Full text of "Clemens Alexandrinus. Hrsg. im Auftrage der Kirchenväter-Commission der Königl. Preussischen Akademie der Wissenschaften"

See other formats

9,59 903r0

Re
ρῶν

>
ον

zz EN

ΓΞ 0Ig

DIE GRIECHISCHEN so

‚CHRISTLICHEN SCHRIFTSTELLER

ERSTEN DREI JAHRHUNDERTE

HERAUSGEGEBEN VON DER KIRCHENVÄTER-COMMISSION

DER KÖNIGL. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN

Er
ες | 29
CLEMENS ALEXANDRINUS

ERSTER BAND

REES GENE. U RE 3,

LEIPZIG
J. C. HINRICHS’schHe BUCHHANDLUNG
1905

3
2
Ξ ᾿
Ξ
Ξ
ä

HERMANN UND ELISE GEB. HECKMANN
WENTZEL-STIFTUNG

lemanr

CLEMENS ALEXANDRINUS

ERSTER BAND

PROTREPTICUS und PAEDAGOGUS

HERAUSGEGEBEN
IM AUFTRAGE DER KIRCHENVÄTER-COMMISSION

DER KÖNIGL. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN

VON

DR. OTTO STÄHLIN

PROFESSOR AM K. MAXGYMNASIUM IN MÜNCHEN

LEIPZIG
J. C. HINRICHS’sche BUCHHANDLUNG
1905

erg

ὧν ἢ

νύν

Inn ΤΣ]
Ἐ ya

CLEMENS ALEXANDRINUS BAND I

Seite
Einleitung

ee ee IX
B. Handschriften.

1. Protrepticus und Paedagogus.

a. Parisinus graecus 451 . . . - RER: ΧΥΙ
b. Verzeichnis der von P abhängigen 1 Hundscheiflen: AN XXIV
i a a Pa τω οτος ΧΧΥ
ἃ. Laurentianus Υ 24. . .. EEE EI τΆ το ΧΧΥΠ
6. Orthographie der Handschrifien ΣΥΝ ΣΈ ΣΕ ΧΧΧΙΠ
ἕ 2. Stromata, Excerpta ex T'heodoto, ee rophetia ΩΣ τς ΔΩΣΕ
᾽ 3. Quis dives salvetur . . . . . ἢ XLH
; Er a BEE: SE ar σοι ae ee Era XLV
ἢ C. Indireete Überlieferung.
3 ἘΣ ce: 2 ee le ee ετοτ τος XLVO
2. Catenen
a. Allgemeins . . . Kr. a2; Π1
@ b. Verzeichnis der nee zu den EEE Büchern HERE LIV
3. Florilegien.
j a. Die Sacra Parallela des Johannes von Damaskus. . . » . LVII
4 De Die iin Hollegien Ὁ 00. ὅτ 00 ne. LX
RE a τ ἔοι πο εν πο τὸς LXIV
D. Ausgaben.
eo er Er Sr LXV

2. Einzelne Schriften.
a. Stromata VII. Buch. RE N ED 2. Ὁ ν Ὁ ς
b. Quis dives salvetur . . . ri ᾿ LXXIV
c. Excerpta ex Theodoto und Beloguo propheticae ς σας:
ἃ. Adumbrationes San
e. Hymnus auf Christus . τ τητος, See LXXV
nk See en τορος νος ?> © ©, 5 3

VIII Clemens Alexandrinus.

E. Übersetzungen.
1. Die lateinische Übersetzung
2. Übersetzungen in moderne Sprachen
F. Bemerkungen zu der vorliegenden Ausgabe .
Text
Protrepticeus.
Paedagogus I—III
Scholien
Zum Protrepticus
Zum Paedagogus
Register zu den Scholien
I. Stellenregister
1. Altes Testament .

2. Neues Testament. . . .
3. Nichtbiblische Schriften .

Il. Namenregister Σ :
III. Wort- und Sechregister 3

Nachträge und Berichtigungen

Seite

LXXVU
LXXIX

LXXX

Einleitung.

A. Zeugnisse,

Die wichtigsten Zeugnisse! über Clemens Alexandrinus sind, von
seinen eigenen Schriften abgesehen, folgende:

Julius Afrie.? in der Chronik (nach Cedrenus, Hist, comp. p. 251 C
edit. Paris.; I p. 441,9 Bonn. 5. Routh, Reliquiae sacrae 112 p. 307): Ἐπὶ
Kouuodov Κλήμης 6 Στρωματεὺς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἐγνωρίζετο.

Alexander von Jerusalem bei Euseb. Η. E. V111,6: Ταῦτα δὲ
ὑμῖν τὰ γράμματα (den Brief an die Gemeinde in Antiochien, geschrieben
um das Jahr 211) ἀπέστειλα διὰ Κλήμεντος τοῦ μακαρίου πρεσβυτέρου,
ἀνδρὸς ἐναρέτου καὶ δοκίμου, ὃν ἴστε καὶ ὑμεῖς καὶ ἐπιγνώσεσϑε᾽ ὃς
καὶ ἐνθάδε παρὼν κατὰ τὴν πρόνοιαν καὶ ἐπισκοπὴν τοῦ δεσπότου,
ἐπεστήριξέ τε καὶ ηὐξησε τὴν τοῦ κυρίου ἐκκλησίαν, und bei Euseb.
H. E. V114,9 (Brief an EN Πατέρας γὰρ ἴσμεν τοὺς μακαρίους
ἐκείνους τοὺς προοδεύσαντας . .. τὸν ἱερὸν Κλήμεντα κύριόν μου
γενόμενον καὶ οφελήσαντά με.

Der Verfasser des Kleinen Labyrinths (Hippolyt) bei Euseb. H. E.
V.28, 4: Καὶ ἀδελφῶν δὲ τινῶν ἔστιν γράμματα, πρεσβύτερα τῶν
Βίχτορος χρόνων, ἃ ἐκεῖνοι καὶ πρὸς τὰ ἔϑνη ὑπὲρ τῆς ἀληϑείας
καὶ πρὸς τὰς τότε αἱρέσεις ἔγραψαν, λέγω δὲ Ἰουστίνου καὶ Μιλτιάδου
καὶ Τατιανοῦ καὶ Κλήμεντος καὶ ἑτέρων πλειόνων, ἐν οἷς ἅπασιν
ϑεολογεῖται 6 Χριστός.

. Eusebius H.E. V 11,11 Κατὰ τοῦτον (Pantänus vg]. Zahn, Suppl.
Clem. 5. 172!) ταῖς ϑείαις γραφαῖς ovvaoxovusvog ἐπ᾿ ᾿Αλεξανδρείας

1) Schon Sylburg hat in seiner Ausgabe (1592) einige Nachrichten über
Clemens zusammengestellt; die folgenden Herausgeber haben die Sammlung ver-
mehrt. Am vollständigsten wurden die Zeugnisse gesammelt von E. Preuschen
in Harnacks Überlieferung S. 296 ff. Das Obenstehende ist im wesentlichen ein
Abdruck seiner Sammlung.

2) Vgl. H. Gelzer, Sextus Julius Afrie. u. die byzant. Chronographie I 8. 280.

Clemens I. B

Χ Clemens Alexandrinus.

ἐγνωρίζετο Κλήμης, ὁμώνυμος τῷ πάλαι τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας
ἡγησαμένῳ φοιτητῇ τῶν ἀποστόλων ὃς δὴ καὶ ὀνομαστὶ ἐν αἷς
συνέταξεν Ὑποτυπώσεσιν os ἂν διδασκάλου τοῦ Πανταίνου μέμνηται
(vol. Zahn ἃ. ἃ. 0. 8. 65), τοῦτόν τε αὐτὸν καὶ τῶν Στρωματέων ἐν
πρώτῳ συγγράμματι αἰρίττεσϑαί μοι δοκεῖ, ὅτε τοὺς ἐμφανεστέρους
ἧς κατείληφεν ἀποστολικῆς διαδοχῆς ἐπισημηνάμενος ταῦτά φησιν"
(folgt Strom. 111). H. E. 11123, 2 ᾿᾿πόχρη διὰ δύο πιστώσασϑαι τὸν
λόγον μαρτύρων, πιστοὶ δ᾽ ἂν εἶεν οὗτοι, τῆς ἐκκλησιαστικῆς πρεσβεύ-
σαντες ὀρϑοδοξίας, εἰ δὴ τοιοῦτοι Εἰρηναῖος καὶ Κλήμης ὁ ᾿Αλεξαν-
δρεύς. IV 26,4 Τούτου δὲ τοῦ λόγου (Melitos Buch über Ostern)
μέμνηται Κλήμης ὃ ᾿ΑΔλεξανδρεὺς ἐν ἰδίῳ περὶ τοῦ πάσχα λόγῳ, ὃν
os ἐξ αἰτίας τῆς τοῦ Μελίτωνος γραφῆς φησιν ξαυτὸν συντάξαι.
VI 6 Πάνταινον δὲ Κλήμης διαδεξάμενος τῆς κατ᾽ ᾿Αλεξάνδρειαν
κατηχήσεως εἰς ἐχεῖνο τοῦ καιροῦ καϑηγεῖτο, ος καὶ τὸν ᾿ὡριγένην
τῶν φοιτητῶν γενέσϑαι αὐτοῦ. Τήν γέ τοι τῶν Στρωματέων πρα-
γματείαν ὁ Κλήμης ὑπομνηματιζόμενος κατὰ τὸ πρῶτον σύγγραμμα
χρονικὴν ἐκϑέμενος γραφήν, εἰς τὴν Κομόδου τελευτὴν περιγράφει
τοὺς χρόνους, ἧς εἶναι σαφές, ὅτι κατὰ “Σεβῆρον αὐτῷ πεπόνητο τὰ
σπουδάσματα, οὗ τοὺς χρόνους ὁ παρὼν ἱστορεῖ λόγος. γ0Ὶ13.14 Τοῦ
δὲ Κλήμεντος Στρωματεῖς οἱ πάντες ὀχτὼ παρ᾽ ἡμῖν σῴζονται, οὖς
καὶ τοιαύτης ἠξίωσεν προγραφῆς" „Tirov Φλαυίου Κλήμεντος τῶν
κατὰ τὴν ἀληϑῆ φιλοσοφίαν γνωστικῶν ὑπομνημάτων Στρωματεῖς."
ἰσάριϑμοί τε τούτοις εἰσὶν οἱ ἐπιγεγραμμένοι Ὑποτυπώσεων αὐτοῦ
λόγοι, ἐν οἷς ὀνομαστὶ ὡς διδασκάλου τοῦ Πανταίνου μνημονεύει, &x-
δοχᾶς τε αὐτοῦ γράφων καὶ παραδόσεις ἐκτέϑειται. ἔστι δὲ αὐτῷ καὶ
πρὸς Ἕλληνας λόγος 6 Προτρεπτικός, τρεῖς τε οἱ τοῦ ἐπιγεγραμμένου
Παιδαγωγοῦ, καὶ Τίς ὃ σῳζόμενος πλούσιος, οὕτως ἐπιγραφεὶς ἕτερος
αὐτοῦ λόγος" τό τε Περὶ τοῦ πάσχα σύγγραμμα, καὶ Διαλέξεις περὶ
νηστείας καὶ Περὶ καταλαλιᾶς, καὶ ὁ Προτρεπτικὸς εἰς ὑπομονὴν ἢ
πρὸς τοὺς νεωστὶ βεβαπτισμένους, καὶ ὁ ἐπιγεγραμμένος Κανὼν
ἐκκλησιαστικὸς n Πρὸς τοὺς ἰουδαΐξοντας, ὃν ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ δεδηλω-
μένῳ ἐπισκόπῳ ἀνατέϑεικεν. ἐν μὲν οὖν τοῖς Στρωματεῦσιν οὐ μόνον
τῆς ϑείας κατάστρωσιν πεποίηται γραφῆς, ἀλλὰ καὶ τῶν παρ᾽ Ἕλλησιν,
εἴ τι ἄρα ὠφέλιμον ἐδόκει καὶ αὐτοῖς εἰρῆσϑαι, μνημονεύει, τῶν τε
παρὰ τοῖς πολλοῖς δογμάτων, τὰ Ἑλλήνων ὁμοῦ καὶ τὰ βαρβάρων
ἀναπτύσσων καὶ. ἔτι τὰς τῶν αἱρεσιαρχῶν wevdodogias εὐθύνων
ἱστορίαν τε πολλὴν ἐξαπλοῖ, ὑπόϑεσιν ἡμῖν πολυμαϑοῦς παρέχων
παιδείας. τούτοις ἅπασι καταμίγνυσι καὶ τὰ φιλοσόφων δόγματα,

1) Über die entgegengesetzte Nachricht bei Philippus Sidetes vgl. Zahn,
Suppl. Clem. 8. 60 und Harnack, Überlieferung 5. 294; Chronologie II 8. 7.

A. Zeugnisse. ΧΙ

ὅϑεν εἰκότως κατάλληλον τῇ ὑποϑέσει καὶ τὴν προγραφὴν τῶν
Στρωματέων πεποίηται. κέχρηται δ᾽ ἐν αὐτοῖς καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν
ἀντιλεγομένων γραφῶν μαρτυρίαις τῆς τε λεγομένης Σολομῶνος
Σοφίας καὶ τῆς Ἰησοῦ τοῦ Σιρὰχ καὶ τῆς πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολῆς
τῆς τε Βαρναβᾶ καὶ Κλήμεντος καὶ Ἰούδα. μνημονεύει τε τοῦ πρὸς
Ἕλληνας Τατιανοῦ λόγου καὶ Κασσιανοῦ os καὶ αὐτοῦ χρονογραφίαν
πεποιημένου" ἔτε μὴν Φίλωνος καὶ ᾿Αριστοβούλου ᾿Ιωσήπου τε καὶ
Δημητρίου καὶ Εὐπολέμου, Ἰουδαίων συγγραφέων, ὡς ἂν τούτων
ἁπάντων ἐγγράφως πρεσβύτερον τῆς παρ᾽ Ἕλλησιν ἀρχαιογονίας
Μωυσέα τε καὶ τὸ τῶν Ἰουδαίων γένος ἀποδειξάντων. χαὶ ἄλλης δὲ
πλείστης χρηστομαϑείας ἔμπλεῳφ οἱ δηλούμενοι τυγχάνουσι τοῦ ἀνδρὸς
λόγοι" ὧν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ ἑαυτοῦ δηλοῖ ὡς ἔγγιστα τῆς τῶν
ἀποστόλων γενομένου διαδοχῆς, ὑπισχνεῖται δ᾽ ἐν αὐτοῖς καὶ εἰς τὴν
Γένεσιν ὑπομνηματιεῖσϑαι. καὶ ἐν τῷ λόγῳ δὲ αὐτοῦ τῷ Περὶ τοῦ
πάσχα ἐχβιασϑῆναι ὁμολογεῖ πρὸς τῶν ἑταίρων ἃς ἔτυχε παρὰ τῶν
ἀρχαίων πρεσβυτέρων ἀκηκοὼς παραδόσεις γραφῇ τοῖς μετὰ ταῦτα
παραδοῦναι, μέμνηται δ᾽ ἐν αὐτῷ Μελίτωνος καὶ Εἰρηναίου καί τινων
ἑτέρων, ὧν καὶ τὰς διηγήσεις τέϑειται.

14. Ἔν δὲ ταῖς Ὑποτυπώσεσι, ξυνελόντα εἰπεῖν, πάσης τῆς ἐνδια-
ϑήχου γραφῆς ἐπιτετμημένας πεποίηται διηγήσεις, μηδὲ τὰς ἀντιλε-
γομένας παρελϑών, τὴν Ἰούδα λέγω καὶ τὰς λοιπὰς καϑολικὰς ἐπιστο-
λάς, τήν τε Βαρναβᾶ καὶ τὴν Πέτρου λεγομένην ἀποκάλυψιν. καὶ
τὴν πρὸς Ἑβραίους δὲ ἐπιστολὴν Παύλου μὲν εἶναί φησι, γεγράφϑαι
δὲ Ἑβραίοις “Εβραϊκῇ φωνῇ, Δουχᾶν δὲ φιλοτίμως αὐτὴν μεϑερμηνεύ-
σαντα ἐχδοῦναι τοῖς Ἕλλησιν. ὅϑεν τὸν αὐτὸν χρῶτα εὑρίσκεσϑ αι
χατὰ τὴν ἑρμηνείαν ταύτης τε τῆς ἐπιστολῆς καὶ τῶν Πράξεων" μὴ
προγεγράφϑαι δὲ τὸ »Παῦλος ἀπόστολοςε, εἰκότως" Ἑβραίοις γάρ,
φησίν, ἐπιστέλλων, πρόληψιν εἰληφόσι zart’ αὐτοῦ χαὶ ὑποπτεύουσιν
αὐτόν, συνετῶς πάνυ οὐχ ἐν ἀρχῇ ἀπέτρεψεν αὐτούς, τὸ ὄνομα ϑείς.
εἶτα ὑποβὰς ἐπιλέγει" ‚‚ndn δέ, ὡς ὁ μακάριος ἔλεγε πρεσβύτερος, ἐπεὶ
ὁ κύριος ἀπόστολος ὧν τοῦ παντοχράτορος ἀπεστάλη πρὸς Ἑβραίους,
διὰ μετριότητα ὁ Παῦλος, ὡς ἂν εἰς τὰ ἔϑνη ἀπεσταλμένος, 00%
ἐγγράφει ἑαυτὸν Ἑβραίων ἀπόστολον διά τε τὴν πρὸς τὸν κύριον
τιμὴν διά τε τὸ ἐκ “περιουσίας καὶ τοῖς Ἑβραίοις ἐπιστέλλειν, ἐϑνῶν
χήρυχα ὄντα καὶ ἀπόστολον.« αὖϑις δ᾽ ἐν τοῖς αὐτοῖς ὃ Κλήμης
βιβλίοις περὶ τῆς τάξεως τῶν εὐαγγελίων παράδοσιν τῶν ἀνέκαϑεν
πρεσβυτέρων τέϑειται, τοῦτον ἔχουσαν τὸν τρόπον. προγεγράφϑαι
ἔλεγεν τῶν “εὐαγγελίων τὰ περιέχοντα τὰς γενεαλογίας, τὸ δὲ κατὰ
Magxov ταύτην ἐσχηκέναι τὴν olxovouiav. τοῦ Πέτρου δημοσίᾳ ἐν
Ῥώμῃ κηρύξαντος τὸν λόγον καὶ πνεύματι τὸ εὐαγγέλιον ἐξειπόντος,
τοὺς παρόντας πολλοὺς ὄντας παρακαλέσαι τὸν Magxov, ὡς ἂν

XI Clemens Alexandrinus.

ἀκολουϑήσαντα αὐτῷ πόρρωϑεν καὶ μεμνημένον τῶν λεχϑέντον,
ἀναγράψαι τὰ εἰρημένα" ποιήσαντα δέ, τὸ εὐαγγέλιον οημβμήρεναης τοῖς
δεομένοις αὐτοῦ" ὅπερ ἐπιγνόντα τὸν Πέτρον προτρεπτικῶς μήτε
κογλῦσαι μήτε προτρέψασϑαι. τὸν μέντοι Ἰωάννην ἔσχατον, συνιδόντα
ὅτι τὰ σωματικὰ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις δεδήλωται, προτραπέντα ὑπὸ
τῶν γνωρίμων, πνεύματι ϑεοφορηϑέντα, πνευματικὸν ποιῆσαι εὐαγγέ-
λιον. τοσαῦτα ὁ Κλήμης. Praep. ev. II 2, 64 Ταῦτα δὲ Κλήμης 6
ϑαυμάσιος ἐν τῷ πρὸς “Ἄλληνας Προτρεπτικῷ διαρρήδην ἐκκαλύπτει,
πάντων μὲν διὰ πείρας ἐλϑὼν ἀνήρ, ϑᾶττόν γε μὴν τῆς πλάνης
ἀνανεύσας, ὡς ἂν πρὸς τοῦ σωτηρίου λόγου καὶ διὰ τῆς εὐαγγελικῆς
διδασκαλίας τῶν χκαχῶν λελυτρωμένος. Vgl. auch die Citate H. E.
I 12, 2; IT 1, 3-5; II 9, 2; I 15, 2; II 23, 3; III 23, 5—19; III 29. 30;
Praep. ev. II 3, 1—42; 6, 1—10; IV 16, 12$;:IX 6-9; X 2. 6. 12; XI 25;
XII 13. In der Chronik setzte Euseb. die Blüte des Clemens ins Jahr
Abrahams 2209 (= 193 n. Chr.) und bemerkte zum Jahr 2220 Abrahams
(= 203 n. Chr.): Clemens his temporibus libros componebat. Vgl. Eus.
Praef. zu den Can. Anfang.

Epiphanius Haer. 31,33 nennt Clemens mit Hippolyt und Irenäus
als Bestreiter Valentins. Haer. 32,6 Κλήμης τε, ὅν φασί τινες ’Als-
Savdoda, ἕτεροι δὲ ᾿Αϑηναῖον.

Cyrill von Alex. C. Jul. VI p. 205 Aub. Κλήμης μὲν γὰρ τοῖς
ἁγίοις ἀποστόλοις ἑπόμενος πανταχῇ πλείστης τε ὅσης Ἑλληνικῆς
ἱστορίας εἰς ἀκοὴν ἐλϑὼν ἐν τοῖς “ΣΣτρωματεῦσί φησι (vgl. Zahn,
Suppl. Clem. 8. 48). va p. 231 Ταύτης ἰδίᾳ μέμνηται τῆς ἱστορίας
ἐν τοῖς “Στρωματεῦσιν ὁ Κλήμης (vgl. Strom. I 153), ἀνὴρ ἐλλόγιμος
καὶ φιλομαϑής, καὶ ἀναγνωσμάτων Ἑλληνικῶν πολυπραγμονήσας
βάϑος, ὡς ὀλίγοι τάχα που τῶν πρὸ αὐτοῦ. X p. 342 Ἔφη δὲ καὶ
Κλήμης ἀνὴρ ἐλλόγιμος, καὶ μέντοι καὶ πολυίστωρ περί τε ϑεῶν
καὶ ναῶν οδί (vgl. Protr. 44). |

Theodoret Haer. fab. I 4. 6. 19. 21; III 1 nennt Clemens unter den
Ketzerbestreitern.

Sokrates H. E. 11 35 nennt ihn mit Africanus und Origenes ἄνδρας
πάσης σοφίας ἐπιστήμονας; vgl. II 8.

Hieronymus? De vir. ill. 38. Clemens, Alexandrinae ecelesiae pres-
byter, Pantaeni, de quo supra rettulimus, auditor, post eius mortem
Alexandriae ecelesiasticam scholam tenuit et χατηχήσεων magister fuit.
Feruntur eius insignia volumina plenaque eruditionis atque eloquentiae

1) verderbt; πνευματικῶς Schwartz.
2) nach Euseb.; vgl. St.v.Sychowski, Hieron. als Litterarhistoriker S.129 ff;
C. A, Bernoulli, Der Schriftstellerkatalog des Hieron. 8. 135 ff; 203 £.

A. Zeugnisse, XII

tam de Seripturis divinis, quam de saecularis litteraturae instrumento.
E quibus illa sunt: Σερωματεῖς libri οοἰο, Ὑποτυπώσεων libri octo,
Adversus gentes liber unus, Paedagogi libri tres, De pascha liber unus,
De ieiunio disceptatio, et alius liber, qui inseribitur: Quisnam dives ille
sit qui salvetur, De obtreetatione liber unus, De canonibus ecelesiasti-
eis et adversum eos qui Judaeorum sequuntur errorem liber unus, quem
proprie Alexandro Hierosolymorum episcopo προσεφώνησεν. Meminit
autem in Stromatibus suis voluminis Tatiani adversum gentes, de quo
supra diximus, et Cassiani cuiusdam χρονγογραφίας, quod opusculum
invenire non potul. Nee non de Judaeis Aristobulum quendam et
Demetrium et Eupolemum, scriptores adversum gentes, refert, qui in
similitudinem Josephi ἀρχαιολογίαν Moysi et Judaicae genti adseruerint.
Extat Alexandri, Hierosolymorum episcopi, qui eum Nareisso postea
rexit ecelesiam, epistula super ordinatione Asclepiadis confessoris ad
Antiochenses congratulantis eis, in qua ponit in fine: „Haee vobis,
domini fratres, seripta transmisi per Clementem beatum presbyterum,
viram inlustrem et probatum, quem vos quoque secitis et nunc plenius
cognoscetis, qui cum huc venisset iuxta providentiam et visitationem
Dei, confirmavit et auxit Domini ecclesiam.“ Constat Origenem huius
fuisse diseipulum. Floruit autem Severi et Antonini, filii eius, tempo-
ribus. Epist. 70,4 ad Magnum: Clemens, Alexandrinae Eeclesiae pres-
byter, meo iudicio omnium eruditissimus, octo seripsit Stromatum libros,
et totidem Ὑποτυπώσεων, et alium Contra gentes, Paedagogi quoque
tria volumina. Quid in illis libris indoetum, imo quid non de media
philosophia est? Hune imitatus Origenes decem seripsit Stromateas.
' Apol. adv. libr. Ruf. 113 Ipse Origenes et Clemens et Eusebius atque
alii complures, quando de scripturis aliqua disputant et volunt appro-
bare quod dieunt, sie solent sceribere: „Referebat mihi Hebraeus“ et
„Audivi ab Hebraeo“ et „Hebraeorum ista sententia est“.

Rufin bei Hier. a. a. Ὁ. II 17 Clementem quoque Alexandrinae
ecelesiae presbyterum, virum catholicum, seribit in libris suis interdum
dei filium dicere creatum. Vgl. Ruf. Epilog. in apolog. Pamphili (Migne
Ser. gr. 17 Col. 621).

Anastasius Sinaita Hom. in Psal. 6 Migne 89 Col. 1105 Tpageı
γὰρ Κλήμης ὁ ἱστορικὸς ᾿Αλεξανδρείας Folgt, die Erzählung aus QDS 42)
und Col. 1136 Κλήμης ὃ συγγραφεύς. ος ὃ σοφὸς ἱστοριογράφος ἔν
τινι τῶν αὐτοῦ Στρωματιχῶν λόγων διεξέρχεται. Vgl. Cont. in
hexa&m. I Migne 89 Col. 860. Bei Pitra, Anal. saer. II p. 208 spricht
er von ἀχριβῆ καὶ ἀνόϑευτα καὶ ἀρχαῖα ἀντίγραφα... (ὑπὸ, Κλή-
μεντος στιχϑέντα.

XXIV Clemens Alexandrinus.

b. Verzeichnis der von P abhängigen HSS.

Bei den HSS, die von P abhängen, sind zwei Gruppen zu unter-
scheiden, die Abschriften, die gemacht wurden, bevor die fünf Quater-
nionen mit dem größten Teil von Paed. I verloren gingen und bevor
die Hand des 14. oder 15. Jahrhunderts die HS durchcorrigierte, und
die Abschriften, die nach dem Verlust und der Correetur gemacht
wurden. Zu der ersten Gruppe gehören Nr. 1 und 2, zur zweiten Gruppe
Nr. 3 und 4 des folgenden Verzeichnisses. In ihm sind sämtliche bisher
bekannte HSS des Protrepticus und Paedagogus aufgeführt. Da für die
Textkritik nur Nr. 1 und 2 in Betracht kommen, schien nur bei diesen
eine eingehendere Beschreibung notwendig. Für alle übrigen, die sämt-
lich aus dem 15. oder 16. Jahrhundert stammen, sei auf Barnard,
Texts and Studies V 2 p. XV—XIX und auf meine Beiträge zur Kenntn.
der HSS des Clem. Al. p. 7—21 verwiesen. Dort ist auch für die meisten
HSS der nähere Nachweis des Verwandtschaftsverhältnisses zu finden.

Auf P gehen zurück:

1. Mut. II.D.7 = M). Enthält Protr. Paed. Von Vietorius benutzt.

Aus M ist abgeschrieben:
a) Monae. gr. 97. Enthält nur Protr. und wurde von Vietorius

benutzt. Vgl. den Beweis in ΤᾺ NFV,4e 8. 88

b) Valicell. F 33 (jetzt Nr. 91). Enthält nur Protr. bis εἰδω-

λολατρίας προχρίνομεν 8.69, 24. Die Abstammung von M

ist dadurch bewiesen, daß Randbemerkungen junger Hände

in M mit herübergenommen sind, z. B. das Scholion zu Βήρωσσος

S. 50, 2, zu ὦ πρὸς τῆς ἀληϑείας 8. 51, 17.

6) Ottob. 94 zum Teil. Enthält Protr. Paed. Davon geht Protr.
auf M zurück, Paed. ist nur nach M corrigiert.
. Laur. V24 =F), Enthält Paed. Von Vietorius benutzt.
‘ Von F stammen ab (enthalten also nur Paed.):

a) Bodl. 39. | [8-... ἃ:
b) Mus. Brit. Reg. 18. Ὁ. XVII. Von Potter benutzt. IR bei Dindorf.

x ἐπὴν δὲ er Eine von diesen HSS benutzte N. le Nourry.
e) Venet. Marc. 652 (jetzt Nachtrag Class. XI Cod. IV). Daraus
abgeschrieben ist:
Vatie. Palat. 86 (vom Jahr 1549). Benutzt von Sylburg;
Pal. bei Dindorf.
f) Neap. II. AA. 14.
g) Ottob. 94 zum Teil; vgl. 1c.
h) Paris. Suppl. Graee. 254 für Paed. I 1—96. Dagegen geht

B. Handschriften. XXV

Protr. Paed. I 96—103. II. III direkt auf P zurück; vgl. 4.
Von N. le Nourry benutzt.
3. Genuens. Miss. Urb. 28. Enthält Protr. Paed. 11. III. Daraus
abgeschrieben !:
ÖOxon. Coll. Novi 139. Von Potter benutzt; N bei Dindorf.

4. Paris. Suppl. Graec. 254 zum Teil; vgl. 2h.

Wie oben erwähnt und wie auch aus diesem Verzeichnis zu ersehen
ist, kommen für die Textkritik nur M und F in Betracht. Denn nur
sie wurden von P abgeschrieben, bevor die fünf Quaternionen mit Paed. 1
verloren gingen und bevor die zahlreichen Correcturen junger Hände
P veränderten. Da M und F gut erhalten sind, können die aus ihnen
geflossenen HSS ganz unberücksiehtigt bleiben. M und F sind aber
aus zwei Gründen wichtig: erstens ersetzen sie uns P für Paed. I 1—96,
zweitens geben sie uns in vielen Fällen über die ursprüngliche Lesart
von P, da wo diese jetzt corrigiert ist, und über das Alter der Correctur
Aufschluß. Liest z. Β. M oder F wie Peer, so wissen wir, daß die
Correetur von Baanes selbst oder von Arethas herrührt. Denn alle
anderen Correcturen in P stammen aus einer späteren Zeit, nachdem
bereits M und F daraus abgeleitet waren. Aus diesen Gründen ver-
dienen M und F eine nähere Beschreibung. Für M vgl. außer Dindorf1
Ρ. VIlf auch Allen, Notes on Greek Manuscripts in Italian Libraries
Ῥ. 13f; Schwartz, Tatiani or. p. ΠῚ; Barnard ἃ. ἃ. Ὁ. IX—XII;
Puntoni, Studi ital. di filol. elass. IV p. 465 f; meine Untersuch. über
d. Schol. p. 9—15.

e. Mut. II. Ὁ. 7.

Mut. III. D. 7 (jetzt Nr. 126) ist eine Pergamenths des 10. oder
11. Jahrhunderts. Die Höhe des Pergaments beträgt 25, 5, die Breite
17 cm, die Höhe des Schriftraums 19,2, die Breite 10,1 em; die Zeilen-
zahl ist 31. Die Zeilen sind eingeritzt; die Buchstaben stehen darauf,
rutschen aber oft darüber herab. Die HS hat jetzt 295 Blätter, von
denen aber das erste und die drei letzten nicht zur ursprünglichen HS
gehören. Auf dem ersten Blatt befindet sich ein Inhaltsverzeichnis.
‚Der Inhalt ist folgender:

f. 2—48Y Clemens Alex. Protr.

f. 48’—171r Clemens Alex. Paed.

f. 171v—173" Die Hymnen.

f. 173" Ein Excerpt: Ἐχ τῆς ἐν Χαλκηδόνι ἁγίας συνόδου.

1) Dies ist dadurch bewiesen, daß Oxon. an mehreren Stellen Worte ausläßt

oder doppelt schreibt, die im Genuens. gerade eine Zeile einnehmen.
Clemens I. C

xxVI Clemens Alexandrinus.

f. 173"—181r [Justin] Epist. ad Zenam et Serenum.

f. 181"—205" [Justin] Cohortatio.

f. 205°—226V Tatian.

f. 226'—237Y [Justin] Expositio reetae fidei.

f. 238" eine Seite aus Tatian, beginnend mit — vo» τε xal ἀνα-
γραφῆς αὐτῶν (p. 42, 15 Schwartz).

f. 238’—265Y Athenagoras Libellus pro Christianis.

f. 266"—288Y Athenagoras Oratio de resurrectione.

f. 2887— 2947 ἐκ τῶν φιρμιγιανοῦ λαχταντίου τοῦ ῥωμαίου περὶ
σιβύλλης καὶ τῶν λοιπῶν. ἴπο. ἐπειδὴ δὲ τῶν προσφάτων expl. τὸ
ἀνϑρώπειον γένος" τὸν auvn — (Vgl. Lact. ed. Brandt1lIlp. 158). Darauf:
οὕτως ἔφη ἥξει καὶ μακάρων (Orac. Sib. V 107) expl. avelden ταῦτ᾽
ἐπιβάλλω. καὶ μεϑ' ἕτερα.

Quaternionenzählung findet sich erst von f. 238 an. Dies Blatt
trägt im rechten Eck oben die Zahl λα΄. Von hier verläuft die Zählung
regelmäßig bis AL’ auf f. 286, dieser Quaternio hat aber nur 7 Blätter
f. 286—292. Die vorausgehenden 236 Blätter (außer dem ersten, erst
später hinzugefügten Blatt) umfassen 30 Lagen, von denen die 14. nur
7, die 29. nur 4 Blätter hat; alle übrigen haben 8 Blätter. Dazu kommt
noch ein einzelnes, f. 237.

Auf f. 2" steht rechts oben die Signatur „292 charte“ zwischen
zwei parallelen Linien. Diese Art der Signatur findet sich in allen
HSS aus der Bibliothek des Albertus Pius; vgl. Cavedoni, Memorie di
religione, di morale e di letteratura. Serie terza, tomo XVII, Modena
1854 p. 226. Aus der Zahl 292 geht hervor, daß das erste Blatt mit
dem Index und die drei letzten Blätter erst in der Biblioteca Estense
hinzugefügt wurden, daß dagegen der letzte Quaternio damals noch
vollständig war.

Der Text ist von vier Händen geschrieben:

1. Der Index auf f. 1 und der Schluß von περὶ σιβυλλῶν auf f. 293
und 294 rührt von einer ganz jungen Hand her.

2. f. 2—237V ist von sehr alter Hand, wohl Anfang des XI. Jahr-
hunderts geschrieben.

3. f. 238'—288V ist von einer ungefähr gleichzeitigen Hand ge-.
schrieben, die der von Laur. Conv. Soppr. 77 sehr ähnlich ist.

4. f. 288v—292 stammt von einer etwas jüngeren Hand, die wahr-
scheinlich mit der von Laur. V 3 identisch ist.

Schwartz und Allen halten f. 238—288 für den Rest einer älteren
HS, deren verloren gegangener Teil später durch f. 2—237 ersetzt
wurde. Aber daß vielmehr beide Teile ungefähr gleichzeitig aus P
abgeschrieben wurden, zeigen die Scholien. Außer mehreren jüngeren

B. Handschriften. ΧΧΥΠ

Händen sind es zwei alte, die viele Bemerkungen an den Rand ge-
schrieben haben. Die eine, die mit grünlicher Tinte schrieb!, ist die
nämliche Hand, von der die Randbemerkungen in Laur. V 3 herrühren.
Die andere Hand, deren Schrift jetzt rotbraun ist, ist älter und gibt
nur die Scholien von P wieder. Es findet sich von ihr kein Wort, das
nicht auch in P stände oder gestanden hätte. Diese Hand ist aber
identisch mit derjenigen, welche f. 2—237 schrieb (den näheren Beweis
5. in meinen Unters. über ἃ. Schol. 5. 10ff). Da sie aber die Scholien
auch an den Rand von f. 238ff setzte, ist die Entstehung der HS wohl
so zu denken: Zwei Schreiber teilten sich in die Aufgabe des Ab-
schreibens; dabei schrieben sie aus Versehen ein Stück (aus Tatian)
doppelt ab. Der Schreiber des ersten Teils ergänzte die Abschrift beider
Teile durch Hinzusetzung der Randbemerkungen. Daß M aus P ab-
geschrieben ist, zeigt die genaue Übereinstimmung in allen Correeturen
des Textes und in den Scholien. Die Abschrift ist sehr sorgfältig.
Jüngere Hände haben einiges richtig corrigiert; vgl. z. B. 8.71, 6;
76, 25; 83, 16.

Daß M mit der von Vietorius benützten HS des Rodulphus Pius
von Carpi identisch ist, hat Barnard a. a. O. p. Xf aus der oben er-
wähnten Notiz „292 ceharte“, ich selbst a. a. Ὁ. p.5f aus der Tatsache
erwiesen, daß ein Teil der Scholien von M (auch solche, die von jungen
Händen herrühren) in die lateinische Übersetzung des Hervetus über-
gegangen ist, der das gleiche Exemplar wie Vietorius benutzte.

Schließlich sei noch erwähnt, daß die HS 1796 nach Paris kam,
aber 1815 nach Modena zurückgebracht wurde. Auf dem hinteren
Deckel steht in Bezug darauf die Notiz: „Questo cod. fu portato via
dalla biblioteca estense il giorno 11 ottobre 1796, dai commissari fran-
cesi e fu represo a Parigi, dai commissari di S. A. reale Francesco IV.
Signori Antonio Lombardi bibliotecario ed Antonio Boceolari sotto il
21 ottobre 1815.“

Giuseppe Müller verglich die Handschrift für Dindorf im September
1863; meine Collation rührt vom Januar 1896 her.

d. Laur. V 24.

F ist eine Pergamenths des 12. Jahrhunderts, die Höhe des Perga-
ments ist 24,1, die Breite 20 em; die Höhe der Schrift 14,7, die Breite
11,7 cm. Auf jeder Seite steht eine Columne mit je 19 Zeilen, nur auf

1) Der Schreiber dieser Randnoten stand Arethas zeitlich nicht fern. Er wußte,
daß dieser ein Gegner der vierten Ehe des Kaisers Leo war vgl. 5. 332, 7—9 und
daß Arethas der Verfasser der meisten Randbemerkungen in M war. Er setzte
daher vor das Scholion 5. 332, 1 ff als Überschrift 4o&$e.

σΞ

- ee,

xVvm Clemens Alexandrinus.

mindestens zwei Blätter ausgefallen zu sein, auf der die beiden Hymnen
standen, die jetzt nur in den Abschriften des Paris. erhalten sind.

3. Zwischen f. 187 und 188 fehlen die vier Quaternionen Δ΄ bis λγ΄.
Diese 32 Blätter enthielten den Schluss der Cohortatio, den ganzen
Tatian und den Anfang von Eusebs Praep. evang. |

4. Zwischen f. 227 und 228 fehlt Quaternio 28’. Die acht Blätter
enthielten ein Stück aus Praep. evang. II (τολμήσας 11 3, 12 bis ἀπο-
φηναμένων 11 6, 20).

5. Quaternio ξ΄, die letzte Lage der Handschrift, hat nur sieben
Blätter; es ist nach f. 403 eines verloren gegangen, nicht zwischen
f. 401 und 402, wie von Gebhardt vermutet. Es sind nämlich die Pergament-
‘ blätter stets so gelegt, daß man, wo man aufschlägt, die gleiche Per-
gamentseite auf beiden Blättern vor sich hat. Wäre nach f. 401 ein
Blatt ausgefallen, so könnte f. 401V und 402" jetzt nicht dieselbe Per-
gamentseite haben.

Außerdem ist zu bemerken, daß Quaternio νη verbunden ist; er
befindet sich zwischen dem ersten und zweiten Blatt von Quaternio ξ΄,
zwischen f. 389 und 398.

Die jetzige Numerierung ist an mehreren Stellen falsch: je zwei
Blätter tragen die Nummern 106, 244, 360; die Zahlen 126, 184, 315
und 370 bis 379 sind ausgelassen. Demnach hat die Handschrift jetzt
nur 393, nicht 403 Blätter. Rechnet man Quaternio xe’ zu vier Blättern,
so hatte die Handschrift ursprünglich 59. 8 - 4= 476 Blätter. Wie
oben ausgeführt, fehlen 40-2 - 32 +8-+1=83 Blätter; somit
kommen wir wieder auf die Zahl 393.

Außer diesen beiden Numerierungen findet sich noch eine doppelte _
Zählung mit lateinischen Buchstaben, in der jedoch auch Fehler vor- 9
kommen.

Auf f. 401Y steht die Unterschrift: ἐργάφη χειρὶ Baavovs voraplov
᾿Αρέϑα ἀρχιεπισχόπου Καισαρείας Kanradoxias ἔτει κόσμου ‚guxß'
00 H 00

ἃ. 1. 914. Darauf NN Καὶ HEPTAM NN ς d.h. das Schreiben kostete
20, das Pergament 6 Goldmünzen. Beide Bemerkungen sind ebenso
wie die darüberstehende Subseriptio: Eöoeßlov τοῦ Παμφίλου πρὸς τὰ
ὑπὸ Φιλοστράτου εἰς ᾿Απολλώνιον von Arethas, nicht von Baanes,
geschrieben. Seine Handschrift ist durch die Randbemerkungen, die sich
in allen Handschriften, die er besaß, befinden, genau bekannt. Vgl.
Maaß ἃ. a. Ὁ. und außer der in meinen Untersuch. über d. Scholien
S. 46 ff angeführten Literatur auch A. Sonny, Ad Dion. Chrysost. ana-
lecta 1896 8. 83-130; H. Rabe, Die Überlieferung der Lukianscholien,
Nachr. v. d. k. Ges. d. Wiss. zu Gött. Philol. hist. Kl. 1902 S. 718—736;

B. Handschriften. XIX

1903 5. 643—656. Die Angabe des Schreibers und Besitzers ist auf
dem gleichen Blatt noch zweimal wiederholt; vgl. Gebhardt a. a. O.
S. 165 Anm. 16. Auf derselben Seite stehen noch vier Jahreszahlen,
‚sonr%' = 1381, ‚sony’ = 1375, «ωξϑ' —= 1361, ‚0x6 —= 1316.

Auf f. 4039 stehen noch zwei Unterschriften: ἀποτὸ βιβλίον τούτο
γε τὸ πάνυ δέως, λοίπουντο τέτραδα πέντε und von einer anderen
Hand (beide wohl aus dem 15. Jahrh.): ἡ βίβλος αὕτη πέφυχε μοναχῶ
Μελετίω οἰχτρῶς βιοῦντος χαὶ παραξίαν ϑύτου (vgl. Schwartz,
Athenag. praef. p. IV).. Darunter steht die Zahl νδ΄: es scheinen also
zuerst nur sechs von den 60 Quaternionen verloren gewesen zu sein.

Die Handschrift zeigt sehr viele Correeturen. Baanes selbst hat
viele Fehler corrigiert, die er beim Schreiben gemacht hatte. Dann hat
Arethas den ganzen Codex genau durchgelesen, viele fehlende Accente
und Spiritus ergänzt und sonst viel verbessert oder geändert. Die Frage,
ob er hierbei eine HS benutzt hat, sei es die Vorlage von P oder eine
andere HS, ist nicht leicht zu beantworten'. Für die Entscheidung
kommen nicht in Betracht die ungemein zahlreichen Verbesserungen
orthographischer Art, wie sie jeder des Griechischen kundige Leser
machen konnte. So verbessert Arethas z. B. richtig ἐπετελοῦς S. 33, 29
statt ἐπὶ τέλους; βιοῦμεν 171,20 statt βίου μὲν; ἐπεὶ 151, 33; 192, 15;
224, 7; 274, 22 statt ἐπὶ und ἐπὶ 198, 19 statt ἐπεὶ; φορεῖα 252, 10
statt popia; παιδιὰ 277, 24 statt παιδεία und παιδιᾶς 279, 4 statt παι-
δείας; πρωτοκλισίαν 156, 22 statt πρωτοκχλησίαν (falsch ist dagegen
πιστὴν 223, 13 statt πίστι»); εἰ 174, 26 statt ἢ; χαταλειπτέον 184, 25
statt καταληπτέον; ἤιδει 192, 26 statt ἤδη; χρήζετε 219, 14 statt χρεί-
ζετε; ἐνδύσασϑαι 182, 1 statt ἐνδύσασϑε; vgl. 197, 16; 211, 21; 219,1
(falsch 214, 21); χαταιογνεῖσϑαι 263, 29 statt χατεονεῖσϑαι; ἐστὲ 224, 9
statt ἔσται (falsch αἱ 43, 31 statt ἢ); ἦσεν 194, 2 statt ἤεσεν; νεοττιᾶς
161, 31 statt veorriag; ἐρωτᾶι 196, 4 statt ἔρωτα; τίμα 198, 26
statt una; δοδίνωι 197, 8 statt ῥοδεινῶι; ayevveias 192, 14 statt ἀγε-
velag; ἀπολλύουσιν 200, 2 statt ἀπολύουσιν (falsch ἀπολύωμεν 219, 15
statt ἀπολλύωμεν; περινίσεται 57,3 statt περινίσσεται); σικίννοις 253,
22 statt σικίνοις; κάλει 23, 28 statt χάλλει; αὑτῆι 207, 25 statt αὐτὴ:
vexoau 45, 12 statt νεχρὰ; vgl. 32, 17f; 45, 11. 13; 167, 21; 112,10;
184, 12; 267, 5 (falsch 192, 4; 223, 17). Von Arethas selbst rühren
sicher auch Änderungen her wie ἀφείλετο 166, 7 und εἵλετο 224, 13
statt ἀφείλατο und εἵλατο; λαγὼν 208, 21 und 210, 30 statt Aayo;
ἀφίενται 194, 8 statt ἀφέωνται; ἔην 27,3 statt 9. Ebenso kommen

1) Bei Athenagoras scheint Arethas keine HS benutzt zu haben; vgl. E.
Schwartz, Ausg. des Athen. praef. p. VII.

XX Clemens Alexandrinus

die Änderungen, die auf Euseb. Praep. Evang. in der gleichen Pariser
HS! zurückzuführen sind, z. B. 13, 14. 19; 15, 10; 17, 4. 10; 34, 20,
für die obige Frage nicht in Betracht. Bei anderen Stellen ist eine
Entscheidung darüber, ob wir gute Verbesserungen eines aufmerk-
samen Lesers oder Correeturen nach einer HS vor uns haben, nicht
mit Sicherheit zu treffen. Beides ist gleich möglich bei Änderungen
wie ἐστενοχωρεῖτο 23, 28 statt ἐστενοχωρεῖτε; γένωνται 24, 30 statt
γενήσωνται; ἀνϑρώποις 26, 23 statt ἀνϑρώπους; εἰσαγόμενοι 46, 4
statt εἰσαγόμεναι; τὸν 50, 8 statt τῶν; προστάττοντος 81, 27 statt
προστάττος; ὃ 84, 22 statt ὦ; πληρῶσαι 85, 21 statt πλωρώσας: ἀρ-
μόττειν 153, 21 statt ἁρμόττει; παραστήσει 159, 22f statt παρ-
ίστησι; ἐμπιμπλάμενον 166, 27 statt ἐμπιμπλάμενοι; ἔτε πλανωμένους
167, 23 statt ἐπιπλανωμένους; κόσμιον 168, 25 statt χόσμον; ads“
188, 20 statt ἀδέαν; ὑστέραν 211, 2 statt ὑστεραίαν; περᾶν 211, 17
statt πειρᾶν; σκέπης σώματος 220, 24 statt σχέπη σώματος; παραπλη-
σίωι 228, 2 statt παραπλησίως; αὐτῶι 233, 7 statt αὐτῶν; δεῖσθαι.
242, 21 statt δεῖται; μειρακίωι 244, 8 statt μειρακίων; λιτότητα 251, 10
statt λειότητα; ναὶ 254, 15 statt ad; de’ 265, 1 statt δεῖ; ἄψαιντο 265,16
statt ἅψαιτο; αὐταῖς 269, 20f statt ταῖς; ἣν 270,9 statt ἦε; ἐγγεγλυμ-
μένους 270, 14 statt γεγυμνωμένους; χλεπτόμενον 275, 25 statt βλε-
πτόμενον; ἀπολαύσαντες 279, 1f statt ἀπολαύσαντας; ἐχπέπληκεν
281, 7 statt ἐχπέπλακεν; ταῦτα 282, 30 statt τ᾽ αὐτὰ. Die Annahme,
daß wir es in solchen Fällen mit Conjecturen zu tun haben, wird be-
günstigt durch Stellen, wo die Änderung sicher falsch oder mindestens
zweifelhaft ist. Solche Stellen sind: τοιούτους 24, 29; ληνεύουσιν 26,
9; ὧν 50, 15; ἐφϑοῦ 164, 25; πάϑους 174, 19; yeyovov 192, 12 und
265, 23; ἐπεψύχει 199, 22; παρεπομένους 200, 15; ἐπωνομάᾶσϑαι 201, 9;
χρυσοῦν 220, 12; σώματι 221, 25; ϑεωρεῖν 222, 3; ὑπηνήτην 249, 30;
οὗτοι 250, 10; τοῖς δὲ ἔχονται 252, 31; βούλονται πενίαν λέγειν 254, 9;
κατοχὴ 277, 14; κίνησις 277, 15.

Das wichtigste Kriterium für das Verhältnis zweier HSS sind immer
Zusätze und Auslassungen. Nun sind die Zusätze von Arethas sehr
häufig. Aber wenn man sie näher betrachtet, so fällt sofort auf, daß
es sich mit wenigen Ausnahmen um die Hinzufügung des Artikels, des
Relativpronomens oder einer Conjunetion handelt. Nun sind freilich
solche kleine Wörter häufig durch die Nachlässigkeit der Abschreiber
ausgefallen, und an manchen Stellen sind die Zusätze des Arethas gewiß
richtig. Aber zu ihrer Einfügung war die Benutzung einer HS nicht

1) Wo P (bei Eusebius A genannt) jetzt Lücken in der Praep. Evang. hat,
zeigt uns die Abschrift Venet. Marc. 343 (= H), was in A stand.

B. Handschriften. XXI

nötig. So ist der Artikel eingeschoben 7, 30; 11, 19; 15, 1; 50, 15;
62, 3; 71, 30; 150, 9; 219, 4; 220, 16; 226, 1; 245, 16; 272, 24. Ein
Relativpronomen wurde von Arethas eingesetzt 17, 18; 24, 5; 28, 27;
36, 7; 38, 17; 54, 15; 69, 9 (zweimal); 77, 3; 157, 27; 166, 2; 220, 6;
221,16. Hierdurch sollten asyndetisch beigeordnete Sätze zu Neben-
sätzen gemacht und so ein besseres Satzgefüge hergestellt werden.
Freilich wurde durch die Zusätze an einigen Stellen gerade das Gegen-
teil bewirkt und der Satzbau gestört, vgl. z. B. 17, 18; 54, 15; 157, 27;
166, 2. Und daß an den übrigen Stellen die Schreibweise des Autors
hergestellt wurde, ist sehr unwahrscheinlich. Denn Clemens liebt gerade
diesen abgehackten Stil mit vielen kurzen Sätzen ohne Conjunetion;
man lese nur den Anfang des Protrepticus! Den gleichen Zweck wie
die Einsetzung der Relativpronomina hatte auch die Einschiebung von
Conjunctionen wie γὰρ 43, 2; 167, 28; 169, 21; 192, 28; 195, 5; 210, 30;
286, 23; δὲ 77, 31; 149, 18; 182, 19; 207, 18; 264, 24; οὖν oder γοῦν
162, 15; 195, 28; 228, 16; 269, 15; χαὶ 19, 30; 151,.3}:172. 6; 188, 23;
226, 23; 290, 20; διὸ καὶ 154, 14; ὅτι 8,31; og 165, 17; τε 172, 18; ἢ
231, 7; μὲν 238, 13. Wenn wir erwägen, 1. daß solche Zusätze auch
sonst häufig -von Schreibern oder Lesern der HSS gemacht wurden
(z. B. 175,6 + γὰρ P>; 185, 4 + γὰρ M?; 196, 23 + ὅτε F?), 2. daß
einige von den Zusätzen offenbar falsch sind, z. B. δὲ 77, 31 und 149, 15:
διὸ καὶ 154, 14; τε 172, 18; καὶ 188, 23 und 226, 23, 3. daß auch sonst
oft ein γὰρ, γοῦν oder μὲν (für letzteres vgl. z. B. 276, 26; 284, 13) bei
Clemens fehlt, wo man es erwarten sollte, so werden wir geneigt sein
in diesen Zusätzen eher Verbesserungen des Arethas selbst als Correeturen
nach einer HS zu sehen.

Nun finden wir aber neben diesen Zusätzen auch noch solche
anderer Art. Auch von ihnen mag man einen Teil als Vermutungen
des Arethas — die mehrmals nicht richtig sind — ansehen; dazu rechne
ich ἄνδρα 9, 31; ὅρα 33, 17; οὐκ 51, 8; 66, 15; οὐδ᾽ 79, 15; οὐδὲ 50, 22;
μὴ 178, 21; δὲ ὃν εἴρηται 195, 7; εἰς 172, 3; διὰ 163, 20 (der Zusatz
zeigt, daß die ganze Stelle nicht verstanden wurde); διὰ 189, 30; καὶ
ὑμεῖς 284, 21; ἐν τούτῳ 284, 25. Aber bei manchen Varianten und
Zusätzen wird man doch kaum ohne die Annahme der Benutzung einer
HS auskommen; vgl. z.B. σύμφωνος τῷ λόγῳ 150, 28; ἀλλὰ χαὶ ὁ
ἐσθίων φασίν 160, 28; τοῦτον εἰ xal und οὐχ εἰς ἐχμέλειαν καὶ ῥᾳ-
ϑυμίαν μεταχωρεῖν δεῖ 149,21 (hier zerstören die Zusätze die Con-
struction, aber als Interpolation sind sie auch nicht zu verstehen); οὐδὲ
und εἐ un 204, 28 (die Stelle ist weder mit noch ohne die Zusätze recht
verständlich); χαὶ ἄγειν μὲν ἐπίπροσϑεν τὸ »0 ἐλεῶν πτωχὸν δανίζει
ϑεῷς« καὶ τὸ 254, 2 (der Zusatz ist entbehrlich, aber gerade deswegen

ΧΧΙΠ Clemens Alexandrinus.

ist seine Interpolation unwahrscheinlich). Daß Arethas beim Lesen der
für ihn gefertigten Abschrift die Vorlage derselben noch zur Hand hatte,
zeigt auch das Scholion zu 8. 47,5 auf 5. 314, 24—28. Dies Scholion
ist von Arethas geschrieben, aber die Zeichen, welche das Wort im Text
und das Scholion verbinden, rühren von Baanes her. Nun ist ja die
Möglichkeit nicht ausgeschlossen, daß Arethas das fehlende Scholion
selbst verfaßte, aber wahrscheinlicher ist es doch, daß er es aus der
Vorlage ergänzte. Dafür scheint mir auch sein Inhalt zu sprechen.

Somit ist das Ergebnis dieser Untersuchung: Arethas hat die
meisten seiner Änderungen selbständig ohne Benutzung einer
HS gemacht; an einzelnen Stellen jedoch hat er eine HS,
wahrscheinlich ‚die Vorlage von P,! benutzt. Wann diesund
wann jenes anzunehmen ist, kann nur von Fall zu Fall ent-
schieden werden. Da die Entscheidung oft zweifelhaft ist, habe ich
die Zusätze entweder nur in den Apparat gesetzt oder im Text als
Zusätze gekennzeichnet.

Außer den Correcturen des Baanes und Arethas finden sich in P
auth noch sehr zahlreiche Änderungen einer Hand des 14. oder 15. Jahr-
hunderts, die vielleicht mit der Hand des oben erwähnten Meletios
identisch ist. Es sind das aber meist nur orthographische Änderungen;
z. B. wird von dieser Hand xva in πνεῦμα corrigiert, wenn es nicht
den Heiligen Geist, sondern Hauch oder Atem bedeutet; die gleiche
Hand ändert εἰστὸ in εἰς τὸ, bei Zeilenwechsel οὐ | χαὐτὸν in οὐκ]
αὐτὸν u. dgl. Außerdem finden sich noch vereinzelte Correcturen von an-
deren Händen, unter denen eine durch Benutzung einer blaßroten Tinte auf-
fällt. Einige wichtigere Änderungen z. B. 11, 7; 12, 6.7; 14,6; 17,20 f gehen
auf eine Vergleichung mit Euseb. Praep. Evang. in der gleichen HS zurück.

Die Scholien sind teils von Baanes, teils von Arethas geschrieben;
die Unterscheidung dieser beiden Hände ist das Verdienst von Geb-
hardts; im einzelnen ergaben sich bei neuer Prüfung einige Correeturen
und Ergänzungen. An manchen Stellen sind kleinere Scholien ausradiert
und an anderen Stellen wiederholt, um den Rand für zusammenhängende
Stücke, die mit dem Text nichts zu tun haben, freizubekommen. Diese
Randstücke (vgl. Klotz IV p. 119. 120; Dindorf I p. XIII) sind wahr-
scheinlich auch von der Hand des Meletios geschrieben. An zahlreichen
“ Stellen sind kurze Randbemerkungen, meist Inhaltsangaben oder aus
dem Texte wiederholte Wörter, getilgt, ohne anderswo eingetragen zu

1) Es ist möglich, daß diese Vorlage Randbemerkungen und Collationen ent-
hielt, die Baanes nicht berücksichtigt hatte und die dann Arethas verwendete.
Wertvolle Abschriften wurden häufig mit dem Original collationiert. Vgl. z. B.
Kroll Procli Praef. vol. II. p. Illsq.

B. Handschriften. XXIU

sein. Dieselben finden sich alle in dem gleich zu erwähnenden Mut. II.
D. 7. Da ich über die Scholien, ihren Charakter und ihre Quellen ein-
gehend in meinen Untersuchungen über die Scholien d. Clem. Al. ge-
handelt habe, sei hier nur folgendes bemerkt. Baanes hat die von
ihm geschriebenen Scholien der Vorlage entnommen. Ihr Verfasser war
ein christlicher Grammatiker etwa des 5. Jahrhunderts, dem es vor allem
darauf ankam, seltene Ausdrücke zu glossieren oder zu Namen der
. Mythologie und Sage die betr. Geschichten zu erzählen. Dabei benutzte
er noch Quellen, die uns jetzt verloren sind, z. B. Diogenianos und
andere Grammatiker, denen er auch Citate aus Alkman, Euphorion,
Kratinus, Menander, Panyassis u. a. entnahm. Wahrscheinlich wurden
seine Erklärungen dadurch veranlaßt, daß der Protreptieus in der christ-
lichen Schule gelesen wurde!. Auffallend ist bei einzelnen Stücken,
besonders bei der Erzählung von Arion S. 295, 11—296, 6 die strenge
rhythmische Gliederung. Die Baanesscholien beschränken sich fast ganz
auf den Protrepticus; zum Paedagogus finden sich nur die kurzen
Glossen 328, 241; 329, 29; 330, 1; 334, 33; 338, 1—3. Arethas dagegen
hat die von ihm geschriebenen Randbemerkungen (mit Ausnahme viel-
leicht von dem oben erwähnten Scholion S. 314, 24—28) selbst verfaßt.
Sie haben den gleichen Charakter wie die Bemerkungen in den übrigen
HSS, die aus seiner Bibliothek auf uns gekommen sind, vgl. oben S. XVII.
Seine Randnotizen sind für die Kenntnis des Altertums und das Ver-
ständnis des Clemens fast ganz wertlos, mehren aber unsere Kenntnis
von dem fleißigen, mannigfach belesenen Mann, dem wir die Erhaltung
wichtiger Werke des Altertums allein verdanken. Die Quellen seiner
Randnotizen sind außer der Schrift, den Kirehenvätern und den be-
kanntesten Autoren der klassischen Zeit vor allem Photius und Pollux
(vgl. das Stellenregister am Schluß dieses Bandes), wenn er.auch weder
den einen noch den andern nennt. Das längste Scholion des Arethas,
eine allegorische Auslegung zweier Verse aus dem Segen Jakobs, Gen.
49, 11f, steht in F und M zu 5. 99, 9f, wo Gen. 49, 11 eitiert ist. In
P fehlt jetzt dieser Teil der HS, aber das Scholion steht mit geringen
Abweichungen auf f. 402. 403 (vgl. oben p. XVII). Arethas scheint hier
seine Abhandlung aufgesetzt und dann erst an den Rand des Paedagogus
geschrieben zu haben. Vgl. darüber von Gebhardt a. ἃ. O. S. 109;
meine Unters. über die Scholien S. 24—29.

1) Professor E. Schwartz macht mich darauf aufmerksam, daß die beste
Analogie zu den alten Clemensscholien die alten Commentare zu Gregors Predigten
sind. Auch sie erklären seltene Worte, schwierige Stellen und schreiben die Ge-
schichten an den Rand; zu den Gedichten gibt es Paraphrasen; all das ist ein
sicherer Beweis für die Schullectüre.

XXIV Clemens Alexandrinus.

b. Verzeichnis der von P abhängigen HSS.

Bei den HSS, die von P abhängen, sind zwei Gruppen zu unter-
scheiden, die Abschriften, die gemacht wurden, bevor die fünf Quater-
nionen mit dem größten Teil von Paed. 1 verloren gingen und bevor
die Hand des 14. oder 15. Jahrhunderts die HS durchcorrigierte, und
die Abschriften, die nach dem Verlust und der Correetur gemacht
wurden. Zu der ersten Gruppe gehören Nr. 1 und 2, zur zweiten Gruppe
Nr.3 und 4 des folgenden Verzeichnisses. In ihm sind sämtliche bisher
bekannte HSS des Protrepticus und Paedagogus aufgeführt. Da für die
Textkritik nur Nr. 1 und 2 in Betracht kommen, schien nur bei diesen
eine eingehendere Beschreibung notwendig. Für alle übrigen, die sämt-
lich aus dem 15. oder 16. Jahrhundert stammen, sei auf Barnard,
Texts and Studies V 2 p. XV—XIX und auf meine Beiträge zur Kenntn.
der HSS des Clem. Al. p. 7—21 verwiesen. Dort ist auch für die meisten
HSS der nähere Nachweis des Verwandtschaftsverhältnisses zu finden.

Auf P gehen zurück:

1. Mut. III. Ὁ. 1 = M). Enthält Protr. Paed. Von Vietorius benutzt.

Aus M ist abgeschrieben:

a) Monaec. gr. 97. Enthält nur Protr. und wurde von Vietorius
benutzt. Vgl. den Beweis in TuU NFV,4e 8. 81

b) Valicell. F 33 (jetzt Nr. 91). Enthält nur Protr. bis &ido-
λολατρίας προχρίνομεν 8.69, 24. Die Abstammung von M
ist dadurch bewiesen, daß Randbemerkungen junger Hände
in M mit herübergenommen sind, z. B. das Scholion zu Βήρωσσος
S. 50, 2, zu ὦ πρὸς τῆς ἀληϑείας 8. 51, 17.

c) Ottob. 94 zum Teil. Enthält Protr. Paed. Davon geht Protr.
auf M zurück, Paed. ist nur nach M corrigiert.

2. Laur. V24 —=F). Enthält Paed. Von Vietorius benutzt.

᾿ς Von F stammen ab (enthalten also nur Paed.):

a) Bodl. 39. | Bin
b) Mus. Brit. Reg. 16. D. XVII. Von Potter benutzt. IR bei Dindorf.

N es S 2 Eine von diesen HSS benutzte N. le Nourry.
e) Venet. Marc. 652 (jetzt Nachtrag Class. XI Cod. IV). Daraus
abgeschrieben ist:
Vatie. Palat. 86 (vom Jahr 1549). Benutzt von Sylburg;
Pal. bei Dindorf.
f) Neap. II. AA. 14.
g) Ottob. 94 zum Teil; vgl. 1c.
h) Paris. Suppl. Graee. 254 für Paed. 1 1—96. Dagegen geht

B. Handschriften. XXV

Protr.. Paed. I 96—103. II. III direkt auf P zurück; vgl. 4.
Von N. le Nourry benutzt.
3. Genuens. Miss. Urb. 28. Enthält Protr. Paed. 11]. III. Daraus
abgeschrieben !:
Oxon. Coll. Novi 139. Von. Potter benutzt; N bei Dindorf.

4. Paris. Suppl. Graec. 254 zum Teil; vgl. 2h.

Wie oben erwähnt und wie auch aus diesem Verzeichnis zu ersehen
ist, kommen für die Textkritik nur M und F in Betracht. Denn nur
sie wurden von P abgeschrieben, bevor die fünf Quaternionen mit Paed. I
verloren gingen und bevor die zahlreichen Correcturen junger Hände
P veränderten. Da M und F gut erhalten sind, können die aus ihnen
geflossenen HSS ganz unberücksichtigt bleiben. M und F sind aber
aus zwei Gründen wichtig: erstens ersetzen sie uns P für Paed. I 1—96,
zweitens geben sie uns in vielen Fällen über die ursprüngliche Lesart
von P, da wo diese jetzt corrigiert ist, und über das Alter der Correctur
Aufschluß. Liest z. Β. M oder F wie Peer, so wissen wir, daß die
Correetur von Baanes selbst oder von Arethas herrührt. Denn alle
anderen Correcturen in P stammen aus einer späteren Zeit, nachdem
bereits M und F daraus abgeleitet waren. Aus diesen Gründen ver-
dienen M und F eine nähere Beschreibung. Für M vgl. außer Dindorf I
p- VIlf auch Allen, Notes on Greek Manuscripts in Italian Libraries
Ρ. 13f; Schwartz, Tatiani or. p. ΠῚ; Barnard ἃ. ἃ. O0. IX—XI;
Puntoni, Studi ital. di filol. elass. IV p. 465 f; meine Untersuch. über
d. Schol. p. 9—15.

e. Mut. II. Ὁ. 7.

f. 2—487 Clemens Alex. Protr.

f. 48'—171r Clemens Alex. Paed.

f. 171v—173" Die Hymnen.

f. 173" Ein Excerpt: ’Ex τῆς ἐν Χαλκηδόνι ἁγίας συνόδου.

1) Dies ist dadurch bewiesen, daß Oxon. an mehreren Stellen Worte ausläßt
oder doppelt schreibt, die im Genuens. gerade eine Zeile einnehmen.
Clemens I. ©

———

ΧΧΥΙ Clemens Alexandrinus.

f. 173"—181" [Justin] Epist. ad Zenam et Serenum.

ἢ 181"— 205" [Justin] Cohortatio.

f. 205'—226Y Tatian.

f. 226’—237Y [Justin] Expositio rectae fidei.

f. 2387 eine Seite aus Tatian, beginnend mit — vo» τὲ xal ἀνα-
γραφῆς αὐτῶν (p. 42, 15 Schwartz).

f. 238’—265V Athenagoras Libellus pro Christianis.

f. 266"—288Y Athenagoras Oratio de resurrectione.

f. 288’—294V ἐκ τῶν φιρμινιαγοῦ λαχταντίου τοῦ ῥωμαίου περὶ
σιβύλλης καὶ τῶν λοιπῶν. Ine. ἐπειδὴ δὲ τῶν προσφάτων expl. τὸ
ἀνϑρώπειον γένος" τὸν ἀμνή — (Vgl. Lact. ed. Brandt 11. 158). Darauf:
οὕτως ἔφη ἥξει καὶ μακάρων (Orac. Sib. V 107) expl. ἀνείδεα ταῦτ᾽
ἐπιβάλλω. καὶ us” ἕτερα.

Auf f. 27 steht rechts oben die Signatur „292 charte“ zwischen
zwei parallelen Linien. Diese Art der Signatur findet sich in allen
HSS aus der Bibliothek des Albertus Pius; vgl. Cavedoni, Memorie di
religione, di morale e di letteratura. Serie terza, tomo XVII, Modena
1854 p. 226. Aus der Zahl 292 geht hervor, daß das erste Blatt mit
dem Index und die drei letzten Blätter erst in der Biblioteca Estense
hinzugefügt wurden, daß dagegen der letzte Quaternio damals noch
vollständig war.

Der Text ist von vier Händen geschrieben:

1. Der Index auf f. 1 und der Schluß von περὶ σιβυλλῶν auf f. 293
und 294 rührt von einer ganz jungen Hand her.

2. f. 2—237V ist von sehr alter Hand, wohl Anfang des XI. Jahr-
hunderts geschrieben.

3. f. 238'—288V ist von einer ungefähr gleichzeitigen Hand ge-.
schrieben, die der von Laur. Conv. Soppr. 77 sehr ähnlich ist.

4. f. 288Y—292 stammt von einer etwas jüngeren Hand, die wahr-
scheinlich mit der von Laur. V 3 identisch ist.

B. Handschriften. ς ΧΧΥΠ

Händen sind es zwei alte, die viele Bemerkungen an den Rand ge-
schrieben haben. Die eine, die mit grünlicher Tinte schrieb!, ist die
nämliche Hand, von der die Randbemerkungen in Laur. V 3 herrühren.
Die andere Hand, deren Schrift jetzt rotbraun ist, ist älter und gibt
nur die Scholien von P wieder. Es findet sich von ihr kein Wort, das
nicht auch in P stände oder gestanden hätte. Diese Hand ist aber
identisch mit derjenigen, welche f. 2—237 schrieb (den näheren Beweis
5. in meinen Unters. über d. Schol. S. 10 ff). Da sie aber die Scholien
auch an den Rand von f. 238ff setzte, ist die Entstehung der HS wohl
so zu denken: Zwei Schreiber teilten sich in die Aufgabe des Ab-
schreibens; dabei schrieben sie aus Versehen ein Stück (aus Tatian)
doppelt ab. Der Schreiber des ersten Teils ergänzte die Abschrift beider
Teile dureh Hinzusetzung der Randbemerkungen. Daß M aus P ab-
geschrieben ist, zeigt die genaue Übereinstimmung in allen Correeturen
des Textes und in den Scholien. Die Abschrift ist sehr sorgfältig.
Jüngere Hände haben einiges richtig corrigiert; vgl. z. B. 5. 71, 6;
76, 25; 83, 16.

Daß M mit der von Vietorius benützten HS des Rodulphus Pius
von Carpi identisch ist, hat Barnard a. a. Ὁ. p. Xf aus der oben er-
wähnten Notiz „292 charte“, ich selbst a. a. ©. p.5f aus der Tatsache
erwiesen, daß ein Teil der Scholien von M (auch solche, die von jungen
Händen herrühren) in die lateinische Übersetzung des Hervetus über-
gegangen ist, der das gleiche Exemplar wie Victorius benutzte.

Giuseppe Müller verglich die Handschrift für Dindorf im September
1863; meine Collation rührt vom Januar 1896 her.

d. Laur. V 24.

F ist eine Pergamenths des 12. Jahrhunderts, die Höhe des Perga-
ments ist 24,1, die Breite 20 em; die Höhe der Schrift 14,7, die Breite
11,7 em. Auf jeder Seite steht eine Columne mit je 19 Zeilen, nur auf

XXVII Clemens Alexandrinus.

den Blättern 241 und 242, auf welchen die Verse stehen, befinden sich
je 22 Zeilen.

F bestand aus 31 Quaternionen zu 8 Blättern; davon fehlt jetzt das
mittlere Doppelblatt des 7. Quaternios (zwischen f. 51V und 52"), das
mittlere Doppelblatt des 16. Quaternios (zwischen f. 121Y und 122”) und
das letzte Blatt des 31. Quaternios (f. 244). Somit hat die HS statt
248 nur 243 Blätter. Die beiden Lücken (βέλη μου 8. 130,3 --αὐτὴν
μονάδα S. 131,19 und στοιχαστέον γὰρ 8. 193, 8 --ἐμφαίνει δεσπο
S. 194, 24) haben den Nachweis erleichtert, welche HSS auf F zurück-
gehen. Denn alle Abschriften des 15. und 16. Jahrhunderts weisen die
gleichen Lücken auf.

F enthält nur Paed. I—III und die beiden Gedichte Daß F nur
der Rest einer umfangreicheren HS sei, wie Dindorf I p. VIII meint,
läßt sich durch nichts beweisen.

Was das Verhältnis von F zu M betrifft, so läßt sich leicht nach-
weisen, daß beide unabhängig von einander sind. M ist älter als F,
kann also nicht von ihm abstammen; auch bietet M die Baanes- und
Arethasscholien viel vollständiger als FL. Daß aber ebensowenig F aus
M abgeschrieben ist, beweisen zahlreiche Stellen, in denen F und P
gegen M zusammenstimmen; vgl. Barnard a. a. Ὁ. p. XV.

Nicht so leicht ist das Verhältnis von F zu P zu bestimmen. Daß
F in irgendwelcher Weise von P abhängt, beweisen die Arethasscholien,
die F mit P gemeinsam hat. Aber ob sich die Abhängigkeit etwa nur
auf die Scholien und nieht auch auf den Text erstreckt — was an und
für sich möglich, wenn auch sehr unwahrscheinlich ist —, muß näher
untersucht werden. Denn im Text weicht F an .sehr zahlreichen Stellen
von P ab. Darunter nehmen freilich orthographische Varianten der
Zahl nach den ersten Rang ein. Accent, Spiritus, Jota subscriptum,
ς bei οὕτως, » ἐφελκυστικόν, Doppel- und einfache Consonanten,
Worttrennung — in allen diesen Punkten weicht F sehr oft von P und
M ab, die fast stets unter sich übereinstimmen. In manchen Fällen
hat man wohl an absichtliche Änderungen zu denken, wenn z.B. F yt-
vovraı 210,1, περιγίνεται 269, 14, συγγινώσκειν und χαταγινώσκειν
276, 16, ἀναγινώσκειν 279, 16, γενώσχομεν 289, 32 statt der Formen
mit y» bietet, die sich in PM finden, oder wenn 276, 20 ἀποκορακι-
στέον und 287,5 ἀποχορακίζει statt ἀποσχορακιστέον und ἀποσχορα-
κίζει steht. Da aber diese orthographischen Verschiedenheiten für die
Frage nach dem Verhältnis der HSS wenig in Betracht kommen, sollen
sie hier! nicht näher besprochen werden. Auslassungen und Zusätze

1) Auf einiges wird unten in dem Abschnitt über die Orthographie der HSS
hingewiesen werden.

B. Handschriften. XXIX

sind ziemlich selten: 161, 20 + τοῦ; 165,4 « καὶ; 178,23 + ὃ; 183,19
Ἢ ἡ; 183,24 + χαὶ (zweimal); 219,7 + μὴ; 225,7 + τοῦ; 225, 16
« τὸν; 246,8 + τὸ; 252,12 < ἡ; 254,10 < ὡς; 259,22 < τοῦ;
264, 1 « δὲ; 268,15 «- τῶν; 273,19 « γὰρ; 328,20 + τοῦ; 331, 34 + ὁ;
330,22 -Ε τοῦ μὴ. Schon die Art der Zusätze und Auslassungen zeigt,
daß uns nichts nötigt, etwas anderes als willkürliche Änderungen oder
Fehler der Abschreiber darin zu sehen. Dasselbe gilt auch von den
übrigen Varianten. So kann man als richtige Correeturen eines auf-
merksamen Lesers bezeichnen: ἐπαλειφώμεϑα 149, 5 statt ἐπαλειφόμε-
da; φαρύγων 156, 27 (vgl. 274,3) statt φαρύγγων; ἡγεῖσϑαι 157,13
statt διηγεῖσθαι; ἐκκχρίσεις 169, 3 statt ἐχρίσεις vgl. 181,1; 214, 31;
διατηρήσωσιν 169, 25 statt διατηρήσουσι»; καλλύντρου (τ in Rasur!)
224, 29 statt χαλλύνϑρου; μικρολόγου 225, 4 statt μικρολόγους; Ysvo-
μένη 240, 17 statt γενοίμην; πόλις (wie Homer) 244, 17 statt πόλεις;
ἄριστον 257,26 statt ἀρίστῳ; μαχάριον τῇ 257,27 statt μακαριωτάτῃ;:
κρανίον 271,6 statt χρανεῖον; κατακχεκλασμένως 274, 12 statt χκατα-
χεχλασμένος; βαχχυλίδης 290, 26 statt βαχχυλλίδης; προσευξώμεϑα
290, 30 statt προσευξόμεϑα. Nur auf die Form beziehen sich Varianten
wie ἐρρέτων 184, 15 statt ἐρρόντων; μετεχέτωσαν 265, 13 statt were-
χόντων (vgl. dazu die Scholien 315,7. 24; 317,1; 329, 31. 32); ἀμέϑυσοι
227,25 statt ἀμέϑυστοι; καταδραϑεῖν 220, 22 statt χαταδαρϑεῖν; ua-
ταίας 229, 17 statt ματαίους; καταφλεγῆναι 262, 12 statt καταφλεχϑῆ-
vaı; ὀλισϑαινούσας 176, 29 statt ὀλισϑανούσας; χαϑαρότητος 263, 8
statt χαϑαριότητος; ἐλεύϑερον 272,17 statt ἐλευϑέριον; συγγενῶν
243, 14 statt συγγενέων; τοιοῦτον 321,28 statt τοιοῦτο. Belanglose
Vertauschungen sind αὐξησιν 166, 22 statt αὐξην; Te 178, 6 statt δὲ;
γὰρ 195, 28 und 201,19 statt γοῦν; ἔστρωτο (wie Homer) 205, 12 statt
ἔστρωται; ἐγέννησεν 230, 22 statt ἐνεγέννησεν; ἐξευρήσει 256, 15 statt
ἐξευρίσχει; λεῖπον 260, 24 statt λοιπόν; γὰρ 272,17 statt δὲ; παίδων
321, 23 statt παιδίων. Daneben finden sich Varianten, die als miß-
lungene Versuche, den Text zu verbessern, bezeichnet werden müssen:
χερδαίνω 161, 8 statt χερδαίνων; ἐκκρίνωον 167,19 statt ἐγχρίνον;
ταῖς 183,13 statt τὰς; τὸ στοιχεῖον 183, 33 statt τῷ στοιχείῳ; ἐπιβο-
λὰς 206, 22 statt ἐπεπολὰς; πέτραι 208, 13 statt πέτρας; φιλότεκνον
209,26 statt φελότεχνον; τὸ 221,29 statt τῷ; ὑφῆναι 223,25 statt ὑφεῖ-
ναι; τὰς σχηνὰς 225,1 statt ταῖς σκηναῖς; τῇ ψυχῇ μόνῃ 257,26 statt
ἡ ψυχὴ μόνη; διοικουμένας 269, 22 statt διοικουμένους; αἱρουμένας
273, 8 statt αἱρουμένους: ᾿Αἀττικοὶ --- κατηγοροῦνται 321, 15 statt Artı-
κῶν — κατηγορούντων; καταμηνύοντες 323, 21 statt χατανύοντες; ©
324, 3 statt τὸ; τοῦτο 327, 31 statt τοῦ τοῦ. Daneben finden sich noch
zahlreiche Fehler, wie sie jede HS für sich besonders hat; vgl. z. B.

5 ἜΞΩ ΡΟΣ μα :

XXX Clemens Alexandrinus.

162,25; 211,7; 231,95 232, 29; 237, 30; 238, 8; 245, 8; 245,10; 246, 10;
248, 10; 268, 29f; 270, 6; 275, 14. Hierbei ist besonders zu beachten,
daß F die gleichen Arten von Varianten in den sicher aus P stammen-
den Arethasscholien wie in den übrigen Teilen der HS bietet. Es ist
daher der Schluß berechtigt, daß wie in den Scholien so auch im Text
alle Änderungen auf den Schreiber oder den Besitzer von F oder seiner
(aus P stammenden) Vorlage zurückzuführen sind und keine selbständige
Überlieferung anzunehmen ist. Auf willkürliche Änderungen weist auch
die Tatsache, daß in den Bibeleitaten die Varianten besonders häufig
"und wichtig sind. Dabei handelt es sich fast ausschließlich um Vari-
anten, die sich auch in den Bibelhss oder in den Parallelberichten
(Evangelien) finden. Im allgemeinen zeigen die Lesarten von F die
Tendenz, den Vulgärtext zu bieten; doch kommen auch andere Ab-
weichungen vor. Vgl. den Apparat zu 148,2; 156,25; 170,10; 172, 24;
195, 3; 220, 1; 271, 23; 282, 1; 285, 9. 10. 15; 288, 12.

Ist das Resultat richtig, daß F da, wo wir F mit P selbst ver-
gleiehen können, in Text und Scholien aus P abstammt, so sollte man
erwarten, daß F auch in dem jetzt in P fehlenden Teil (Paed. I 1—96)
das gleiche Verhältnis zu M, der treuen Abschrift von P, zeigte wie in
den übrigen Teilen zu PM. Aber viele Varianten zwischen F und M
zeigen, wie sogleich näher nachgewiesen wird, am Anfang von Paed. 1
einen ganz anderen Charakter als die eben besprochenen Varianten
zwischen F und P (M). Man könnte nun daran denken, daß etwa schon
zur Zeit, da F geschrieben wurde, die betr. Quaternionen in P verloren
gegangen waren und deshalb F für Paed. I eine andere Quelle hatte
als für Paed. 11. IIl.. Aber diese Annahme ist unmöglich, da ja auch
zu Paed. I die von Arethas in P geschriebenen Scholien jetzt am Rande
von F stehen. Wir müssen daher nach einer anderen Lösung suchen.
Betrachten wir deshalb die Varianten zwischen F und M in Paed. I,
so finden wir zwar auch hier wieder eine große Menge von Varianten
der oben besprochenen Art, bei denen die Annahme von willkürlicher
Änderung oder von Abschreibfehlern naheliegt. Vgl. z. B. 94, 27;
119, 13; 125, 30 (die Zusetzung von δεὰ falsch); 128, 27; 129, 6; 136, 5;
139, 5. 22. 25; 140, 6. 20 (zweimal); 141, 28; 143, 7; 145, 20 (zweimal).
‚Auch die Varianten in Bibeleitaten begegnen uns hier wieder: 108, 28;
117, 28; 124, 12; 135, 19. 32; 137,3 (zweimal); 143, 22.. Aber daneben
sehen wir auch Varianten, die nicht so leicht zu erklären sind; vgl.
z. B. 90,6 νεάζομεν F νεάζωσιν M; 91,2 ϑάτερον F φαῦλον τῆς εἰκό-
vos M; 91, 6f ἴσαι ἔστον F ἴσον ἔστιν M*; 91,25 ἡμῖν F ἡμῶν M;
91,29 ὅτε F ἔτει M; 92,5 τρίτον F χαὶ τὸ M; 92,6 ὅπερ ἴδιον F
τρίτον δὲ ὅπερ ἴδιόν τι M; 92,7 διατρίψαι F ἐπιδιατρίψαι M; 93,8

B. Handschriften. XXXI

λόγος F οὗτος ὃ λύγος λόγος M; 93,13 μου + F<M; 93,17 @vo» F
övvo» ΝΜ; 93,22 σοροῦ Β' γῆς M (die Änderung von γῆς in 00000 ist
nicht erklärlich); 95, 31 ὑπαγορεύσει---ἀπαγορεύσει F ὑπαγόρευσιν---
ἀπαγόρευσιν M; 110,30 ῥητόν F λέγον M; 119,5 ἐχρεπιζόμενον F
ἐχραπιζόμενον M; 121,23 ἀπεδείξαμεν + F<M; 127,33 φησὶν M
φασὶν F; 133, 10 τῶν αἰώνων <F-+M (vgl. 291, 12).

Da an diesen und manchen anderen Stellen F eine selbständige
und zwar bessere Überlieferung neben M (und damit neben P) vertritt,
andererseits aber F in den Scholien und im Text von Paed. II und III
von P abzustammen! scheint, müssen wir annehmen, daß die aus P
stammende Vorlage von F nach einer HS corrigiert worden war, die
von P unabhängig war und in manchen Fällen einen besseren Text bot
als P.?2 Diese Correctur scheint sich aber nicht auf den ganzen Paeda-
gogus erstreckt zu haben. Gute selbständige Lesarten von F finden
sich am zahlreichsten am Anfang von Paed. I; sie werden dann immer
seltener und in Paed. II und III begegnen uns keine Lesarten mehr, die
uns zur Annahme einer selbständigen Überlieferung zwingen würden.
Die Vergleichung der Vorlage von F mit jener anderen HS wird also

bei Paed. I begonnen, aber nicht sehr weit, jedenfalls nicht über

den Schluß von Paed. I hinaus, durchgeführt. worden sein. Dagegen
müssen wir annehmen, daß die gleiche Hand, welche diese Collation
begann, auch die zahlreichen orthographischen, grammatischen und
stilistischen Änderungen in der Vorlage von F vornahm, die es uns
jetzt erschweren, das Verhältnis von F zu P zu erkennen.

Haben wir hiermit das Verhältnis von F zu PM richtig bestimmt,
so ergibt sich daraus für die Texteonstituierung die Forderung, daß
wir bei jedem einzelnen Fall prüfen müssen, ob F oder PM die richtige
Lesart bietet. Für Paed. I, wo es sich nur um F und M handelt, gilt
das nach dem oben Gesagten in noch höherem Maße als für Paed. 1].
III, nieht weil P fehlt, sondern weil hier sicher F noch eine andere
Quelle hatte als P, was bei Paed. 11. III immerhin zweifelhaft bleibt.
Es sind daher im Apparat alle von M und P abweichenden Lesarten von
F aufgeführt; nur die rein orthographischen Varianten blieben unberück-

1) Auch die Tatsache, daß F alle Correeturen von P? (= Arethas) zeigt, ist
ein Beweis dafür.

2) Es ist nicht unmöglich, daß die besseren Lesarten von F auf den Archetypus
von P zurückgehen, falls an dessen Rand, wie oben p. XXII Anm. angenommen
wurde, Collationen standen. Aber wahrscheinlich ist dies nicht, da man sonst an-
nehmen müsste, daß Baanes bei seiner Abschrift einen großen Teil der wichtigsten
Randbemerkungen unberücksichtigt ließ, während er manches Wertlose in seine
Abschrift herübernahm.

XXXIV Clemens Alexandrinus.

und » von Correetoren getilgt; z. B. σφύζουσιν 116, 20 M*; ἀπένειμέν
158, 10 P*; ὄμμασιν --- οσὶν 182, 15 P* ohne » Per; ἔχρισέν 197, 5 P*;
κέκληκέν 228, 6 P*; παρήγαγεν 229,9 P*; κίοσίν 238,1 P*; μετεσκεύασεν
238, 31 P*; umgekehrt τισὶ 262, 11 P* τίσιν P?%. Auch in der Setzung
des » weicht F oft von PM ab. 80 schreibt F: εἴληχε 90, 3; ἐπεκήρυξε
100, 5; ἐπήχησεν 105, 5; ἀπείληφε 106, 30; ἔσχεν 115, 16; ἀμέλγουσι ---
ζητοῦσι 117, 20. 22; ἐκάλεσεν 124, 2; ἀνέκοψε 129, 34; δείκνυσι 131, 20;
φησὶν 132, 18; ἱστᾶσι 139, 1; φησὶ 139, 14: φησὶν 149, 12; ὀνομάζουσι

151, 13; ἐκζητοῦσι 155, 12; φησὶν 157, 13 u. 8. W. Ähnlich ist es mit
οὕτως: οὕτως 128,25 F* οὕτω FeorM; οὕτω 138,1. 23 Ε οὕτως M;
οὕτω 268, 24 F KR PM.

6. y in γίγνομαι und γιγνώσκω. In PM wechseln die Formen
mit und ohne γ; F bevorzugt die ohne y, läßt es also 269, 14; 276, 16
(zweimal); 279, 16; 289, 32 weg.

7. ev und nv als Augment. PM bevorzugen die Formen mit
ev, F die mit 7v, schreibt also ἐξηύρηται 129, 25; κατηύϑυνεν 140, 15.

8. Einfache Consonanten statt doppelter und doppelte
statt einfacher. Von Fehlern und Varianten dieser Art erwähne ich:
γρύλου 54, 9; ἀληγοροῦντα 194, 16 P*M*; yovıdas 250, 4 M; σικίνοις
253, 22 P*; ἀργύνου 308, 19 ‚(richtig ἀργύννου 308,20); φερεφάττα 25,6;
ἀποῤῥυπτόμεϑα 105,24 M ἀπορρ. F; ἐξοροῦται u. ἐξοροῦσα 120, 26. 30
FM; ἐπιρειπτοῦντας 161, 31 PM ἐπιρρ. F; τυρηνοί 183, 1; καταραίνουσιν
196, 20 P*; διαρίπτουσι 254, 7 P* διαρρ. P?F; ἀποριπτέον 259, 5 PM*
«7090. ἘΜ; ἐπιρεῖν 259,24 P*M* ἐπιρρεῖν PFM?; ὑπνωσόντων 21,11} }ῈΜ
ὑπνωσσόντων P*; λαρίσηι 34, 9; περινίσεται δ1, 3 P2M; νάρκισος 201, 2
P*; χροσωτοῖς 223, 21 P*; μεσήνιον 304,18; μεσήνιοι 301,20; ἁλικαρνασεῖ
316, 18; ὀδυσέα 318,3 Μ2, Andererseits finden wir νεχύδαλλον 221, 18
PM νεκύδαλον F; ἰταλλία 224, 10; μοιχαλλίδα 242, 13 FM; βαχχυλλίδης
290, 26 PM βαχχυλίδης F; χερρόννησον 31, 27; γαννύμενοι 90,5 FM;
γαννύμεναι 253, 23 P* γανύμεναι P2FM; χατανεμέσσησις 137, 20 FM;
συρακούσσιος 174, 23 PM συρακούσιος F; ἐτιϑάσσευε 3, 6; τιϑασσεύεται
290, 11; ἐτερέττιζεν 3,17 P ἐτερέτιζεν M

9. Vertauschung von Vocalen. a) « und ee: δεδαλϑῆναι 37,25
P*; προσεχρεμέτισαν 45, 9 P*M! προσεχραιμέτισαν P?M*; νεολαία 62,18
P*M? γεολέα P?M*; veoraiaı 248, 9 P* γνεολέαι. P?FM; περιδερέοις
227, 25 P*F*M a: übergesch. P?F?; ähnlich 230, 30; 231, 27; 233, 31;
δαὶ 258,20 PM δὲ F (so sehr oft); χατεονεῖσϑαι 263, 29 P*M* χαταιον.
PeorrFMeor, πεζόντων 265, 14 F*; ἀναίδην 281, 8; ἐσθητῶν 283, 30 F;
ποιμένει 96, 18 M; τενάρωι 296,5 M; pevivda 338, 21 und φενίνδου
338, 23 F.

b) εἰ und n: πλεονεχτήτωσαν 335, 22 M.

B. Handschriften. ΧΧΧΥ

6) &ı und ε: ἐρεχϑεδῶν 10,22 PM* ἐρεχϑειδῶν Μ'; xris 17, 10 P*;
ἀμισϑεὶ 25, 25; νῖκος 49, 6 P*M; εἰλεγγιᾷ 173, 19 F; ἀμυστεὶ 175, 10
P*M ἀμυστὶ P>F; ἄλειμμα 196, 15 PM ἄλεμμα Ἐς entsprechend 196, 29;
197,3; ἀναιμωτεὶ 202,16 PM ἀναιμωτὶ F; ἐνέρσι 220, 12 P* ἐνέρσει
P?; βασίλεισσα 223, 21 P*; χοσμεῖσϑαι 228,5 P* χοσμίσϑαι P°; φιλο-
verxeitm 233, 14 PM? φιλονικχείτω (richtig) M*; ἐλυσπώμενος 256, 23
F*; &ri 257, 12 P*; ebenso 274, 22; 280, 12; πεέϑηται 261, 12 F*;
ἀνελλειπὲς 268,15 P*M*; λειότητι 270,23 P*M*; χληρονομίσουσιν 281,3
P*M; πολυνίχει 306, 26 PM; ἐγκαταληφϑέντα 321, 29 M; χειτῶνας
334, 11 P*. Am häufigsten kommen Verwechselungen zwischen & und
ı in den Endsilben der Substantiva und Adjeetiva auf ua— ıa, cıIov— ıor,
εἰος — tos vor. Sehr oft finden sich an solchen Stellen auch Correc-
turen: φρενοβλαβίαι 31, 18 PM* -είαι M?; ἀδρανίας 41, 4 PM* -είας M?;
ἀμνηστείαν 47, 12: εἰδορλολατρείας 61, 19; ebenso 69, 24 PM* -ίας M?;
182,6 P*M -iec P?F; εἰδωλολατρείαν 210, 28 P*F -iev P?M; εἰδωλο-
λατρεία 275, 9 P* -ἰα P2FM; εἰδωλολατρείαις 283, 7 P* -ieıs P?FM;
zoovousias 98, 8 MF* -ἰας Fer; παιονίωι 108, 2 FM* -&ioı M?; μορ-
μολυχίοις 110, 2 F*M* -είοις F2M?; πολυειδίαν 155, 3 PFM πολυείδειαν
P3 am Rand; μαιανδρείους 155, 8 P*FM -tovs P°; ὄστρια 155, 9 PF*M
ὀστρεια Fer; ὀστρίονι 228, 2 P*F*M* -sioe PeorrFeorrMeorr; entsprechend
228, 4; 335, 5; λεχνίαν 158, 14 P* -eiev P!FM; αὐϑεντείας 178, 21 P*M*
-ίας P3FM?; παιδεραστίας 189, 11 P*F -eiac P'M; κώνιον 191, 17 P*M*
-&ecov P°?FM?’; οἰχίαν 199, 7 P* -eiav P?2FM; οἰχίαν 295, 19 M; xoo-
unsıa 208,5 P* -εἰα P?2FM; λαγνίαν 209, 32 P* -eiav P?FM; χαρυχίαν
219, 12 P* -eiav P!FM; περιέργείας 219,21 P* -iag PIFM; περίεργεια
249,2 P* περιεργία P'FM; ἀργείαι 223,8 P*M? ἀργεία F! ἀργίαι P!F*M*;
xtov 223, 10 PM* χεῖον FM?; χαϑάριον 223, 12 P*FM* -εἰον ΡΜ’,
χαϑαριότητος 263,5 P*FM & über ı P?; ebenso 263, S;. 267, 12; 268,
6. 7; μικροπρεπίας 224, 19 P*M* -εἰας P?FM?; περπερεία 237, 13
PFMerr .i« M*; πρέσβιον 246, 17 P*F*M* πρεσβεῖον P’F?M?; λίαν
247, 4 P* λείαν P'FM; (λιάνσεως 247, 27 P*M* λειάνσεως P?FM?;)
φορία 252, 10 P* -εἴα P?2FM; ποροποιείαι 263, 15 P*M* -ἔαι PeorrFMeorr;
ἀνθϑρωπογναφία 263, 11 P* -εἴα P2FM; ἁλία 266, 21 P* -&ia P!IFM;
ἀνϑρώπιον 266, 32 P*M* -sıov P?FM?; ebenso 273, 3; ἀρέσχειαν 269, 5
P*P3F*M? ἀρεσκίαν P?FeonM*; χρανεῖον 271,6 PM χρανίον F; av-
δρείαι 272,5 P*M -iar PeorF; χρυσοχοείων 277, 17 P* -iop PeoFM;
παιδείας 279, 4 P* παιδιᾶς P2FM; ὑπερβόριοι 316, 4 P?M -zı0. P?; ἀλα-
ζονίαν 333,19 ἀλαζονείαν PeorFM; ἑταιριστρείας 337,3 P?M* -ἰίας FM?

d) ἡ und ε: μάρπισσα 24,2 P*M -ησσα P?; χάρητι 108, 2 M*; 219,
27 M; ὀρχιστῶν 225, 1 M*; πρωτοκλησίαν 156, 22 P*; ἀπεσχῆσϑαι 232,
30 PM ἀπεσχίσϑαι F; ψίγματος 268, 27 F; μεσσίνην 309, 26 M; μεσσίνης

Br,

XXXIV Clemens Alexandrinus.

und » von Correetoren getilgt; z. B. σφύζουσιν 116, 20 M*; ἀπένειμέν
158, 10 P*; ὄμμασιν — wol» 182, 15 ΡῈ ohne » Pe; ἔχρισέν 197, 5 P*;
κέκληκέν 228, 6 P*; παρήγαγεν 229,9 P*; xiooiv 238,1 P*; μετεσκεύασεν
238, 31 P*; umgekehrt rıoı 262, 11 P* τίσιν P?. Auch in der Setzung
des » weicht F oft von PM ab. So schreibt F: εἴληχε 90, 3; ἐπεχήρυξε
100, 5; ἐπήχησεν 105,5; ἀπείληφε 106, 30; ἔσχεν 115, 16; ἀμέλγουσι ---
ζητοῦσι 117, 20. 22; ἐκάλεσεν 124, 2; ἀνέκοψε 129, 34; δείκνυσι 131, 20;
φησὶν 132, 18; ἱστᾶσι 139, 1; φησὶ 139, 14; φησὶν 149, 12; ὀνομάζουσι
151, 13; ἐκζητοῦσι 155, 12; φησὶν 157, 13 u.s.w. Ähnlich ist es mit
οὕτως: οὕτως 128, 25 F* οὕτω FeorM; οὕτω 138,1. 23 F οὕτως M;
οὕτω 268, 24 F οὕτως PM.

6. y in γίγνομαι und γιγνώσκω. In PM wechseln die Formen
mit und ohne γ; F bevorzugt die ohne y, läßt es also 269, 14; 276, 16
(zweimal); 279, 16; 289, 32 weg.

7. ev und nv als Augment. PM bevorzugen die Formen mit
ev, F die mit ηῦ, schreibt also ἐξηύρηται 129, 25; κατηύϑυνεν 140, 15.

8. Einfache Consonanten statt doppelter und doppelte
statt einfacher. Von Fehlern und Varianten dieser Art erwähne ich:
γρύλου 54,9; ἀληγοροῦντα 194,16 P*M*; γύνιδας 250,4 M; σικίνοις
253, 22 P*; ἀργύνου 308, 19 (richtig ἀργύννου 308, 20); φερεφάττα 25,6;
ἀποῤδυπτόμεϑα 105, 24 M ἀπορρ. F; ἐξοροῦται u. ἐξοροῦσα 120, 26. 30
FM; ἐπιριπτοῦντας 161, 31 PM ἐπιρρ. F; τυρηνοί 183, 7; καταραίνουσιν
196, 20 P*; διαρίπτουσι 254, 7 P* διαρρ. P?F; ἀποριπτέον 259, 5 PM*
ἀπορρ. FM?; ἐπιρεῖν 259,24 P*M* ἐπιρρεῖν PPFM?; ὑπνωσόντων 217,11 ῬῺῈΜ
ὑπνωσσόντων P*; λαρίσηι 34, 9; περινίσεται δ1, 8 P2M; νάρκισος 201, 2
P*; χροσωτοῖς 223, 21 P*; μεσήνιον 304,18; μεσήνιοι 307,20; ἁλικαρνασεῖ ’
316, 18; ὀδυσέα 318,3 Μ2, Andererseits finden wir νεχύδαλλον 221, 18
PM vexvdarov Ἐ; ἐταλλία 224, 10; μοιχαλλίδα 242,13 FM; BaxyvAridng
290, 26 PM βαχχυλίδης F; χερρόννησον 31, 27; γαννύμενοι 90,5 FM;
γαννύμεναι 253, 23 P* γανύμεναι P2FM; κατανεμέσσησις 137, 20 FM;
συρακούσσιος 174, 23 PM συρακούσιος F; ἐτιϑάσσευε 3, 6; τεϑασσεύεται
290, 11; ἐτερέττιζεν 3,17 P ἐτερέτιζεν M.

9. Vertauschung von Vocalen. a) αὐ und e: δεδαλϑῆναι 37, 25
P*; προσεχρεμέτισαν 45, 9 ΡΜ! προσεχραιμέτισαν P?M*; νεολαία 62,18
P*M? γεολέα P?M*; νεολαίαι 248, 9 P* γεολέαι. P?2FM; περιδερέοις
227, 25 P*F*M au übergesch. P?F?; ähnlich 230, 30; 231, 27; 233, 31;
δαὶ 258,20 PM δὲ F (so sehr oft); χατεονεῖσϑαι 263, 29 P*M* χαταῖιον.
PeorrFMeor; πεζόντων 265, 14 F*; ἀναίδην 281, 8; ἐσθητῶν 283, 30 F;
ποιμένει 96, 18 M; τενάρωι 296,5 M; φενίνδα 338, 21 und φενίνδου
338,23 F. |

b) &ı und ἡ: πλεονεχτήτωσαν 335, 22 M.

B. Handschriften. XXXV

6) &ı und ε: ἐρεχϑεδῶν 16, 22 PM* ἐρεχϑειδῶν M!; xris 17, 10 P*;
ἀμισϑεὶ 25, 25; νῖχος 49, 6 P*M; εἰλιγγεᾷ 173, 19 F; ἀμυστεὶ 175, 10
P*M ἀμυστὶ P3F; ἄλειμμα 196, 15 PM ἄλεμμα F; entsprechend 196, 29;
197, 3; ἀναιμωτεὶ 202, 16 PM ἀναιμωτὶ F; ἐνέρσι 220, 12 P* ἐνέρσει
P?; βασίλεισσα 223, 21 P*; χοσμεῖσϑαι 228,5 P* χοσμίσϑαι P°; φιλο-
γνειχείτω 233, 14 PM? φιλονιχείτω (richtig) M*; ἐλυσπώμενος 256, 23
F*; ἐπὶ 257, 12 P*; ebenso 274, 22; 280, 12; πείϑηται 261, 12 F*;
ἀνελλειπὲς 268,15 P*M*; λειότητι 270,23 P*M*; χληρονομίσουσιν 281,3
P*M; zoAvvizeı 306, 26 PM; ἐγκαταληφϑέντα 321, 29 M; χειτῶνας
334, 11 P*. Am häufigsten kommen Verwechselungen zwischen εἰ und
tin den Endsilben der Substantiva und Adjeetiva auf ua —ıa, ciov— ΟΡ,
εἰος — tos vor. Sehr oft finden sich an solehen Stellen auch Correc-
turen: φρενοβλαβίαι 31, 18 PM* -είαι M?; ἀδρανίας 41, 4 PM* -eias M?;
ἀμνηστείαν 47, 12; εἰδολολατρείας 61, 19; ebenso 69, 24 PM* -ίας M?;
182,6 P*M -ίας P?F; εἰδωλολατρείαν 210, 28 P*F -iev P?M; εἰδωλο-
λατρεία 275, 9 P* -ia P2FM; εἰδωλολατρείαις 283, 7 P* -ίαις P?FM;
προνομείας 98, 8 MF* -ias Fer; παιονίωι 108, 2 FM* -εἰωι M?; μορ-
μολυχκίοις 110, 2 F*M* -είοις F?M?; πολυειδίαν 155, 3 PFM πολυείδειαν
P3 am Rand; μαιανδρείους 155, 8 P*FM -iovs P3; oorgıe 155, 9 PF*M
ὀστρεια Feorr; ὀστρίονι 228, 2 P*F*M* -sioı PeorrFeorrMeorr; entsprechend
228, 4; 335, 5; Argviav 158, 14 P* -εἰαν P!IFM; αὐϑεντείας 178, 21 P*M*
-ίας P®FM?; παιδεραστίας 189, 11 P*F -είας P'!M; κώνιον 191, 17 P*M*
-&eov P?FM?; οἰχίαν 199, 7 P* -siav P?2FM; οἰκίαν 295, 19 M; προ-
unsıa 208,5 P* -εἰα P2FM; λαγνίαν 209, 32 P* -&iav P2FM; χαρυκίαν
219, 12 P* -εἰαν P!FM; zegıegyeias 219,21 P* -ίας P!IFM; περίεργεια
249,2 P* περιεργία P'FM; ἀργείαι 223,8 P*M? ἀργεία F! ἀργίαι P!F*M*;
xiov 223, 10 PM* χεῖον FM?; χαϑάριον 223, 12 P*FM* -zo» ΡΜ,
χαϑαριότητος 263,5 P*FM εἰ über ı P?; ebenso 263, 8; 267, 12; 268,
6. 7; wxgongenias 224, 19 P*M* -εἰας P?FM?; περπερεία 237, 13
PFMeor -ἰὰ M*; πρέσβιον 246, 17 P*F*M* πρεσβεῖον P’F?M?;, λίαν
247, 4 P* λείαν P!FM; (λειάνσεως 247, 27 P*M* λειάνσεως P?FM?;)
φορία 252, 10 P* -εἴα P?2FM; ποροποιείαι 263, 15 P*M* -ἕαι PeorrFMeorr;
ἀνϑρωπογναφία 263, 17 P* -εἴα P?FM; ἁλία 266, 21 P* -&ia P'FM;
ἀνϑρώπιον 266, 32 P*M* -εἰιον P3FM?; ebenso 273, 3; ἀρέσχειαν 269, 5
P*P3F*M? ἀρεσχίαν P?FeorM*; χρανεῖον 271,6 PM χρανίον F; ἀν-
dgeiar 272,5 P*M -ίαι PeorF; χρυσοχοείων 277, 17 P* -ἰίων PeorFM;
παιδείας 279, 4 P* παιδιᾶς P?FM; ὑπερβόριοι 316, 4 P?M -zıoı P°; ἀλα-
ζονίαν 333,19 ἀλαζονείαν PeorFM; ἑταιριστρείας 337,3 P?M* -ίας FM?

4) ἡ und ε: μάρπισσα 24,2 P*M -noca Ῥ"; χάρητι 108, 2 M*; 219,
27 M; ὀρχιστῶν 225, 1 M*; πρωτοκλησίαν 156, 22 P*; ἀπεσχῆσϑαι 232,
30 PM ἀπεσχίσϑαι F; wiyuaros 268, 27 F; μεσσίνην 309, 26 M; μεσσίνης

—“

ΧΧΧΥΙ Clemens Alexandrinns.

309, 26f PM; δεδίλωται 321, 5 M; ἐθϑνηχὴν 322, 19 M; ἀχουβήτων
326,27 F; μεταχείρησιν 331,25 P2FM -ıcıw P°; τεχνιτοί 335, 1 P*M*
teyvntoi P3M?F; ἐχψίγματα 335, 5 P?M Zxwnyuara P’F; ἐπανηιρη-
μένοις 336, 24 P? ἐπανηρημένοις F 2ravıg. M; zavrı 336, 33 M;
γοιτειῶν 337, 12 P? γοητειῶν P3FM; μελίτης 337, 26 P?F μελήτης
P*M; τυρρινικῶι 337, 26f P?M -ηνικῶι P°F.

6) o und m: φυσίζωος 22, 20 P*M* φυσίζοος P?M?; δύω 36, 26;
ϑήλεως 96, 17 M ϑήλεος F; ebenso 321, 15; παιονίωι 108,2 FM;
ἀγαϑοσύνη 140, 10 M* ἀγαϑωσύνη FM?; entsprechend 143, 24; χρυσω-
ρυχοῦσι 228, 24f PFeorM χρυσορυχοῦσι FF; χρυσωφυλακοῦσι 229, 1 M?;
ἐξωκείλαντες 262,6 P* ἐξοχ. PeorFM; ἐξωκχείλασα 266, 29 P*M* 20x.
PeorrFMeorr,; ρωρυτὸν 268, 29 F*; ἐθίζων 271,6 F*; χαρωποὶ 322, 30
M?; 323, 12 P?M; προτότοκός 324, 33 M; ἐπιστροννύμενον 330, 17 P?M
ἐπιστροωνν. F.

9. Krasis. Bei der Krasis fehlt gewöhnlich die Koronis z. B. xav-
ταῦϑα 15, 15; zart’ 18,21; τούνομα 25, 25; τούδαφος 44, 11; τὐῦψον
162, 2 P τοῦψον M. Für xai ἐν steht falsch za» 100, 7; 111, 12;
119,5; 134, 14.

10. Spiritus. Häufig schwankt der Gebrauch des Spiritus. a) Bei
a: ἀβραάμ 123, 17 M; 243, 13 PM; 261, 11 PM*; 265, 1 PM; 266, 20
PM*; «ße. 5, 14 PM; 103,26 FM; 123, 17 F; 243,13 F; 261, 11 FM2,
265, 7 F; 266, 20 FM?; audsı 83, 15 PM* ἄιδει M?; ἄδην 175, 9 PF
ἄδην M; ἀδηφαγίαν 158, 14 P*FM ad. Peer, ἀδολέσχης 189, 15 P*F
ad. P2M; ἁδολεσχητέον 192, 20 PM ad. F; ἁδολεσχίαν 189, 12 P*M*
ad. P3FM!; ἁδώνιδι 25,5 und ἁἀδώνιδος 25, 8 P; beidemal «ad. M;
ἁλδίσκειν 338, 15 P2M* ἀλδ. FM2; ἅλυς 277, 17 PFM; ἄλυες 207, 18
PM ἄλ. F; ἁλύουσι 280, 27 PM ἀλ. F; ἁλυούσας 225,29 PFM; ἄλυος
33,11 PM; ἁλωμένη 258, 4 PFM; ἁμαϑῶς 99,28 M; augorvgov 133,21
F; ἀμητός 61, 13 P* ἁμητός PeorM; ἁμίδας 180, 28; 196, 21; 328, 14
PM ἀμ. F; ἀπαλὸς 101, 11 M; ἀποστόλου 270, 10 P; ἄρδην 243, 12
PM ἄρδην F; ebenso 263, 7; 289, 17; ἄρδην 330,22 ΡΖ ἄρδην ΕΜ;
2000 16,23 ῬΜ ἅσσα M!; ἄττα 57,9 ῬΜ ἅττα M?; ἁταλὴν 101, 15
M* ar. MeorrF, Besonders oft schwankt die Schreibweise bei den Formen
von αὐτός!. So stehen falsch die Genetive αὐτοῦ, αὐτῆς, αὐτῶν statt
der reflexiven Formen nach einem Artikel: 94, 4; 103, 22; 115, 15; 116, 6;
128, 20; 132, 15 (richtig M?). 16; 134, 26 (in all diesen Stellen FM);
141, 30. 31; 175, 13 F; 202, 19; 203, 15; 212, 24 PFM; 262, 1 FM; 289,

1) Da die HSS an zahlreichen Stellen sicher falsche Formen bieten, Clemens
selbst aber weder Spiritus asper noch lenis setzte, hat der Herausgeber freie Hand
in der Wahl der Formen.

B. Handschriften. XXXVU

16 F. Andererseits stehen die Formen αὐτοῦ und αὐτῶν» falsch nach
Subst. ohne Artikel: 123, 10 M; 268, 26 P?M; 337, 19 P*M*, Die
Formen mit Spir. asp. stehen falsch nach σφίσιν und σφᾶς: 193, 24 P*;
113, 11 FM; 185, 26 M?; 206, 2; 211, 32; 231, 8; 254, 22 PM. Die
Formen mit Spir. len. stehen statt der reflexiven außerdem: 94, 12. 14;
106, 20°; 117, 23 FM; 124, 14 M2; 189, 15 PFM; 190, 25 P*; 248, 9 P*;
226, 7 (αὐτοῦ) F; 252, 32 P*F; 265, 1 F; 268, 10 PFM; 268, 12 P*;
273, 13 F; 273, 19 P*,. Die reflexiven Formen stehen auch falsch: 117,
29 F; 185,8 PM; 286, 23 Ρ5

b) Bei ε: εἰλεγήσονται 62, 4 PM; εἴλωτας 261, 2 PFM; εἴλωτες
F (εἵλωτες PM); εἴλωτες 307, 20 M (ohne Spir. u. Ace. P); ἑλλέβορον
231,20 FM 222. P; ἔλος 307, 22 PM; &oıxos 145, 27 M*; ἑωνηταὶ
5.9. 11:-

ce) Bei η: ἥλειοι 28, 25 P* ἡλεῖοι M* ἠλεῖοι P?M? (so 30, 13 PM);
ἥλιδι 28, 25 PM* ἤλιδι M'; ἥπιος 101, 7 (zweimal) F; 101, 10 FMRang,
101,11 F; 102,20 FM; ἡρέμα 269, 11 und 272, 24 F; ἡὼς 25, 4 PM*
ἠὼς M?.

d) Bei ı: ἕβηρες 175, 24 P; ἔεσϑαι 227, 20 FM? (ohne Spir. P*M*)
ἕεσϑαι P°; ἵεται 262,2 PFM.?

6) Bei ο: ὀδόντας 130, 5 M*; 04:090v 174, 12 F; ὁλύρα 338,9 M;
ὅργιον 17, 7 PM; entsprechend 17, 17; ὅθ, 15; 84, 12; 202, 3 (ὀργιά-
ζουσιν ΕἾ; ὅρος 310, 24 P?M; ὀρχιστῶν 225,1 M*; ὄψις 135,8 M.

ἢ Βεὶ ὦ: ὦ 79,4 PM*; 82,19; 84,23; 103,3 M*; 284, 14 P*M
(ὦ P3F); ὥπολλον 296, 28 M.

11. Accent. Die Accente entsprechen oft nicht den jetzt üblichen
Regeln. So kommt bei Enklitiken vor: μῦϑος εἰσί 4, 1; καὶ ἐστιν 7, 15;
χόνδροί τε 17, 6; ἕχτός ἐστιν 19, 29; ἐπίχαρμος φησὶ 21,20; ὡς φησὶ
28, 21. 23; τοιαῖδε 23, 19; τοιοῖδε 29, 12; ἔργά μου 63,26. Falsche
Formen sind: ἐχϑῦν und ἐχϑῦς 29, 20. 21. 22; 270, 8 (ἰχϑύς PP); 295, 8;
σφὰς 42,11; 57,10; 66, 10 u.s. w. (meist in σφᾶς corrigiert); xAsiv
42,22; ἐλϑέτε 59, 19 P; ἀλγεινότερα 75,9 Peer; ἐμποδῶν 75,16;
224, 28 P*FM; ἐχποδῶν 221, 15 P*FM; 2xeivo 105, 26 M; ἁπλοὶ 121, 31
F*M*; χρυσὴν 179,12 P*M*; πορφυρά 204, 22 P*; ἀἁλουργῆν 224, 16
P*F; χαϑῶς 130, 26; χιτῶν 139,23 M; ἁμαρτῶν 144,6 F*M*; ἐδοῦ
139,26 M; λυτρωτῆς 140,25 FM; αἰδὼ 191,27 P*; συνίασιν 249, 9;
ϑίγειν 251,5; ὀφρῦς 277, 11; βωμοῦς 305, 1; ὀχτῶ 316, 19 M; ἀρραγῆς
319,8 M. Falsche Silben sind betont: εὑρετέν 21,1 P?M; iovnrai

1) Hier wäre vielleicht richtiger αὐτοῖς zu lassen; vgl. 127, 7.
2) Über ἱερεμίας vgl. unten bei Nr. 12 Eigennamen.

XXXVII Clemens Alexandrinus.

23,11 P; εὖλαι 39, 25 P?; μυγάλη 39, 27; elder 41,22 P*M*; ἁμητός
61, 13; φύχεια 64, 28 P*M; veavidag 98, 4 M*; νοσσιὰ 98, 18 ΕἾΜ" νόσσια
Fear, τιτϑαὶ 111,8 F; 115,3 F; 116, 20 F; χύουσαι 115, 5 FM; χύωσι
211,4 F (richtig 13, 21; 210, 32; 211,4 P); χόπρων 156,7 M; ποτῶϊι
181,20 F (ohne Ace. P); ϑέρμου 199,7 P*M*; ναρκᾶν 201,3 P?M;
ναρκισσινὸν 203,33 M; πτιλῶν 204, 25 P*; χρώβυλον 220, 12 P*F?;
&upvoä(ı) 221, 25 P*M*; ἅβρας 225, 29 P*; ὁρμοῖς 227, 24 P*M; ent-
sprechend 232, 4; 233, 32; στρέπτοι 231,1 P*; χίϑωνα 232,1; τιϑήνη
233,23 P3; ἡνίων 244, 19 P*F; λοφία() 250, 15 PFM*; χομμῶται
251, 30 P*F; περιφόρητοι 254, 13 F; προσποιητὸν 254, 30 P*; λαγνὸν
262, 14 P*M*; χάριεν 264, 24 P*F*M?; ἐμπρεπεῖς 267, 10 FMeor; avıs-
μένα 277,12 P*; χρικὸν 285, 22 P*M*; χώπω 299, 14 M (ohne Ace. P);
ϑεσμοφορία 303, 12; βάσσαρα 304, 4 M (ohne Ace. P); περνεσταὶ 307, 24;
xeıgıdaroıs 334, 15 F; πέλιον 334,34 Meort; λόρδος 336, 28f F (ohne
Acc. P?M). Quantitätsfehler sind besonders häufig bei Inf. und Opt.
Aor. Act. So finden sich die Infinitive: arodgavaı 31,1 PM*; ἀπορ-
ρίψαι 175, 8 PFM; χρίσαι 243, 4 F; προσφύναι 256, 24 PM*; ἀποκλίναι
261, 31 P*; ἐγχρίναι 264, 20 FM; ἀνατρίψαι 266, 16 PM; die Optative:
παραπεῖσαι 12,11; ἀπομετρῆσαι 64,22; ἐπιτιμῆσαι 67,2; παιδεῦσαι
124,29 F*M; ἐπιτηδεῦσαι 171,14 P*FM; μελῆσαι 321,10 ΡΜ; Imp.
Aor. Med: ῥύσαι 138,6 M. Andere Quantitätsfehler sind: ϑεῖα 7, 15;
σῶιαν 260,2 P*; ὀχεῖαν 328,25 M; ἀνδρεῖα 330, 3 ΡΏΜ; εἴα 18, 18;
ἄἅπιν 29,24; 41,1; wnpidas 41,6 PM*; τύφον 57, 24 P*M*; ἀχτίσιν
63, 20; ἀνδριάσι ΤΊ, 14f; ἴσοι 108, 25 M?; σα 127, 32 und 261, 27 M?;
μῦσις 113,28 M; varv 147, 11; χρίσμα 149,6 PM*; 243,5 PM; vau«
176, 4 P*M; χλίναι 178, 10 Peorr FM; σύριγξ 182,5 PM; μῦρον 194, 5
P*M; γύπες 197, 7 PM; γρύπες 229, 1; 251, 25; ὀσφῦες 205,28 F; μέξιν

207, 7 P*, 212, 2 Peorr Meorr; μῖτος 221, 20; φᾶναι 225, 17 PF; τεχνίται

245, 14 F; αὕται 252, 26 P*M*; οἷαξ 291 V. 3; ἐρινῦσιν 305, 1; ῥάγα
314, 10; λυχνίται 335, 6 F; πίνε 335, 24 F. Verwechselungen liegen vor:
ἀργυροῦ 37, 28 statt ἀργύρου; περὶ 52, 2 P* statt πέρι; ὦ 51, 17; 68,1;

290, 3 (P3) statt ὦ; ἄλλ᾽ 107,2 M; 154,11 PM statt ἀλλ᾽; καϑαίροιτο᾽

179,2 P* statt καϑαιροῖτο; ἀρ᾽ 206, 9 P* statt a0’; ἀρα 232, 9 statt ἄρα;
ὡς 130,27 M? statt ὡς; ἑκόντι 130, 34 ΜῈ statt &xovri; τῶι 261, 30
P*FM statt τωι; τίς 277, 26 statt τις; τότε 58, 22 PM* statt τοτὲ; πᾶν
310, 26 statt zav; statt 7) steht häufig ἦ oder 7; statt ἦε 256, 18 ἢ P*;
270, 10 P*M*; statt 7 oft 7; 7 187,24 M; ἡ 198,20 P*; ἢ 187, 24 F;
statt 7 mehrmals ἢ 118,14 F; 224, 16 F; 230, 30 Peor F u. a. dgl.

Besonders unsicher ist die Accentuation der Eigennamen und Fremd-
wörter: χεϑαίρων 3, 26; entsprechend 4, 13 PM*; 296, 35; ἑλίκων 3, 26;
σιβύλλα(ν) 20, 26; 47,22; 59, 16; 245, 12 (σίθυλλα M2); χυνοσούριδος

ΤΑΝ ἫΝ KR

B. Handschriften. XXXIX

22, 14; φερεφάττα 25, ὃ; πίσα 25, 17; 307, 6; σπαρτιάται 29,1; κύρον
33, 8; χύρε 33, 15 P*M*; ὀλυμπιάσι 35, 30; σκοπᾶς 36, 4; 311, 9; σικύ-
ovı 37,4 P*; βηρωσσός 50, 2 ΜῈ (ohne Acc. P); πάκτωλον 64, 21; ὡς
ἀννᾷ 97, 12 M; ναυὴ 125, 29 F; yagamı 134, 23 F; σαλαμῶν 218, 29 M?;
εὐαν 231, 15 P3; 247, 20; σοδομίται 262, 5f F; σοδόμα 262, 13 P*; αἶγας
300, 23; ἤλειοι 308, 24; ἐλευϑέραις 313, 1.

12. Eigennamen. Einige Eigennamen erfordern noch eine be-
sondere Besprechung. Bei ἡσαΐας und ἱερεμίας wechseln in den HSS
die Genetive auf « und ov. F hat überall ἡσαΐου und ἱερεμίου; M da-
gegen ἡσαΐα 135, 12 (M*). 22. 31; 136, 30; 137, 24; 144,4; ἱερεμία 134,34;
135, 18. 33; 137, 4. 10; 143, 27; 145, 10, und wie M hatte gewiss auch
das an allen diesen Stellen fehlende P, dessen getreue Abschrift M ist.
Aber da sonst überall (auch in den Stromateis) die Form auf οὐ steht,
habe ich sie auch an den eben angeführten Stellen überall gesetzt. Bei
ἱερεμίας ist noch zweierlei zu bemerken: 1) an mehreren Stellen in M
hat der Name Spiritus lenis: 59, 30 (zweimal so corrigiert); 134, 34;
135, 18; 145, 10; 324, 9. 2) Arethas hat an mehreren Stellen 7 über ἐδ
gesetzt, wahrscheinlich um die Form ἠρεμίας damit herzustellen, so
59, 30 (zweimal); 61,16; 210,25; 242,16; außerdem — nach M zu schließen —
an einigen Stellen des verloren gegangenen Teils. Dies n ist in P öfters
wieder durch Rasur beseitigt 59, 30 (beim Nominativ); 210, 25; in M
dagegen steht dies 7 nicht nur an fünf Stellen über ze: 137, 4. 10. 14;
145, 10; 242, 16, sondern ist auch in das Wort selbst eingedrungen, so
daß 59, 30 (zweimal); 61, 16; 210,25 ἱηερεμίας oder ἐηερεμίας steht;
doch wurde von M? das ἡ überall getilgt. An einer Stelle, 324, 9, hat
es & verdrängt: ingeuiov M ἱηρεμίου F.

Ferner schwanken die HSS zwischen ἐζεχεήλ und ἰεζεχεήλ. Ersteres
steht 134,21 M*; 143,20 M*; 146, 15 M; 214, 24 P*FM*; letzteres 134, 21
FM2; 143,20 FM2; 146, 15 F; 214,24 P>M2.

218, 28.29 haben P*M* σαλαμὼν, F σαλομὼν; 218, 28 P? σολομὼν;
218, 29 M? σαλαμῶν; 136, 5 und 146, 10 σολομῶντος F, σολομῶνος M.

2. Stromata, Excerpta ex Theodoto, Eelogae propheticae.

Die Stromata, die Excerpta ex Theodoto und die Eelogae propheticae
sind nur in zwei HSS erhalten, in Laur. V3 (=L) und in Paris. Suppl.
Graec. 250, einer HS des 16. Jahrhunderts, die aus L abgeschrieben ist.
Diese Abschrift wurde von Montfaucon für Potter collationiert (vgl.
Potter p. 1025—1035) und von N. le Nourry (vgl. Diss. I. Cap. I. Art. IV.)
benutzt.

L selbst ist eine Handschrift des 11. Jahrhunderts. Sie ist be-
schrieben von Dindorf Ip. XVIf; Bandini, Catal. cod. graec. Ip. 12f

—

XL Clemens Alexandrinus.

(mit Facsimile Taf. 11), besonders ausführlich von Vitelli 6 Paoli,
Collezione Fiorentina di facsimili paleografici Fasc. 1 Tav. 10.

Ein Facsimile bietet außer Bandini und Vitelli e Paoli auch The
Palaeographical Society’s Facsimiles, Series II. vol. II pl. 107.

Die Größe des Pergaments ist 26,7><19,6 em, die des Schriftraums
20,4><11,6 em. Die Zahl der Zeilen wechselt zwischen 29 und 31. Die
Zeilen sind nicht eingeritzt, dagegen ist der Schriftraum durch ein-
geritzte Linien begrenzt. Die Handschrift besteht aus 50 Quaternionen,
die von junger Hand mit α΄ bis »’ numeriert sind. Davon haben Quaternio
ιδ΄ und x« nur sechs Blätter, Quaternio α΄, x’, λα΄, λε΄, 29, μγ΄, μϑ',
γ΄ nur sieben Blätter, die übrigen alle acht. Somit hat die ganze HS
388 Blätter (nicht 385, wie Dindorf sagt). Aber neben der jungen Zählung
haben sich, was Vitelli und Paoli nicht erwähnen, noch Spuren einer
alten erhalten. Es steht nämlich auf f. 304" in der Ecke rechts oben u
und ἢ 312" ebenfalls x (das α ist weggeschnitten) von erster Hand. Da
diese Zählung mit der späteren übereinstimmt, kann am Anfang der
HS nicht mehr als ein Blatt ausgefallen sein. Sie beginnt jetzt mitten
im Satz und zwar in einem Citat aus dem Hirten des Hermas. Wie
viele Blätter am Schlusse fehlen, läßt sich nicht sagen. Als der Arche-
typus der weiter unten zu besprechenden Excerpthss aus L abgeschrieben
wurde, war mindestens noch ein Blatt mehr da.

Daß die Randbemerkungen — sie finden sich nur f. 221 bis f. 300 —
von einer Hand herrühren, die auch viele Notizen an den Rand von M
geschrieben hat, wurde schon oben erwähnt!. Die Angabe bei Vitelli
und Paoli, daß diese Notizen in L von der Texthand herrühren, scheint
mir nicht richtig. Die Bemerkungen beschränken sich auf Wieder-
holung von Worten oder Gedanken des Texts und haben keinen selb-
ständigen Wert. Sie werden daher in dieser Ausgabe nicht mehr ab-

1) L und M waren im 11. oder 12. Jahrhundert in einer Bibliothek beisammen.
Wie oben p. XXVI erwähnt ist, hat der Schreiber von L sogar einen Teil von M ge-
schrieben. Nun ist aber der Schreiber von L auch identisch mit dem Schreiber der
Dio Chrysostomos-Handschrift Urbinas 124. Wer das Facsimile dieser HS bei Sonny,
Ad Dion. Chrys. analecta mit dem Facsimile von L in The Palaeogr. Soc. Facs.
vergleicht, wird daran nicht zweifeln. Es stimmt auch das Format überein; bei
beiden HSS ist das Pergament ungefähr 26 >< 19, der Schriftraum 20 >< 11cm
groß (die Angabe 20 >< 19 bei Sonny p. 2 ist ein Druckfehler). Der Hauptteil
von M und ebenso Urbinas 134 sind aber aus Arethashss abgeschrieben. Ist viel-
leicht auch L selbst aus einer Arethashs abgeschrieben? Man wird zu-
geben, daß einige Wahrscheinlichkeit dafür besteht, daß wir auch die Erhaltung
der Stromata dem wissenschaftlichen Eifer des gelehrten Erzbischofs von Cäsarea
verdanken.

B. Handschriften. XLI

gedruckt. Über die Fehler bei Dindorf vergl. meine Untersuch. über
ἃ. Schol. 5. 36 ff.

Die Handschrift ist sehr flüchtig geschrieben; Accente und Spiritus
fehlen sehr häufig; manchmal ist mehrere Zeilen hindurch kein der-
artiges Zeichen gesetzt. Die Schreibfehler jeder Art! sind sehr zahl-
reich. J. B. Mayor hat in seiner Ausgabe von Strom. VII p. LXV—LXXX
sehr ausführlich über die verschiedenen Fehlerarten gehandelt, und
Dr. Kenyon ist auf Grund von Mayors Zusammenstellungen zu dem
Schluß gekommen, daß der Archetypus von L eine Papyrushs mit zahl-
reichen Abkürzungen gewesen sein müsse, die noch dazu mehrfach be-
schädigt war. So viel ist jedenfalls sicher, die Überlieferung der Stromata
ist sehr schlecht und der Conjecturalkritik steht hier ein weites Feld
offen. Namentlich in den Dichtereitaten, den Namen und Zahlen stecken
viele Fehler, und es ist oft nieht mehr möglich festzustellen, was Clemens
selbst geschrieben hat. Nur eine Art von Corruptelen möchte ich nicht
so häufig annehmen wie Mayor und schon vor ihm J. Bywater (Journ.
of Philolugy 4 (1872) p. 204), nämlich die Umstellung von ganzen Sätzen.
Mag auch hie und da ein zuerst vergessener und dann am Rand nach-
getragener Satz an einer falschen Stelle in den Text geraten sein, so
scheint mir doch eine häufige Wiederholung dieses Vorgangs nicht
wahrscheinlich.

Für die Beurteilung von Strom. VIII ist wichtig, daß in L ἢ 353*
die Worte ai τῶν ζητήσεων ἔφοδοι καὶ ἀρχαὶ περὶ ταῦτα καὶ ἐν
τούτοις εἰσίν (Strom. VIII 16) als Überschrift für das Folgende und
nicht als Unterschrift für das Vorhergehende stehen. Nach $ 33 stehen
die gleichen Worte, nur ohne εἰσίν, als Unterschrift. Damit ist der
Abschnitt $ 17—33 auf die gleiche Stufe gestellt wie die Excerpta ex
Theodoto und die Eclogae propheticae. Das sogenannte VIII. Buch
schließt also bereits mit $ 16. Dazu stimmt auch, daß ein syrisches,
bei Zahn, Suppl. Clem. p. 28 und bei Pitra, Anal. sacra IV p.35 aus
Mus. Brit. Add. 14,533 abgedrucktes Fragment die letzten Worte des
$ 16 mit den Worten einführt: „von Clemens dem Stromateus, Ende
des achten Buchs“. Vgl. Becer 8. ἃ. Ο. p. XIXf. Daraus geht mit
Sicherheit hervor, daß das VIII. Buch nicht vollständig ist. Aber das
war es wohl nie; vielmehr sind wahrscheinlich auch die ersten 16 Para-
graphen nur Bksörnte, die sich Clemens für eigenen Gebrauch gemacht
hat. Was also zuerst E. Renan, Marc-Auröle p. 118 in Bezug auf die
Excerpta ex Theodoto? gesagt hat: „des extraits paraissent nous en £tre

1) Über die Orthographie der HS soll die Einleitung des III. Bandes das
Wissenswerte mitteilen.

2) Auch Bigg, The Christian Platonists of Alex. p. 31! stimmt RER bei.
Clemens 1. D

- SR

XLH Clemens Alexandrinus.

parvenus dans la grande masse de notes que s’&tait faite le laborieux
Stromatiste“, ist auf alle vier Abschnitte auszudehnen. Es sind Vor-
arbeiten verschiedenster Art für die geplante Fortsetzung (vgl. Strom.
VII 111) der Stromata, zu deren Ausführung Clemens nicht mehr ge-
kommen ist. Es scheint mir also völlig richtig zu sein, was Ruben,
Clementis Alex. excerpta ex Theodoto Diss. Bonn 1892, für die Excerpta
nachzuweisen suchte, und was dann Arnim, De octavo Clementis
Stromateorum libro Ind. lect. hib. Rostock 1894 auch für die Eel. proph.
und das VIII. Buch der Stromata in überzeugender Weise darlegte.
Vgl. auch Harnack, Chronologie 11 5. 178

Nach L wurde die Editio princeps gedruckt. Für Dindorf wurde
L von Giuseppe Müller neu verglichen. Ich selbst glaubte zuerst mich
mit einer Nachprüfung der von Theodor Heyse im Sommer 1852 ge-
fertigten Collation begnügen zu können. Nun hatte aber Heyse seiner
Collation die Editio princeps zugrunde gelegt, von der die späteren
Herausgeber oft stillschweigend abweichen. Eine Benutzung der Heyse-
schen Collation hätte also eine Vergleichung der Editio princeps mit
der Dindorfschen Ausgabe nötig gemacht und hätte auch dann noch
kein ganz sicheres Urteil über die Lesart der HS verbürgt. Daher
machte es mir die Kirchenväter-Commission der k. preußischen Akademie
d. Wiss. auf meine Bitte möglich, im Frühling 1902 die ganze HS
selbst zu collationieren. Da somit L viermal verglichen wurde (wozu
noch die Collation der Pariser Abschrift bei Potter kommt), wird aus
der Handschrift kaum mehr eine neue Lesart zu gewinnen sein.

3. Quis dives salvetur.

Bis vor kurzem war von QDS nur Vatic. 623 (=V), eine HS des
16. Jahrhunderts bekannt, aus der Ghisler 1623 die Editio princeps ab-
drucken ließ. Als eben die Homilie auf Grund neuer Vergleichung
dieser HS, die kein Herausgeber nach Ghisler "angesehen hatte, von

Barnard und mir neu ediert werden sollte, wurde ich durch Miller, Cata- -

logue des mss. grecs de la bibl. de l’Escurial p.485 auf Scorial. 2-III-19(—=S)
aufmerksam, in dem nach Miller eine Homilie beginnend mit den Worten
Οἱ μὲν τοὺς ἐγκωμιαστικοὺς λόγους, den ersten Worten von QDS, ent-
halten sein sollte. Auf meine Mitteilung hin hat Barnard im August
1894 die HS verglichen und daraufhin in den Texts and Studies V 2
die Homilie sorgfältig ediert. Daß QDS in V aus S abgeschrieben sei,
stellte sich sofort heraus; das Gleiche gilt aber auch für die Jeremia-
homilien des Origenes, wie Εἰ. Klostermann in der Ausgabe dieser

Homilien Einl. p. XIV ff nachwies. Der Beschreibung der HS bei

en ἀλλ... 4

B. Handschriften. XLIH

Klostermann a. a. Ὁ. p. XIff und bei Barnard p. XXIff entnehme ich
Folgendes.

S ist eine Pergamenths des 11. oder 12. Jahrhunderts mit 344 Blättern;
da aber die Ziffer 277 übersprungen ist, sind 345 Blätter gezählt. Die
Größe des Pergaments ist 25,9><18,1; die des Schriftraums 21,6><14,6 cm.
Es sind drei gleichzeitige Hände zu unterscheiden: f. 1—2247; 225"— 2547;
254’—345". Der Inhalt ist:

f. 1907 τοῦ ἐν ἁγίοις πρς ἡμῶν κυρίλλου ἀρχιεπισχόπου ἀλεξαν-
δρείας ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς εἰς τὸν προφήτην ἡσαΐαν.

f. 90—129° ἑρμηνεία εἰς τὸν προφήτην δανιήλ.

f. 129υ---208᾽ ἑρμηνεία [eras. τῆς] εἰς τὸν προφήτην ἰεζεκιήλ.

f. 208’— 326" ἐερεμίας (d.h. die 20 Jeremiahomilien des Origenes).

f. 326'— 3457 ὁμιλία (d.h. QDS).

Die HS kam 1576 in den Escorial aus dem Besitze des Don Diego
Hurtado de Mendoza.

Ich habe die HS nicht neu verglichen, sondern gebe die Lesarten
nach Barnards Ausgabe von QDS.

Da die HS am Schluß beschädigt ist (ein Blatt ist bis auf einen
schmalen Streifen herausgerissen), ist es sehr wichtig, daß ein Teil der
dadurch verlorenen Stücke des $ 42 uns anderweitig erhalten ist. Dieser
Paragraph enthielt die Erzählung von dem durch Johannes geretteten
Jüngling. Eusebius hat sie in seine Kirchengeschichte (III 23) aufge-
nommen. Inc. ἄχουσον μῦϑον οὐ μῦϑον expl. τρόπαιον ἀναστάσεως βλε-
πομένης. Durch Eusebius ist die Erzählung vielen bekannt geworden (vgl.
die Zusammenstellung bei Harnack-Preuschen, Überlieferung 8. 316),
darunter auch Maximus Confessor. Dieser sagt in seinen Schol. in opp.
Dionys. (Migne, ser. gr. 4 col. 573): μέμνηται δὲ τῆς ἐπὶ Δομετιανοῦ
ἐξορίας τοῦ ἁγιωτάτου Ἰωάννου... καὶ Κλήμης ὃ ᾿Δ4λεξανδρεὺς ἐν
τῷ λόγῳ τῷ περί „tis ὃ σωζόμενος πλούσιος“. Dadurch scheint ein
Leser veranlaßt worden zu sein, die ganze Erzählung am Schluß des
Werks abzuschreiben. Und so ist dieser Auszug zusammen mit dem
Brief des Polykrates an Vietor (Eus. H. E. III 31, 3) und einigen Sätzen
aus Philo περὶ τῶν ἐκ περιτομῆς πιστευσάντων ἐν Αἰγύπτῳ Χριστι-
ανῶν (Eus. H. E. II 17) in vielen HSS der Scholia des Maximus, mit
oder ohne den Text des Dionysius, erhalten. In allen diesen HSS be-
ginnt das Excerpt mit ἵνα δὲ ἐπιϑαρρήσῃς, einer Zeile vor Beginn des
Excerpts bei Eusebius. Damit ist bewiesen, daß das Excerpt in jenen
HSS nicht auf Eusebius zurückgehen kann. Andererseits scheint aber
Eusebs Text auf die Excerpthss Einfluß ausgeübt zu haben. Schwartz
hat dies Hermes 38 (1903) S. 77—83 durch Vergleichung der Lesarten,

wie mir scheint, sicher bewiesen, während Barnard ἃ. ἃ. Ὁ. p. XXVII
D*

XLIV Clemens Alexandrinus.

die drei Textzeugen, S, Eusebius und die Excerpthandschriften für un-
abhängig von einander erklärte.

Schon Dindorf hat zwei der Excerpthss benutzt, Florent. Mare.
.686 und Vatic. 504; vgl. Dindorf I p. XXX und Anm. zu III 418, 1.
Dann habe ich in meinen Beitr. z. Kenntn. der HSS S. 31—35 und
Barnard a. ἃ. Ὁ. 5. XXIU—XXVII ausführlich darüber gehandelt. Ich
gebe daher nur noch einmal das Verzeichnis der collationierten HSS
und verweise für alles übrige auf die genannten Stellen.

A = Mus. Brit. Add. 18, 231 f. 12r vom Jahr 972.

B = laur. V 32 ὉΠ 2177 15. Jahrh.

C = Vindob. theol. graec. 65 f. 117" 14. Jahrh.

D = Ambr. H. 11 Sup. 2 f. 212 13. Jahrh.

F= Oxon. Coll. Corp. Chr. 141 f. 2Y (nur bis τῆς Πάτμου τῆς

vnoov) 12. Jahrh.

G = Vatic. graec. 374 f. 242: 13. oder 14. Jahrh.

H = Vatic. Regin. 38 f. 321. 11. Jahrh.

I = Flor. Conv. suppr. 202 f. 1900 10. Jabrh.; von τῆς πλείονος

ἐπιμελείας an 15. Jahrh. (— Isupr)),

K — Ottob. 362 f. 1" 16. Jahrh.

L = Vindob. theol. graec. 110 f. 197Y 10. Jahrh.

M = Mosqu. 5. Syn. 35 (Matth. XXXVD) £. 1677 10. Jahrh..

Ο = Oxon. Canon. 97 f. 221" 14. Jahrh.

P = Paris. graec. 440 f. 177: 12. Jahrh.

Q = Florent. Marc. 686 f. 2147 12. Jahrh.

R = Vatic. graec. 504 f. 76" 11. oder 12. Jahrh.

U = Valicell. E 29 (jetzt Nr. 69) f. 1685 10. Jahrh.

Außerdem findet sich das Excerpt in Paris. suppl. graec. 270 (wobl
aus P abgeschrieben); Coisl. 86; Hierosol. Bibl. Patr. 414; Hierosol. Bibl.
S. Gruc. 23.

Eingeleitet ist das Exeerpt mit folgenden Worten?: Κλήμεντος
(χλήμηντος HIR) πρεσβυτέρου ᾿Αλεξανδρείας (-δρέας H τὁρίας 9)
ἡγουμένου (καὶ ἡγουμένου F) τῆς σχολῆς ὧν περὶ τοῦ ἁγίου ἀποστόλου.
καὶ ϑεολόγου εὐαγγελιστοῦ ἰωάννου P) 2x (εἰς C) τοῦ ἐπιγεγραμμένου
(περιγεγραμμένου LM*), αὐτῷ (αὐτοῦ ΗΚΟΥ͂ - Θ᾽ λόγου: Τίς ὃ σωζό-
μενος πλούσιος; Am Ende steht in ABHIswr!LOQV: ταύτης (+ δὲ L)

1) Vermehrt ist die Liste der collationierten HSS durch Mosqu. 5. Syn. 35,
dessen Collation ich der Güte des Herrn Prof. von Gebhardt verdanke, und durch
Vallie. E24, dessen Lesarten zuerst Mercati, Rivista bibliogr. ital. 3 (1898) S. 345
mitteilte und den ich selbst im Febr. 1902 verglich.

2) Wo ich von Barnards Angaben abweiche, geschieht es auf Grund neuer
Vergleichung der HSS.

B. Handschriften. XLV

τῆς ἱστορίας μέμνηται (+ καὶ L) Εὐσέβιος ὃ Παμφίλου (παμφιλος V)
χαὶ Ἰωάννης ὁ (<IQ) ἐπέσχοπος Κωνσταντινουπόλεως (+ ὁ Χρυσό-
στομος IQ). Diese Subscriptio fehlt in CDGKMPR. In P steht von
der Scholiastenhand am Rand: χεῖται τοῦτο ἐν τῷ β (Irrtum für y)
βιβλίῳ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας εὐσεβίου.

Es lassen sich zwei Gruppen unterscheiden: auf der einen Seite
gehen oft ABCDLM, auf der anderen GHlIswr!KQRV zusammen; Ὁ und
P gehören keiner dieser Gruppen an, doch steht P, namentlich in seiner
ursprünglichen Gestalt, der ersten Gruppe näher.

4. Adumbrationes.

Die „Adumbrationes Clementis Alexandrini in epistolas canonicas“
sind in zwei HSS erhalten, dem Cod. Laudun. 96 aus dem 9. Jahrh.
(=L) und dem Berol. Phill. 1665 (jetzt Nr. 45) aus dem 13. Jahrh. (=M).
Beide HSS sind von Zahn, Suppl. Clem. p. 11—14 genau beschrieben.
Das Wichtigste daraus ist folgendes:

L ist eine Pergamenths in Quart, die auf f. 17 den Gesamttitel
führt: Haee insunt expositiones in epistolis canonieis apostolorum, id est
Clementis episcopi alexandrini. didymi et sei augustini. et ceteri. caute
lege. et intellege quia expulsi sunt de roma. Dann folgen die Adum-
brationes mit der Überschrift: Ex opere elementis alexandrini, euius
titulus est pery hipothypotyposeon, de seriptionibus adumbratis. In
epistola petri prima catholica. Die Adumbr. brechen f. 9/ mit tenebrae
transierunt (1 Joh. 2,8) ab, da zwischen f.9 und 10 vier Blätter, die
beiden mittleren Lagen des zweiten Quaternios ausgefallen sind. Aber
auch schon zwischen f. 3 und 4 fehlt ein Blatt, das die Worte: ut iudice-
mur (1 Petr. 4, 6) — interpretatus epistolam (Schluß der Auslegung von
I Petr.) enthielt. Auf f. 10r folgt die Auslegung des Didymus zum
Jacobusbrief, doch fehlt der Anfang; f. 687 bricht die Hs mit den Worten
des Didymus: secundo moritur eradicatus (Migne, ser. gr. 39 col. 1818) ab.

M ist eine Pergamenths von 186 Blättern in Quart (Schriftraum
20><13 em), jetzt in Berlin!. Die Adumbrationes umfassen ἢ 1"—f. 6" und
tragen die Überschrift: Incipiunt adumbrationes Clementis alexandrini
in epistolas canonicas, die Unterschrift: Expliciunt adumbrationes Cle-
mentis in epistolis canonieis. Dann folgt: Ineipit expositio didimi carne
ceci ἃ, ἢ. derselbe Kommentar des Didymus wie in L. Außerdem ent-
hält M: 3. f. 33—73 Explanatio Bedae presbiteri in actus apostolorum.

1) Vgl. die ausführliche Beschreibung von Val. Rose in dem HSSverzeichnis
der k. Bibl. zu Berlin XII 1 S. 64 ff.

z mr

XLVI Clemens Alexandrinus.

4. f.73—95 Eiusdem retractatio in eosdem. 5. f. 96—185 Tractatus
Bedae presbiteri super epistolas canonicas.

M war die Grundlage für die Editio princeps des Margarinus de
la Bigne in der ersten Ausgabe seiner Sacra bibliotheca sanetorum
patrum (Paris 1575) VI col. 625—634.

L wurde von Zahn selbst, M für ihn von dem Sohn des damaligen
Besitzers Herrn Fenwick in Cheltenham verglichen. Letztere Collation
war unzureichend und wurde von Preuschen in Harnack-Preuschen,
Überlieferung 5. 306 f. durch eine sorgfältige Vergleichung von M mit
Zahns Ausgabe ersetzt. So beruhen in meiner Ausgabe die Angaben
für L auf Zahn, für M auf Preuschen.

„M ist aus einer mit L sehr nahe verwandten Vorlage, wenn nicht
aus L selbst abgeschrieben, dann aber von einer zweiten Hand nach
einer anderen Vorlage durchcorrigiert. Die Schärfe des Radiermessers
hat es leider in den meisten Fällen unmöglich gemacht, den ursprüng-
lichen Wortlaut festzustellen. Doch zeigt die Größe der Lücken, wie-
viel im einzelnen Falle gestrichen worden ist“ (Preuschen ἃ. ἃ. Ο. S. 306).

Reste dieser Adumbrationes finden sich auch in der lateinischen
Catene zu den katholischen Briefen, welche Laur. XVII 17 (11. Jahrh.)
enthält. Vgl. Bandini, Catal. codd. Latin. bibl. Laur. I p. 342. Der
Prolog beginnt mit den Worten: Quatuor fuerunt expositores super
epistolas catholicas, scilicet Beda et Clemens et Didymus super unam
Jacobi et II (= duas) Petri et 1 (= unam) Judae. Augustinus autem III
(= tres) Joannis exponit. Aber die Glossen, die den Text umgeben
oder zwischen den Zeilen stehen, tragen sämtlich keinen Autornamen.
Daß aber die hier verwendete Erklärung des Clemens mit der in den
Adumbr. identisch ist, zeigen folgende Stellen, die ich mir aus der HS
notierte: Zu I Petr. 1, 3: Prius nos genuit de materia, postea secundum
profectum vitae regeneravit. Per fidem resurgit in nobis; sie per in-
fidelitatem moritur in nobis (vgl. Zahn p. 79, 7—10). Zu I Petr. 1,19:
hie tangit leviticas et sacerdotales celebrationes: significat autem animam
mundam per iustitiam, quae offertur deo (Zahn p. 80, 17—19). Zu
I Petr. 3, 22: angeli primus, potestates secundus, virtutes tertius ordo
(vgl. Zahn p. 81, 27—82, 1).

.Westeott, Dietion. of Christ. Biogr. I p. 564° und Zahn 5. 15
wiesen noch auf zwei HSS in Oxford (Bodl. 640 [2094] !; Laud. Lat. 110)?

1) Nr. 2094 trägt die HS in Bernard, Catal. libr. mss. Angl. et Hib.; bei
Schenkl, Bibl. patr. lat. Brit. I 1 p. 162 ist die HS unter Auct. D. 4. 18 auf-
geführt.

2) Die Expositio Bedas zu den kanonischen Briefen findet sich ausserdem in
Laud. Misc. 78. 442.

C. Indirecte Überlieferung. XLVII

hin, welche gleichfalls Glossen zu den katholischen Briefen aus Beda,
Didymus, Clemens und Augustin enthalten sollen. Doch bot sich mir
noch keine Gelegenheit, diese HSS näher zu prüfen.

C. Indirecte Überlieferung.

1. Die Excerpthandschriften.

Von den HSS, die Excerpte aus den Werken des Clemens enthalten,
verdienen außer den oben p. XLIV zu QDS aufgezählten nur vier unter
sich sehr nahe verwandte HSS mit umfangreichen Excerpten aus Paed.
und Strom. eingehende Besprechung!. Es sind dies die HSS Neap.
II. AA. 14 ἔ 106—166 (= N); Ottob. 94 f. 243—296 (= 0); Ottob. 98
f. 1—64 (= Q); Monae. 479 f. 1—103 (= M). N und O wurden schon
oben p. XXIV erwähnt, weil N auch Paed., O Protr. und Paed. enthält.

Von diesen HSS wurden zuerst Lesarten aus M für Clemens ver-
wendet. M ist nämlich identisch mit der Epitome Augustana, aus der
Höschel die wichtigsten Varianten an Sylburg mitteilte, aus dessen Aus-
gabe dann die Lesarten in alle folgenden übergingen; vgl. Harnack,
Theol. Literaturztg 1893 Sp. 543 und TuU XII 1 5. 12. Für die Pottersche
Ausgabe wurde Ὁ collationiert, und die Varianten wurden p. 1035 f
mitgeteilt. Dann gab Dindorf I p. XVIIlf eine ausführliche Beschreibung
von N und O und verzeichnete unter dem Text überall die bei Sylburg
und Potter mitgeteilten Varianten aus M und O. Über das Verhältnis
der HSS zu L, der Florentiner Stromatahs, sprach zuerst Zahn, Suppl.
Clem. p. 119, allerdings nur mit Bezug auf die von Höschel mitgeteilten
Varianten. Er kam zu dem Resultat, daß sich die Verschiedenheit der
Quelle des Augsburger Epitomators von der Florentiner HS aus der
Art und Menge der von Sylburg mitgeteilten Varianten ergebe. Mit
noch größerer Zuversicht glaubte ich die von L unabhängige Über-
lieferung der Excerpte in meinen Obs. erit. in Clem. Alex. p. 19f. be-
haupten zu können, nachdem ich in einem Exemplar der Editio princeps
auf der Augsburger Stadtbibliothek die vollständige Collation der Epitome
August. von der Hand Höschels gefunden hatte. (Daß die HS selbst
noch vorhanden sei, wußte ich damals nicht.) Ich berief mich dabei
auf die zahlreichen Lesarten dieser Epitome, die bereits in den Text
aufgenommen seien oder die Aufnahme verdienten. In meinen Bei-

1) Über einige andere (wertlose) vgl. meine Beiträge z. Kenntnis d. HSS
p- 16—18. Dazu gehört auch der von Sylburg benutzte Pal. 302.

rer

XLVIH Clemens Alexandrinus.

trägen z. Kenntn. der HSS S. 12—16 habe ich dann alle vier HSS genau
beschrieben, kam aber noch zu keinem abschließenden Urteil über ihr
Verhältnis zu L, weil mir damals N und Q noch nicht näher bekannt
waren und aus den Lesarten von M und O allein kein klares Bild zu
gewinnen war. J. B. Mayor fand die Varianten von M doch wertvoll
genug, um sie in seiner Ausgabe von Strom. VII p. LXXXIVf nach
meiner Mitteilung abzudrucken.

Um die Frage, ob die Excerpta aus L geflossen seien oder nicht,
endgiltig beantworten zu können, schien es vor allem nötig, die Lesarten
von (Q zu prüfen; denn von N war schon wegen seines übrigen Inhalts
zu vermuten, daß es mit O nahe verwandt sei. Tatsächlich hat auch
eine Prüfung von Q, die ich im Februar 1902 vornahm, die Abstammungs-
verhältnisse schon ziemlich genau erkennen lassen. N hoffte ich auf
der Laurenziana benützen zu können. Da aber die HS nicht rechtzeitig
vor meiner Abreise eintraf, hat mir auf meine Bitte Herr Dr. R. Bürger
die nötigen Mitteilungen freundlich verschafft. Das Resultat ist ein
negatives. Die Excerpthss gehen auf L zurück, sind also für die Text-
kritik wertlos; ihre Lesarten weiter in den Ausgaben mitzuschleppen
wäre überflüssiger Ballast.

Um den Beweis für diese Behauptung führen zu können, muß ich
vorausschicken, daß zweifellos alle vier HSS auf einen Archetypus
zurückgehen. Das geht aus der Ordnung der Fragmente hervor. Alle
HSS beginnen mit den Worten τέρατα προγινώσκχει καὶ (Strom. VI 70
Ende). Es folgen einige Stücke aus Strom. VI 70—78; das letzte schließt
mit den Worten διὰ τοῦτο ἀστάτου τοῦ ἡγεμονικοῦ (Strom. VI 78 Anf.).
Diese Stücke fehlen aber später unter den Excerpten aus Strom. VI, wo
in allen HSS auf σημεῖα καὶ (Strom. VI 70 E.) sofort die Worte yıro-
μένου ἡ ἑἕχτικὴ δύναμις (Strom. VI 78 Anf.) folgen, ohne daß die An-
deutung einer Lücke vorhanden wäre. Im gemeinsamen Archetypus war
also ein Blatt (oder mehrere) aus der Mitte der HS herausgerissen
worden und war an den Anfang geraten. Ein ähnlicher Fehler des
Archetypus war noch an einer anderen Stelle vorgekommen. Mitten
unter den Excerpten aus Strom. V zwischen den Worten χαλύψει ἡ γῆ
und τῷ παντὶ χρόνῳ (< φύσει) Strom. V 121 stehen in den HSS etwa
drei Seiten (in M drei Blätter) nicht hieher gehöriger Fragmente, das
erste wohl aus Strom. IV 143, die übrigen aus Paed. I 80 bis II 26. Nach
dem letzten dieser Fragmente ist in Q der Rest von f. 457 leer; in ihm
allein hat sich also eine Spur davon erhalten, daß nicht alles in Ord-
nung ist. @ zeichnet sich auch dadurch aus, daß es allein am Anfang
nicht die falsche Überschrift ἀπὸ τοῦ πρώτου λόγου τῶν στρω-
ματέων trägt.

C. Indireete Überlieferung. XLIX

Da somit alle vier HSS auf einen Archetypus zurückgehen, müssen
alle Abweichungen von L, die nur die eine oder andere von ihnen hat,
als willkürliche Änderung des betreffenden Abschreibers oder eines
Zwischenglieds betrachtet werden. Nun war es äußerst ungünstig, daß
lange nur die Lesarten von M und Ὁ bekannt waren. Denn beide sind
erstens sehr nahe verwandt! und beide weichen am häufigsten von L
ab. Folgende Beispiele zeigen das Verhältnis (für N fehlen einzelne
Lesarten): |

Dind. II 16, 11 ἐπικεκρυμμένην LQ aroxexg. MNO
17,9 μάλα LQ μᾶλλα MNO
19, 14 ὑποδημάτων LNQ ὑποδηγμάτων corr. in ὑποδειγ-
μάτων MO
23, 24 δὲ LNOQ<M
27,4 ἐκ φύσεως LNQ < MO
29, 21 f συνεῖναι LNQ συνεέναι MO
31,3 ἥκειν LNQ + καὶ MO
31,20 δὲ LNQ < MO
35,7 χατασπῶντες LNQ χατασπόντες MO
35,17 οὗ LNOQ<M
36,3 ὀρεχτέον LQ τὸ δεχτέον MNO
36, 14 δὲ LQ <MNO
39, 16 τῶν LNQ τῷ MO
40,22 αἰνίξασϑαι LNQ αἰνίξεσϑαι M ἐνίξεσθαι Ὁ
41,4 τε LQ<MNO
44, 26 διογένης LQ διομένης MNO
45, 24 ἀνεξέλεγκτος LQ ἀνεξέλεχτος MNO
46, 23 περὶ LNQ ἐπὶ MO
47,26 λόγου LNQ λόγον MO
58, 15 πυϑαγόριος LQ πυϑαγόρειος MO
62,16 ὁ LNQ< MO
71,9 ἀποστατησάντων LQ ἀποστησάντων MO
76, 27 προὐϑυμήϑην LNQ προϑυμούμην MO
81,1 χυρία LQ χυρίως MNO
135, 14 συνεχὲς 1, συνεχῶς MOQ
142,9 ἐκ τῆς LNQ αὐτῆς MO
180, 18 παραϑήκην L παραχαταϑήχην MOQ
238, 11 τροφὴν LNQ τρυφὴν MO

1) M ist weder aus Ὁ noch O aus M abgeschrieben; denn in M stehen Wörter,
die in O fehlen (z. B. Aoyızol ὄντες Dind. III 197, 9), und ebenso stehen in Ὁ
Wörter, die in M fehlen (z. B. οἱ II 35, 17).

L Clemens Alexandrinus.

238, 22 χκαχῶν LNQ χαχὸν MO
253,5 τὸν LQ< MNO
254, 10 χαχῶν LQ < MNO

383, 17 παρ᾽ ἐλπίδα κορεσϑεὶς LQ ae παρ᾽ ἐλπίδα MN
χορβεσϑεὶς παρ᾽ ἐλαπίδα O

410,18 ὧδέ πως LQ< MO

III 34, 21 τῶν 1, τὸν MOQ

74,13 ψυχικὴν 1, ψυχὴν MOQ

119, 14 ἀξία LQ ἀξίως MNO

182,1 ἰαμβίοις 1, ἰαμβείοις MOQ

144,10 am Rand: πλάτωνος τοῦτο MNO «19

195, 18 διαστροφὴν 1, διατροφὴν MOQ

203, 13 κατά τινα L κατὰ τε MOQ i

244, 4. Tf παιδεύων καὶ διδάσκων. di ἀγγέλων κτλ. — οὖν
ὁρωμένων ΟΝ διδάσκων — οὖν < MO

454, Sf τὴν φύσιν LQ τὴν διαφορὰν φύσιν MNO

Aus diesen Stellen, die sich sehr leicht noch um viele vermehren
ließen, geht hervor, daß MNO, besonders aber MO, sehr viele Fehler
gemeinsam haben, von denen Q frei geblieben ist. Q gibt aber die
Lesarten des Archetypus am treuesten wieder, und diese Lesarten sind
fast immer identisch mit denen von ἢ. Wo Q von L abweicht, liegt
entweder das Versehen oder die willkürliche Änderung (z. B. III 74, 13)
eines Schreibers vor. Eine Lesart, die sich bei Abstammung des Arche-
typus von Q aus L nicht erklären ließe, begegnet uns nirgends; z. B.
steht kein Wort in Ὁ, das in L fehlt. Wir sind also zu dem Schluß
berechtigt: Der Archetypus der vier Excerpthss war, was die Stromata
anlangt, aus L abgeschrieben. Die Excerpta aus Paed. I und II sind zu
wenig umfangreich, als daß sich ein sicheres Urteil über das Verhältnis
des Archetypus zu den vollständigen HSS des Paed. gewinnen ließe.
Doch findet sich keine Lesart, die der Annahme widerspräche, daß j jener
Archetypus irgendwie auf P zurückgeht.

Im einzelnen scheint das Verhältnis der vier HSS folgendes zu sein:
N geht direet oder indireet auf Q zurück, M und O sind durch Ver-
mittlung eines Zwischengliedes aus N abgeschrieben.

Ganz wertlos sind indes diese HSS für Clemens nicht. Sie haben
uns am Schluß ein Fragment! erhalten, das sich in L nicht findet.
Das letzte Fragment, das auch in L steht, stammt aus Eel. proph. 28.
Dann kommen noch die Worte: χύριε σῶσον τὸν βασιλέα, τουτέστι

1) Zum ersten Mal nach Höschels Mitteilung gedruckt bei Sylburg p. 386,
der aber die Frage offen läßt, ob die Worte wirklich unserem Autor angehören.

C. Indirecte Überlieferung. LI

τὸν εἰς βασιλείαν κεχρισμένον λαόν" οὐ «γὰρ μόνον τὸν δάδ. διὸ καὶ
ἐπάγει" καὶ ἐπάκουσον ἡμῶν ἐν ἡ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσώμεϑά σε: --

Τὸ ἀναβῆναι ἐπὶ τὴν καρδίαν τὸ καλὸν ὑπὸ τῆς γραφῆς λέγεται,
(+ καὶ MNO) τὸ νικῆσαι τὴν καλὴν βουλήν: —

Diese Worte entsprechen ihrem Charakter nach genau den letzten
Paragraphen der Eel. proph. Wir müssen also annehmen, daß L zu der
Zeit, als der Archetypus der Excerpthss daraus abgeschrieben wurde,
noch mehr enthielt als heute. Wahrscheinlich war es aber nur ein
Blatt, das seitdem verloren gegangen ist; denn Eel. proph. 63 ist eine
Erklärung zum vorletzten Vers von Psal. 18, das eben abgedruckte
Fragment aber eitiert Psal. 19, 10.

Anhangsweise seien noch einige Clemenshss besprochen, die in alten
Katalogen genannt werden.

P. Batiffol, L’abbaye de Rossano Paris 1891 druckt 5. 128 aus
Paris. lat. 13075f. 277ff ein Inventaire des manuscrits du Saint-Sauveur
de Messine vom Jahr 1563 ab. Hierin wird S. 141 als Nr. 140 Clementis
Alexandrini onomata genannt. Harnack hat TuU XI 1 5. 12 darauf
hingewiesen. Montfaucon, der Bibl. bibl. I p. 198D einen Auszug aus
dem Katalog gab, las Stromata statt onomata und sprach die Vermutung
aus, daß die Florentiner Stromatahandschrift Laur. V 3 aus Messina stamme.
Vgl. W. Weinberger, Studien zur Handschriftenkunde. Progr. Iglau
1901 5. 8f. Doch wird der Titel ὀνόματα richtig sein und sich auf ein
unechtes etymologisches Werk beziehen, das sonst unter dem Titel ὅροι
διάφοροι geht. Vgl. Zahn, Suppl. Clem. 5. 42; Barnarda.a. 0. S.50f;
Harnack, Chronol. II 5. 23 Anm. 1.

E. Miller, Catalogue des mss. grecs de la bibl. de ’Escurial führt
unter den HSS des Kardinals Sirlet p. 317 Nr. 216 „En papier de coton,
oeuvres de S. Clement d’Alexandrie“* und p. 318 Nr. 236 „En papier de
eoton, Stromates de S. Clement sans le commencement“ auf. Es sind dies
sehr wahrscheinlich die beiden oben besprochenen Ottob. 94 und 98.

Im gleichen Werk wird ein von @. Lindanus 1579 gefertigter
Katalog der HSS des Königs Philipp II abgedruckt und darin Miller
p- 506 „Synagoge ex Clementis Stromatibus. Clementis Paedagogus“
genannt. Die gleiche HS (es handelt sich wohl nur um eine, nicht um
zwei) ist es, die Ch. Graux, Essai sur les origines du fonds gree de
VEscurial Paris 1880 p. 257 unter den griechischen HSS der Bibliothek
des Diego Hurtado de Mendoza (Ὁ 1575) nennt: „Clement d’Alex. Stro-
mates (extraits), P&dagogue“ mit der alten Nummer I. 2.2. Die HS ist
mit vielen anderen bei dem großen Brand von 1671 zugrunde gegangen.
Wahrscheinlich gehörte sie zu der oben besprochenen Gruppe von

Ε eu

LU Clemens Alexandrinus.

Excerpthss, von denen ja zwei, Ottob. 94 und Neap. II. AA. 14, außer
den Excerpten auch den Paed. enthalten.

Montfaucon, Diar. Ital. Paris 1702 p. 64; Bibl. bibl. I p. 480 nennt
unter den HSS-in Musaeo Capellorum (Venedig): „Codex Bombyeinus
saec. XIV. Excerpta longissima et pretiosissima Stromatum S. Clementis
itemque ex Protreptico et Paedagogo quaedam.“ Auch diese HS gehörte
sicher zu der eben erwähnten Gruppe. Sie scheint verloren zu sein.

Th. Ittig, Op. Clem. Alex. suppl. praef. b 4 wies darauf hin, daß
nach Montaeutius Origin. eccles. II p. 52 der Jesuit Fronton le Duc in
einem Brief an H. Savile ein vollständiges Exemplar der Hypotyposen
erwähnt, das sich bei dem Patriarchen von Alexandrien befinde. Näheres
darüber ist nicht bekannt geworden. Wahrscheinlich beruht die Nach-
richt selbst auf einem Irrtum.

2. Catenen.
a. Allgemeines.

Catenenhss wurden für Clemens zuerst verwendet von J. Fell, der
in seiner Ausgabe von Quis div. salv. (Öxoniae 1683) S. 144—153 einige
Clemensfragmente aus Catenen abdruckte. Er benutzte dafür die von
P. Junius in London 1637 herausgegebene Nicetascatene zu Hiob und
die von B. Corderius in Antwerpen 1628 lateinisch herausgegebene
Nicetascatene zu Lukas.

Etwas mehr bot Th. Ittig in seinem Operum Clementis Alexandrini
supplementum (Lipsiae 1700) 5. 150—159; 168. 169. Zunächst druckte
er aus der Nicetascatene zu Hiob ein bei Fell fehlendes Stück ab, das
in der lateinischen Übersetzung dieser Catene von P. Comitolus (Venedig
1587) das Lemma Clemens trägt, obwohl Comitolus selbst am Rand be-
merkt hatte, daß die gleichen Worte bei Cyrill von Alexandrien stünden,
und obwohl die Worte bei Junius das Lemma Κυρίλλου tragen. Ferner
druckte er drei Fragmente aus der von B. Corderius (Tolosae 1647)
herausgegebenen Nicetascatene zu Matthäus ab.

Potter hat in seiner Ausgabe ὃ. 1011 ff. die von Fell und Ittig
gesammelten Stücke wieder ahredtunki und dazu das von E. Grabe
gesammelte Material gefügt. Darunter ist S. 1020 noch einmal auf die
Nieetasecatene zu Lukas 16, 22 verwiesen, in der sich ein auch bei
Macarius Chrys. or. XIII in Matth. Cap. 9 erhaltenes Fragment findet.
Schließlich hat Potter p. 1025 noch aus Fabrieius Bibl. gr. V p. 111 ein
Clemenscitat (aus Strom. V 34.35) abgedruckt, das in der von Fr. Zephyrus
lateinisch herausgegebenen Pentateuchcatene (Cöln 1597) f. 146” steht.

C. Indireete Überlieferung. LIU

Ferner wurden in der Potterschen Ausgabe zum ersten Male auch
Varianten zu dem. Clemenstext aus Catenenhss mitgeteilt. Mit den
Varianten der Stromata-HS Paris. Suppl. graec. 250, die bei Potter
S. 1025—1035 abgedruckt sind, sandte B. Montfaucon auch einige Les-
‚arten aus Pariser Catenen. Zu p. 467 C 8 der Pariser Ausgabe sind
Ρ. 1029 Varianten aus Cod. Seg. 305 (jetzt w. 6. sch. Coisl. 23) mit-
geteilt. Es handelt sich dabei um das von Cramer Cat. IS. 81, 20—22
aus Coisl. 23 abgedruckte Citat aus Strom. III 97. Ferner finden sich
S. 1031 zu p. 562 D 11 bis 563 D 1 der Pariser Ausgabe Varianten aus
den Oktateucheatenen Cod. Reg. 1825. 1888 (jetzt Paris. graee. 128. 129)
und Cod. Seg. 308 (jetzt w. e. sch. Coisl. 7); es sind das Citate aus
Strom. V 34. 35, die sich auch, wie oben erwähnt, lateinisch bei Zephyrus
f. 146.und außerdem griechisch bei Nicephorus, Cat. in Octateuch. I
p- 883 u. 856 finden.

Wenig ‘mehr als Potter bietet Dindorf. Das einzige Neue ist,
daß er (wahrscheinl. aus Migne 5. gr. IX col. 771—776) zu Paed. I
39—51 die Varianten aus der von Cramer VII veröffentlichten Hebräer-
eatene mitteilt, Bd. III 493, 20—494, 9; 511, 32—512, 14 einige Fragmente
aus dem VI. III. IV. und VII. Bande Cramers abdruckt und Ba. I
p. XXXI und III 461, 25 auf die ihm durch Nourry, Diss. III 2, 4 —
App. ad bibl. max. I col. 1308 bekannte Catene des Acacius zu Gen. 3, 21
hinweist.

Nachdrücklich auf den Wert der Catenen hat P. de Lagarde in
seiner Recension von Dindorfs Ausgabe hingewiesen und besonders die
Oktateucheatene des Nicephorus (Leipzig 1772. 1773) hervorgehoben.
Doch ist ihm dabei entgangen, daß Nicephorus die Catene aus den ge-
druckten Werken vervollständigt und seine Zutaten mit zwei Sternen
bezeichnet hat. Es kommen daher von den 61 Clemenscitaten der beiden
Bände nur 5 in Betracht.

Weitaus das Meiste für die Erforschung der Clemensfragmente in
den Catenen hat Th. Zahn in seinem Supplementum Clementinum
(Erlangen 1884) geleistet. Er hat folgende Catenen für Clemens be-
nutzt: 1. Die eben erwähnte Oktateucheatene des Nicephorus; 2. Die
von P. Junius veröffentlichte Nicetascatene zu Hiob; 3. Die lateinische
Bearbeitung dieser Catene durch Comitolus; 4. Die von Corderius heraus-
gegebene Nicetascatene zu Matthäus; 5. Die ebenfalls von Corderius
herausgegebene lateinische Übersetzung der Nicetascatene zu Lukas
(mit Benutzung des Monac. gr. 473 und des Vindob. theol. gr. 71);
6. Die beiden HSS Monae. gr. 437 und 37, die eine Nicetascatene zu
Johannes enthalten; 7. Die acht Bände Catenen zum Neuen Testament,
die Cramer in Oxford 1840—1844 herausgab; 8. Die Pariser HSS

»ΞΞΞΞ.

LIV Clemens Alexandrinus.

Coislin. 113 (Excerpte aus der Oktateucheatene), Coislin. 195 (Matthäus-
catene), Coislin. 201 (Nicetascatene zu Lukas); diese drei in Beilage VI
S. 319 ff.

Daß im folgenden Zahns Angaben noch in manchen Punkten be-
richtigt und vermehrt werden konnten, ist vor allem das Verdienst von
G. Karo und Joh. Lietzmann, die durch ihren Catenarum Graecarum
Catalogus (Nachr. v. d. K. Ges. d. Wiss. zu Gött. Philol.-hist. Kl. 1902
S. 1—66; 299—350; 559—620) die Untersuchungen über die griechischen
Catenen auf eine sichere Grundlage gestellt haben, während bisher fast
alle Arbeiten darüber den Charakter des Unvollständigen oder Zufälligen
an sich trugen. Im Anschluß an diesen Katalog gebe ich im folgenden
ein Verzeichnis der Catenen, die für Clemens in Betracht kommen.
Alle HSS dieser Catenen zu benutzen, war nicht möglich. In einzelnen
Fällen konnten nur frühere Drucke benutzt werden. Für Mitteilungen
aus italienischen HSS bin ich meinem Vetter Dr. Friedrich Stählin,
für Angaben über die HSS der Nicetascatene zu Lukas Herrn Professor
Dr. Sickenberger zu Dank verpflichtet.

b. Verzeichnis der Catenen zu den einzelnen Büchern.

I. Catenen zum Oktateuch und den Büchern der Könige.
Von den drei Classen, die Karo und Lietzmann aufführen, enthält nur
die dritte Clemensfragmente. Diese sind nach zwei Konstantinopolitaner
HSS gedruckt in Sega ἑνὸς καὶ πεντήχοντα ὑπομνηματιστῶν εἰς nv.
ὀχτάτευχον καὶ τὰ τῶν βασιλειῶν ... ἐκδοϑεῖσα ... ἐπιμελείᾳ Νικη-
φόρου ispouovayov τοῦ Θεοτόκου ἐν Λειψίᾳ τῆς Σαξονίας 1772. 1773
I p. 101; 856; 883; 1037. Die fünf Stücke sind zu Strom. Ill 95; V 34;
V 34. 35; Eel. proph. 17 und unter den Fragmenten aus der Schrift
περὶ τοῦ πάσχα aufgeführt. Zwei davon, das aus Strom. III 95 und
das aus Ecl. proph. 17, beide bei Niceph. I p. 101, tragen in der Catene
nicht das Lemma Κλήμεντος selbst, sondern sind in Scholien des Acacius
von Caesarea enthalten. Diese beiden Stücke (das aus Strom. III 95 nur
lateinisch) wurden zuerst von Nic. le Nourry, Appar. a bibl. max.
I col. 1308 nach einem Codex Regius 2431 (jetzt Paris. gr. 854) heraus-
gegeben. Die Herkunft des einen aus Eel. proph. erkannte zuerst
Fabrieius, Bibl. graee. V p. 107. Für die beiden Citate aus Strom. V
34 und 34. 35 wurden bei Potter 5. 1031, wie oben erwähnt, drei
Pariser Catenenhss benutzt. Die gleichen Stücke stehen lateinisch in
Moyses enucleatus seu locorum obseuriorum qui pentateucho continentur
aperta....explanatio: Franeisco Zephyro Florentino interprete. Coloniae
Agripp. 1597 f. 146° und wurden daraus von Fabrieius, Bibl. graec. V

C. Indirecte Überlieferung. LV
»

p. 111 und aus ihm von Potter und den späteren Herausgebern unter
die Fragmente aufgenommen.

Die beiden Münchner HSS dieser Catene, Monac. 9 und 82, (von
einander unabhängig, vgl. die Varianten zu Eel. proph. 17) enthalten die
vier ersten der erwähnten Citate; das letzte, das Fragment zu Lev. 13, 22
aus περὶ τοῦ πάσχα, bei Niceph. I p. 1037, fehlt, weil Monae. 9 bereits
mit‘ Exod. 40, 38, Monac. 82 mit Exod. 40, 22 schließt. Die näm-
lichen vier Citate stehen nach Zahn, Suppl. Clem. 5. 320, auch in Coisl.
113 Ὁ 3127; 368%.

DI. Catenen zu den Psalmen. Von den 27 Classen enthält nur
die achte, welche die Nicetascatene bildet, und der unter XXVII auf-
geführte Laur. V 14 Clemenseitate. Das Citat zu Psal. 150, 3. 4 aus
Paed. I] 41 in B. Corderius, Expositio patrum graecorum in psalmos
Antverpiae 1646 III S. 850 ist dem gedruckten Texte entnommen. In
Monae. graec. 13, den Corderius benutzte, finden sich die Worte nicht.
Aus einer zur achten Classe gehörenden HS Vatic. Palat. 247 f. 11 u. 29
(bei Pitra falsch 31) hat Pitra, Anal. sacra II p. 347. 348 zwei Fragmente
veröffentlicht, das eine davon in etwas veränderter Form auch Anal.
sacra II p. 443 aus Cryptoferr. A. y. 11 f. 23. Vgl. darüber Loofs
ThLZ 1884 Sp. 459; Zahn, Zeitschr. f. kirchl. Wiss. u. kirchl. Leben 6
(1885) 5. 25. Es sind sehr freie Entlehnungen aus Paed, I 18 und I 92.
Das in Laur. V 14 f. 11'Y enthaltene Fragment aus Paed. II 12 ist ab-
gedruckt bei Bandini, Catal. codd. graec. I p. 35. Für Palat. 247 und
Laur. V 14 beruhen meine Angaben auf neuer Collation.

IH. Catenen zu Hiob. Karo und Lietzmann unterscheiden
zwei Classen. Für die erste geben sie aus Paris. 151 zwei Clemens-
fragmente an; aber die zur gleichen Classe gehörende HS Monae. 491
enthält nur ein Fragment, das zu Strom. IV 160 notiert ist. Das gleiche,
nur stark verkürzt, steht auch ohne Lemma in Monac. 148 f. 4v. Die
zweite Classe ist die Catene des Nicetas, veröffentlicht aus Bodl. Baroce.
176 und 178 in Catena graecorum patrum in Ὁ. Job collectore Niceta..
edita ... opera et studio Patrieii Junii. Londini 1637. Hier kommt der
Name des Clemens nur einmal vor, p. 59. Es findet sich hier eine freie
Umgestaltung der Worte aus Strom. IV 160, die in Monae. 491 wörtlich
eitiert sind. Wie oben erwähnt, hat Fell dies Stück zugleich mit der
nicht dem Clemens angehörenden Fortsetzung (vgl. Zahn, Suppl. Clem.
S. 6) unter die Fragmente gestellt, unter denen es noch bei Dindorf
ΠῚ 490, 4—8 steht. Über das zweite von Ittig, Suppl. p. 156 aus der
Nicetascatene des Junius und der lateinischen Ausgabe des Comitolus
(Catena in Beatiss. Job... a Paulo Comitolo ... in Latinum conversa

Be,

LVI Clemens Alexandrinus.

“

ab eodem nunc iterum edita Venetiis 1587! p. 451 abgedruckte Stück
vgl. oben p. 111. Das echte Fragment findet sich in dieser lateinischen
Ausgabe p. 92.

IV. Catenen zu Matthäus. Von den sechs Classen enthalten die 1.,
2., 4. und 5. Clemenscitate. Die fünf Citate der 1. Classe finden sich in der
von Cramer ausCoislin.23 abgedruckten Matthäuscatene und sind zu Strom,
11197; IV 302; IV 138 und unter den Fragmenten ungewisser Herkunft an-
geführt. Zu dem Citat aus Strom. III 97 sind Varianten schon bei
Potter p. 1029 gegeben; vgl. oben p. 111. Für alle Citate mit Aus-
nahme von dem aus Strom. IV 138 führt Zahn, Suppl. Clem. 5. 320 f auch
Coisl. 195 an. Die vier Citate der 2. Classe, für die ich Laur. conv.
soppr. 171 benutzte, sind mit denen der 1. Classe identisch; nur fehlt
auch hier das Citat aus Strom. IV 138. Die 4. Classe ist die Nicetas-
catene, aus Monac. 36 abgedruckt in Symbolarum in Matthaeum tomus
alter, quo continetur catena patr. gr. triginta, collectore Niceta, .... in-
terprete B. Corderio. Tolosae 1647. Die drei auf p. 196 sq., 482, 492
stehenden Clemensfragmente wurden zuerst von Ittig, Suppl. p. 156—158
abgedruckt. Zwei davon scheinen nur freie Wiedergabe von erhaltenen
Stücken (vgl. zu Paed. I 96; II 118) zu sein; das dritte und ein Teil des
zweiten steht unter den Citaten ungewisser Herkunft. Die HS Monac. 36
habe ich neu verglichen. Die 5. Classe ist die Catene des Macarius
Chrysocephalus und ist nur erhalten in Bodl. Baroce. 156. Zwei Frag-
mente daraus hat Potter p. 1019 sq. nach Grabe abgedruckt, Das eine
davon geht teilweise auf Paed. 185 zurück, der Rest dieses Fragments
und das zweite steht unter den Citaten ungewisser Herkunft.

V. Catenen zu Markus. In Catena graec. patr. in evang. 566.
Marcum coll. et interpr. Petro Possino Rom. 1673 p. 13 steht aus einem
Cod. Vatie. das zu Strom. V 55 notierte Citat.

VI. Catenen zu Lukas. Von den sechs Classen enthalten die
3., 4. und 5. Clemenscitate. Das einzige Citat der 3. Classe habe ich

1) Die erste Ausgabe dieser lateinischen Catene (bei Karo u. Lietzmann
nicht erwähnt) ist: Catena in beatissimum lob absolutissima e XXIV Graeeciae
doctorum explanationibus contexta, a Paulo Comitolo Soc. lesu 6 Graeco in Lati-
num conversa et nunc primum opera et studio Laurentii Cum Deo in lucem edita.
Lugduni apud Ioannem Stratium. 1586. Das echte Clemenscitat findet sich hier
p- 28, das unechte p. 204.

2) Daß das bei Cramer 1p.48, 25 mit Θεοδώρου μονάχου" Κλήμεντος einge-
führte Citat nicht dem Clemens, sondern dem Theodoros gehört, zeigt die richtige
Verteilung der Lemmata in Coisl. 195 (vgl. Zahn, Suppl. Clem. 8. 320). Sodens Ver-
mutung (Schriften des N. T.s 1, 1 S. 558), daß der Glossator das Clemenseitat auch
bei Theodoros Monachos gefunden habe, ist also hinfällig.

C. Indireete Überlieferung. LVII

aus Vatie. Pal. 20 und seiner Abschrift Vatie. 1933 zu Strom. II 108 54.
notiert. Die 4. Classe ist die Nicetascatene, von der A. Mai, Seript.
vet. nov. coll. IX p. 626— 724 nach der wichtigsten HS Vatie. 1611 einen
Auszug und B. Corderius, Catena sexaginta quinque Graec. patr. in
S. Lucam luce ac Latinitate donata Antverpiae 1628 nach Venet. 494
eine lateinische Bearbeitung veröffentlichte. Zahn hat außerdem Coisl. 201,
ferner Vindob. theol. gr. 71, der aber nur das 1. Viertel (Luk. 1, 5—6, 21),
und Monac. 473! benutzt, der nur das 2. Viertel (Luk. 6, 17—11, 26)
enthält. Die in dieser Catene enthaltenen elf Fragmente habe ich nach
Vatie. 1611, Angel. 100 (Luk. 6, 32—12, 18), Monac. 473 und Monace. 33
(dieser ist aus Venet. 494 abgeschrieben) zu Paed. 1 32. 79. 85. 96;
I 7. 26. 28. 29; III 38. 54 und unter den Citaten ungewisser Herkunft
angemerkt. Die 5. Classe ist die Catene des Macarius Chrysocephalus,
die aber im wesentlichen identisch ist mit der Nicetascatene. Das einzige
Fragment, das Potter p. 1020 nach Grabe aus Bodl. Baroce. 211 mit-
teilt, ist eines der Citate ungewisser Herkunft in der Nicetascatene.

VI. Catenen zu Johannes. Von den sieben Classen enthält nur
die 4. Clemensfragmente. Es ist dies die von Bratke, Theol. Stud. u.
Krit. 68 (1895) S. 361—372 näher beschriebene Nicetascatene, für die
schon Zahn Monac. 437 und Monac. 37 benutzte. Ich habe beide HSS
neu verglichen und die zwölf Fragmente zu Protr. 10. 121; Paed.112?. 15.
24. 38. 47.60; IL 13 sq.? 61 sqq. 63%; Π 73 sq. angemerkt. Vatic. 1996,
den ich außerdem benutzte, enthält nur die Catene zu Joh. 6, 20—11, 57
und daher nur die Citate aus Protr. 10; Paed. I 38. 47.

VUI Catenen zur Apostelgeschichte. Hier gibt es nur eine
Catene, die des Andreas, die Cramer im Ill. Bande aus Oxon. coll. novi 58
abgedruckt hat (im Anhang p. 425 ff gibt er noch Varianten aus Coislin. 25).
Das einzige Clemenseitat ist zu Strom. I 154 notiert.

IX. Catenen zu den Paulusbriefen. Von den neun Classen
enthalten die 1., 2., 3., 5. und 6. Clemensfragmente. Zur 1. Classe gehört
Paris. 227 (zum I Korintherbrief), abgedruckt bei Cramer V p. 1—344.
Hiernach und nach Vatie. 762f. 224sq. sind die beiden Citate zu Strom. 188
angemerkt. Zur 2. Classe gehört Monac. 412 (zum Römerbrief), abge-

1) Zahns Angabe Suppl. Clem. S. 7, daß Monaec. 473 nichts von Clemens enthalte,
ist falsch. Er enthält p. 272 das zu Paed. III 38 und p.309 das zu Paed. I 32
notierte Fragment.

2) Bei Zahn, Suppl. Clem, p. 52 unter den Fragm. ungew. Herk. Nr. 11.

3) Bei Zahn übersehen.

4) Es ist dies das in Monac. 37 £. 403v enthaltene Citat. Zahn druckt Suppl.
Clem. 5. 52 statt dessen als Citat ungew. Herk. Nr. 12 den Rt BER Satz ab,

der in der HS das Lemma γρηγορίου vv trägt.
Clemens 1. E

΄ el

ΠΥ Clemens Alexandrinus.

druckt bei Cramer IV ». 163—529. Die drei Citate sind nach eigener
Collation zu Strom, II 42. 47; IV 96 angemerkt. Die 3. Classe ist ver-
treten allein durch Vatie. 692 (zu den Briefen an die Korinther, Galater,
Epheser). Die vier darin enthaltenen Citate sind zu Strom. III 106;
IV 100; VI 163sq,; VII 104sq. notiert. Die 5. Klasse ist die Nicetas-
catene zum Hebräerbrief, erhalten in Ambros. E. 2. inf. und Paris. 238.
Aus letzterem ist sie abgedruckt bei Cramer VII p. 279—598. Die vier
hierin enthaltenen Citate! sind zu Protr. 84; Paed. 139—51. 85 und
unter den Fragmenten aus den Hypotyposen aufgeführt. Die 6. Klasse
ist die Okumeniuscatene. Zu ihr gehört Paris. 223 (zum 11 Korinther-
brief), abgedruckt bei Cramer V p. 345—444. Die beiden hierin ent-
haltenen Citate sind unter den Fragmenten aus den Hypotyposen auf-
geführt. Beide finden sich auch in dem 1532 zu Verona und 1631 von
Morellus zu Paris herausgegebenen Commentar des Ökumenius zur
Apostelgeschiehte, den katholischen und den Paulusbriefen (Migne Ser.
graec. vol. 118.119). Aus der Ausgabe des Morellus haben die zwei Frag-
mente (nebst den anderen durch Okumenius erhaltenen Clemensfrag-
menten) zuerst Nourry, App. ad Bibl. max. I col. 1330 sq. und nach
ihm Potter p. 1014 und die übrigen Herausgeber abgedruckt. Cramer
V p. 460—477 hat zu Morellus eine Collation von Bodl. Mise. 185 gegeben.

X. Catene zur Apokalypse. Hier kommt nur in Betracht die
Bearbeitung des Andreascommentars zur Apokalypse durch Arethas.
Ein Citat aus Clemens ist nach der Ausgabe von F. Morellus (nach
Ökumenius) Paris 1631 II p.690 BC und Cramer VIII p. 243, 2—6 unter
den Citaten ungewisser Herkunft aufgeführt. Es scheint dem von
Fr. Diekamp entdeckten Commentar des Ökumenius von Trikka ent-
nommen zu sein; vgl. Fr. Diekamp, Sitzungsberichte der kgl. preuß.
Akad. ἃ. Wiss. zu Berlin 1901 S. 1046—1056.

3. Florilegien.
a. Die Sacra Parallela des Johannes von Damaskus.

Mit den Varianten aus der Stromatahs Paris. Suppl. graec. 250 sandte
Montfaucon auch einige Lesarten aus einer HS der Sacra Parallela,
Coisl. 276, an Potter, und dieser ließ sie mit den übrigen abdrucken.
Man findet daher bei ihm p. 1027, 1031, 1035 zu p. 361D, 551A, 769B
der Pariser Ausgabe einige Varianten zu Stellen aus Strom. II 7; V 12;

1) Auffallend ist an einigen Stellen die Übereinstimmung zwischen dieser
Catene und der Clemenshs M; vgl. 5. 119, 5. 9—12. 13.

C. Indireete Überlieferung. LIX

VIII2. Es handelt sich um Nr. 213, 247, 277 in Holls Sammlung.

Außerdem werden in den von E. Grabe gesammelten Fragmenten die
Saera Parällela einige Male eitier. Es sind dies die Nummern 305,
304, 320, 321 der Holl’schen Sammlung. Die Ausgabe von M. Lequien,
Joannis Damasceni opp. Paris 1712, tom. Il p. 274—790 scheint Potter
noch nicht bekannt gewesen zu sein. Die Sammlungen Lequiens wurden
noch vor dem Druck von N. le Nourry im Appar. ad bibl. max. (1703) I
60]. 1309 für Clemens benutzt. Drei Fragmente (die Nummern 326,
218, 202 bei Holl) wurden aus Lequien von Fabrieius im Anhang zu
seiner Ausgabe der Werke Hippolyts Vol. II p. 74 wieder abgedruckt
und gelangten aus Fabricius auch in die Clemensausgaben, zuerst in
den 1757 zu Venedig erschienenen Abdruck der Potterschen Ausgabe.
Auch bei Dindorf ist nicht mehr zu finden. Nur einige der von
Grabe gesammelten Fragmente scheint er in Lequiens Ausgabe nach-
geschlagen zu haben; vgl. z. B. III p. 502, 26. Zahn hat auch in diesem
Punkte die Arbeit der Herausgeber so weit als möglich ergänzt, indem
er die 80 bei Lequien erhaltenen Fragmente verwertete. Davon konnte
er 65 in den erhaltenen Werken des Clemens nachweisen, 13 bezeichnete
er als echte Fragmente! verlorener Schriften, zwei als unechte Frag-
mente. Außerdem hat Zahn auch die sieben Fragmente berücksichtigt, die
in dem von A. Mai, Seript. vet. που. coll. VII p. 83—109 aus Vatie. 1553
im Auszug herausgegebenen Florilegium des Leontius enthalten sind.
In Harnacks Überlieferung p. 317—327 hat dann E. Preuschen alle
einem Clemens zugeschriebenen Fragmente des Cod. Rupefucald. (Berol.
Phill. 1450) abdrucken lassen. Es war dies besonders deswegen wert-
voll, weil Lequien nur einen Auszug aus dieser reichhaltigen Sammlung
gegeben hatte. Einige Angaben über HSS der Sacra Parallela finden
sich auch in Barnards Ausgabe von QDS p. XXVIIL ff. Wichtig sind
die Angaben über eine HS des 11. Jahrhunderts im Escorial, 2—I1I—9.
Alle diese Arbeiten sind aber jetzt weit überholt durch die umfassenden
Untersuchungen von K. Holl in TuU Ν ΕΒ ΤΊ und V 2. Es ist hier
nicht nötig, die Resultate seiner kritischen Arbeit wiederzugeben. Auch
bei den einzelnen Stellen schien es mir genügend, auf die Nummer in
Holls Sammlung zu verweisen, ohne die HSS aufzuzählen, in denen jedes
Fragment steht, oder alle Varianten abzudrucken. Im ganzen führt
Holl für Clemens 159 Citate auf; davon sind 115 in den erhaltenen

1) Hiervon kommen fünf (Zahn p. 53ff Nr. 14. 18. 19. 25. 26) in Wegfall,
weil sie bei Clemens selbst (Strom. II 40; II 50; III 43; Paed. I 26; Strom. I 48)
stehen; vier andere (Nr. 15. 16. 20. 23) gehören nicht Clemens, sondern Philo, Di-
dymus oder Theotimus an; vgl. bei Holl Nr. 326. 327. 328. 329.
E*

- Sea

LX Clemens Alexandrinus.

Schriften nachzuweisen, 19 sind nicht nachweisbar, aber wahrscheinlich
echt!, 25 unecht.

Im allgemeinen bieten die Citate der Sacra Parallela aus den er-
haltenen Schriften nicht sehr viel Gewinn für den Text. Doch kann in
einzelnen Fällen die direkte Überlieferung gebessert werden. Am wert-
vollsten scheint mir eine Ergänzung des Textes von Strom. II 102 durch
Holl Nr. 227. Die Stromatahs bietet hier: καί μοι δοχεῖ τὸν πιστὸν
roouavrevousvos Ὅμηρος εἰρηκέναι »δὸς YlAme. ἐχϑρῷ δὲ ἐπι-
κουρητέον, ἵνα μὴ μείνῃ ἐχϑρός" ἐπικουρίᾳ γὰρ εὐνοια μὲν συνδεῖται,
λύεται δὲ ἔχϑρα. Vatie. 1553f. 72V eitiert mit dem Lemma χλήμεντος
ἐκ τοῦ β στρώματος die Worte ἐχϑρῷ δὲ — ἔχϑρα (Varianten: μηκέτι
μένῃ statt μὴ μείνῃ, ἐπικουρία --- εὐνοίᾳ --- ἔχϑρᾳ statt ἐπικουρίᾳ --
εὐνοια — ἔχϑρα); aber vor ἐχϑρῷ δὲ stehen noch die Worte: φέλῳ
μὲν κοινωνητέον, ἵν᾿ ἔτι καὶ μᾶλλον περιμένῃ φίλος. Diese Worte
ergänzen sehr gut den Gedanken des Satzes und ihr Ausfallen erklärt
sich leicht dadurch, daß ein Abschreiber von φίλῳ auf φίλος über-
sprang. Eine Spur von einem solchen Schreibfehler scheint sich in L
erhalten zu haben, wo φέλῳ von erster Hand aus φίλοι corrigiert ist.

b. Die übrigen Florilegien.

In naher Verwandtschaft mit den Sacra Parallela des Johannes von
Damaskus stehen eine Reihe anderer Florilegien. In der unten stehenden
Liste sind die folgenden berücksichtigt 2:

1. Das Corpus Parisinum, über welches A. Elter, Gnomica
homoeomata Bonn 1900 S. 40ff zu vergleichen ist. Professor Elters
Freundlichkeit verdanke ich auch die Mitteilung über die darin ent-
haltenen Clemensecitate.

2. Maximus. Ich habe außer der Ausgabe von Fr. Combefis,
S. Maximi Confessoris opp. Paris 1675 II p. 528s—689 auch die unten
zu nennende Ausgabe von Gesner und die lateinische Übersetzung des
Ribittus benutzt (über das Verhältnis dieser Ausgaben zu einander
vgl. R. Dressler, Quaest. erit. ad Max. et Ant. gnomologias, Jahrbb. ἢ
klass. Philol. Suppl. 5 (1868) 8.315 ff), ferner die Collation eines Maximus-
auszugs in Laur. VII 15, die Barnard im Anhang seiner Ausgabe von

QDS 8. 51f gibt.

1) Nr. 316 ist zu streichen, da das Lemma im Flor. Mon. f. 114v τοῦ Κλήμακος
(Fehler für Κλίμακος) zu lesen ist; dem Klimax zugeschrieben ist das Citat nach
Prof. Elters Mitteilung auch im Cod. Patm.

2) Die von Th. Schermann TuUNF XII, 1 untersuchten dogmatischen Flori-
legien gehören nicht hierher. Die in ihnen enthaltenen Clemensfragmente waren
schon bisher bekannt.

C. Indireete Überlieferung. LXI

3. Das Florilegium Monacense, auch Melissa Augustana ge-
nannt, d. 1. das in Monac. graec. 429 erhaltene Florilegium. Ich habe
die- darin enthaltenen Clemenseitate neu verglichen; das Lemma ist
überall Κλήμεντος. Eine bessere HS dieser Sammlung ist Baroce. 143; vgl.
darüber R. Dressler a.a.0.S. 336f undL.Cohn, Philol. 51 (1892) 8. 273.

4. Antonius Melissa. Für diese Sammlung sind wir immer
noch angewiesen auf die Editio princeps von C. Gesner, Sententiarum
sive capitum, theologieorum praecipue ex sacris et profanis libris, Tomi
tres, per Antonium et Maximum monachos olim collecti Tiguri 1546
p. 1—162. Textkritischen Wert hat daneben die unter dem gleichen
Titel Tiguri 1546 erschienene lateinische Übersetzung des Ribittus.

5. Johannes Georgides. Die Sentenzensammlung des Joh. Georg.
wurde nach Paris. 1166 ediert von Fr. Boissonade, Anecdota Graeca I,
abgedruckt bei Migne, Ser. gr. 117 col. 1057—1164. Das einzige darin
enthaltene Clemenseitat (= Sacra Parall. Nr. 198 Holl) trägt aber hier
(Migne col. 1141) das Lemma τοῦ τῆς Κλίμακος. Das richtige Lemma
Kin. steht in Laur. VII 15 ἢ 687; vgl. Zahn, Suppl. Clem. S. 8. 20; Bar-
narda.a.0. S. 52.

6. Das Florilegium Atheniense. J. Sakkelion veröffentlichte
im Δελτίον τῆς ἱστορικῆς καὶ ἐϑνολογικῆς ἑταιρίας τῆς Ἑλλάδος 11
(1885—1889) p. 661—666 eine Ergänzung zur Sentenzensammlung des
Antonius Melissa aus Cod. Athen. 32. Das einzige hierin (p. 664) ent-
haltene Clemensecitat (mit dem Lemma Κλήμεντος) ist das gleiche wie
das bei Georgides.

Von diesen Florilegien wurden Maximus und Antonius bereits von
E. Grabe für die Sammlung von Clemensfragmenten benutzt. Durch
Potter, der auch in seinen Anmerkungen z. B. p. 181 diese Florilegien
bisweilen eitiert, kam seine Sammlung in alle Clemensausgaben; aber
genauer wurden die beiden Florilegien erst von Zahn nach Clemens-
eitaten durchsucht; vgl. Suppl. Clem. S. 7f. Zahn hat außerdem
das Floril. Monac. und die Sammlung des Georgides benützt. Die
Clemensecitate im Floril. Monae. sind teilweise auch bei Holl aufgeführt.

Die Frage nach dem Verhältnis, in dem die verschiedenen Samm-
lungen zu einander stehen, kann an einem Autor allein nicht gelöst
werden. Ohne Benutzung zahlreicher neuer HSS ist die Lösung über-
haupt nicht möglich. Doch scheint mir die folgende Tabelle wenigstens
zu zeigen, daß Holls Annahme, Maximus sei die Quelle der 7eo« des
Joh. von Damaskus, sehr unwahrscheinlich ist. Über das Verhältnis der
Sammlungen vgl. außer den Untersuchungen von Holl und Elter auch
H. Schenkl, Die epiktetischen Fragmente, Wiener Sitzungsberichte
Philos. hist. Klasse 115 (1888) S. 443ff und A. Erhard, Zu den „Sacra

“

EEE

ΠΧ}

Clemens Alexandrinus.

Parallela“ des Johannes Damascenus und dem Florilegium des „Maximos“,
Byz. Zeitsehr. 10 (1901) 8. 394.

Die Reihenfolge, in der die Sammlungen in der Liste aufgeführt
sind, ist durch Professor Elters Rat beeinflußt, dem ich auch einige
Mitteilungen über HSS verdanke.
wicklung an, die wahrscheinlich anzunehmen ist.

Die Anordnung deutet die Ent-

| ὁδὸς En’ ἀναισχυν-

τίαν

C. Indirecte Überlieferung. LXIT
ee |
== τὸ 3 Bio a
Clem. Alex. Mg AA ΞῸ ὅθ 8 ξ Initien Be-
82 ΟΞ ἘΞ [36 merkungen
Eu u
Ὁ ἘΞ ῷῳ ©
ῷῳ
Strom. II 146 | 234,12. 39 [1801 1051| ἀνύποπτον εἰς δια-
: | βολὴν
Strom. III 42 | 19 πάσης γὰρ ἡδονῆς
| ἐπιϑυμία
Strom. 1795.) 242 31. | τὸ ἀγαπᾶν τοὺς
132 ἐχϑροὺς :
Strom.IV 1411 24 29 | 70V ὅσα περὶ ὕπνου λέ-
| γουσι
Strom. VI65 | 201 Nr. 9 | 49 |74v | 139 | τοσοῦτόν τις μᾶλ-
| Aov
Strom. VI 99 253 | 13 37 N τῶν ἀναγκαίων
| χτῆσις
Strom. Ἱ 102 204 1 | 16V ὡς ἔοικεν ἣ δικαιο-
| σύνη
Strom. V157 208, 1-3 8) ἡ μὲν πίστις σύντο-
μος
Strom.VIl 62, 270 97r οὐ μνησικαχήσει Ö
| γνωστικὸς"
Strom.V1182 | 274 Nr. 1 17 j105v) 56 | ἕπεται τῇ γνώσει
Strom.VLI 99 | 275, 1—3 5 ὥσπερ ὀφϑαλμὸςτε-
: ταραγμένος
Eel.proph.11) 279 Nr.5 | 26 19 | φοβηϑῶμεν οὐχὶ νό-
σον
QDS 1 140 | τῷ ὑψουμένῳ καὶ
QDS 39 294 22 | ἡ ἀληϑινὴ μετάνοια |
304 Νεὕ.10) 3 παρϑένων φϑορὰ
λέγεται |
305 Nr.7 | 59 67. οὐχ ἡ τῶν πράξεων
149 ἀποχὴ |
306 Nr.2| 55 | μάλιστα πάντων
Χριστιανοῖς
313 | 35 δυνατὸς ἦν ὃ πατὴρ
320 | 79v| 58 | v6oog φιλίας f
321 | } 11 γον 58 τὰς τῶν ἀρχόντων N Philo
333 149 νοῦς ἀχραιφνὴς Didymus
335 13 ὀλιγοδεΐας μὲν ἐρα- | Philo
σταὶ
842 492 |74v| 139 | χαλὸν γὰρ ἀεὶ Philo

1) Bei Antonius mit dem Lemma Κυρίλλου. ,
2) Dies und das übernächste (ine, μνήμη ϑανάτου ἐναργὴς) fehlt bei Gesner-
Ribittus und gehört nach Elter dem erweiterten Maximus an; vgl. Combefis Ρ. 729 ἢ, 99.

“-Ὡ

EEE

LXIV Clemens Alexandrinus.

DD
DD
DD

c x y -

ὃ ποτὲ μὲν πενϑῶν
ἀγαθὸν ἀναγχαῖον
σοφῷ τινι τῶν χο-

ww
Mc
oO ww
100

4. Citate bei Späteren.

Die Citate bei Späteren sollen alle in einem besonderen Register zu-
sammengestellt werden; es ist: daher nicht nötig, hier ausführlich davon zu
handeln. Die wichtigsten Autoren sind Eusebius, vor allem in der:
Praep. evang. (die Citate darin wurden nach der Ausgabe von E.H.Gifford
Oxonii 1903 nachgeprüft; die Angaben über die Lesarten der Eusebhss
beruhen auf freundlicher Mitteilung von Prof. Schwartz; die in Paris. 451
enthaltenen Citate Eusebs aus Clemens habe ich selbst verglichen);

1) Die folgenden Nummern beziehen sich auf Zahn, Suppl. Clem. 5. 55f.
Citate ungew. Herkunft.

2) Die folgenden Nummern beziehen sich auf Zahn a. a. O. 85. 63. Unechte
Fragmente.

3) Bei Ribittus Lemma: Plutarchi; Πλουτ. HSS.
4) Bei Ribittus Lemma: Socratis, bei Combefis Ἰσοχράτους (so auch die HSS).

D. Ausgaben. LXV

Theodoret, Graee. aff. cur, der aber nur die Stromata benutzte und
wegen seiner freien Verwendung des aus Clemens entnommenen Stoffes
textkritisch nicht viel Wert hat; vgl. J. Raeder, De Theod. Graee. aff.
curatione quaest. erit. Hauniae 1900; Arnobius und Firmicus Mater-
nus, die auch mehr den Stoff als den Wortlaut entlehnen, Cyrill
von Alexandrien, C. Julianum und Arsenius, Violetum. Auf die
Benutzung des Clemens durch Isidor von Pelusium hat mich Dr.
R. Münzel aufmerksam gemacht.

D. Ausgaben.
1. Sämtliche Werke.

Erst spät ist die erste Ausgabe des Clemens Alexandrinus er-
schienen. Sie wurde 1550 zu Florenz von Laurentius Florentinus ge-
druckt, wie auf der letzten Seite der Ausgabe zu lesen ist. Der Titel
lautet nur: , Κλήμεντος ᾿Δ4λεξανδρέως τὰ εὑρισχόμενα ἅπαντα. Ex
Bibliotheca Medicea.“ Der Brief, in dem der Herausgeber Petrus
Vietorius! das Werk dem Kardinal Marcellus Cervinus widmet, ist
vom 9. Sept. 1550 datiert. Die Ausgabe (in Folio) enthält Protreptieus,
Paedagogus, Stromata, Exc. ex Theod. und Eel. proph. Der Protr. um-
faßt p. 5—42; mit dem Paed. beginnt eine neue Zählung; p. 1—92 ent-
hält Paed. I—III und die beiden Gedichte?, p. 93—347 Strom. I—VII,
Exe. und ἘΠῚ. Petrus Vietorius war zu der Arbeit eben durch jenen
Kardinal von S. Croce Marcellus Cervinus angeregt worden, wie er
selbst in dem Widmungsbrief und Var. θοῦ, lib. XIV cap. 18 (ut voluntati
satifacerem Marcelli Cervini cardinalis, qui id a me impense petierat)
mitteilt. Über die benutzten HSS gibt der Herausgeber im gleichen
Brief an, daß er für die Stromata nur das eine Exemplar, das in der
Mediceischen Bibliothek aufbewahrt werde, habe benutzen können; bei
den übrigen Schriften aber habe Cervinus selbst mitgeholfen, indem er
sie mit sehr alten HSS habe vergleichen lassen; vor allem aber habe
Rodulphus Pius, Antistes von Carpi, aus seiner Bibliothek eine überaus

1) Vgl. über ihn H. Kämmel, Jahrbb. ἢ. Phil. u. Paed. 92 (1865) p. 545—556;
94 (1866) p. 133—150; 325—342; 421—438; ΠΗ. Rüdiger, Petrus Victorius aus
Florenz, Halle 1896.

2) Das zweite Gedicht, dem Victorius die Überschrift Ἀδήλου εἰς τὸν παιδαγω-
yöv gab, fehlt in den folgenden Ausgaben. Es wird zum ersten Mal wieder gedruckt
von J. Fell im Anhang zu seiner Ausgabe von QDS 5. 154ff, bei Ittig im Opp.
Clem. Alex. suppl. S. 170ff und von Potter an wieder in den Gesamtausgaben.

͵“

3 =:

LXVI Clemens Alexandrinus.

alte HS des Protrepticus und Paedagogus zur Verfügung gestellt. Daß
die erwähnte HS der Bibl. Medicea identisch ist mit Laur. V 3, geht
schon aus den Lesarten hervor. Daß dem Druck von Protr. der nicht
„sehr alte“ Monae. 97 zugrunde gelegt war, habe ich ΤᾺ NF V,4e
nachgewiesen. Ebenda habe ich gezeigt, daß Paed. I—IIl wahrscheinlich
aus Laur. V 24 abgedruckt ist. Daß schließlich die HS aus der Biblio-
thek des Rodulphus Pius uns noch in Mut. 11]. D.7 vorliegt, haben
Barnard und ich bewiesen vgl. oben p. XXVII. Ob Vietorius außer den
vier eben genannten HSS noch andere benutzt hat, läßt sich nicht mit
Sicherheit sagen. Es mag noch die eine oder die andere junge ΗΒ

eingesehen worden sein (mit dem Ausdruck antiquissima exemplaria

war man damals ziemlich freigebig); von der Benutzung einer wert-
vollen, nicht auf Paris. 451 zurückgehenden HS zeigt sich in der Aus-
gabe nirgends eine Spur. Über seine Tätigkeit als Herausgeber äußert
sich Vietorius mehrmals in den Var. lect.: Lib. XV cap. 23 sagt er: cum
...Clementem, antequam illum librario atque operis excudendum darem,
mecum legerem; Lib. XIV cap. 18: aliquid laboris in eius auctoris con-
ferendis exemplaribus emendandisque, antequam impressoribus tra-
derentur, suscepi. Die Setzer scheinen die HSS selbst vor sich gehabt
zu haben; wenigstens zeigen sich in den Stromata Stellen, wo offenbar
nicht sicher lesbare Buchstaben der HS L möglichst genau nachgeahmt
sind. Viele Schreibfehler der HSS sind stillschweigend verbessert; aber
auch mancher neue Fehler ist dazu gekommen. Einige Druckfehler sind
auf 5. 347 angegeben. Im allgemeinen aber muß man, zumal wenn man
einen Vergleich mit anderen Ausgaben jener Zeit zieht, doch urteilen,
daß die Editio princeps eine sehr gute Arbeit ist, wie ja Vietorius über-
haupt ein sorgfältiger Arbeiter und trefflicher Kenner des Griechischen
war. Manche Fehler mögen durch die Eile entstanden sein, mit der
der Druck betrieben wurde. Vietorius sagt Epist. ad Germ. miss. 11

(beiRüdiger S. 39): Omnem machinam adhibui Torrentino, ut impellerem

Clementem Alexandrinum formis exeudendum. Unterstützt wurde Vic-
torius bei seiner Arbeit durch Guilelmus Sirletus; vgl. Rüdiger a. a. Ὁ.
Eine ausführliche Beschreibung dieser Ausgabe findet man in den
Annalı della Tipografia Fiorentina di Lorenzo Torrentino 2. Aufl. (1819)
S. 91—93.

Die nächste Ausgabe verdanken wir dem fleißigen und kenntnis-
reichen Friedrich Sylburg: Κλήμεντος ᾿Δλεξανδρέως τὰ εὑρισχό-
μδνα. Clementis Alexandrini opera quae exstant. Diversae lectiones,
et emendationes, partim ex veterum seriptis, partim ex huius aetatis
doctorum iudicio, seorsum in fine additae: Et Indices tres; duo Latini,
Auctorum et Rerum memorabilium; tertius Graecus, Verborum et

nd .ἀ.. Pt Δ. ͵

D. Ausgaben. LXVU

Phrasew» notabilium: Opera Frideriei Sylburgi Veter. Ex Typographeio
Hierorymi Commelini 1592.“ Folio. Die Rückseite des Titelblattes
enthält das Verzeichnis der von Clemens eitierten Autoren, die drei
nächsten Blätter den Widmungsbrief Sylburgs an Rector und Lehrer
der Universität Marburg, den Brief des Vietorius an Cervinus, ein Vor-
wort Sylburgs an den Leser und Testimonien aus Eusebius und Hierony-
mus. Darauf folgt p. 1—34 Protr.; p. 35 —115 Paed. I—III und Hymnus
auf Christus; p. 116—350 Strom. I—-VII; Exec. und Eel.; p. 351f ein
Citat aus Eus. Praep. Ev. X 8: p. 353—386 Anmerkungen; p. 387—414
griechischer Wortindex; p. 415—445 lateinisches Sachregister; am Schluß
noch Corrigenda und Notis addenda. Die Ausgabe ist im wesentlichen
ein Abdruck der Editio princeps („e qua nostra haec expressa est“
p. 387). Die HSS, die Sylburg neu benutzte, waren nichts wert. Es
waren dies Vatie. Palat. 86 vom Jahr 1549 und Vatic. Palat. 302, vgl.
darüber oben p. XXIV u. p. XLVI!. Außerdem sandte ihm Höschel aus
der Epitome Augustana, jetzt Monac. 479, die wichtigsten Varianten;
vgl. darüber oben p. ΧΩ. Weit wichtiger ist, was Sylburg für die
Emendation des Textes leistete. Unzählige Fehler der Editio princeps
hat er stillschweigend verbessert, viele treffliche Verbesserungen in
seinen Anmerkungen, einzelne auch im Index vorgeschlagen. Außerdem
erhielt er wertvolle Beiträge zur Textverbesserung von Theodor Canter
und Johannes Arcerius, David Höschel und Georg Rem, besonders aber
von dem Verleger der Ausgabe Hieronymus Commelinus, der schon
lange diese Ausgabe geplant und dafür Notizen gesammelt hatte. In
den Anmerkungen sind viele Citate und Parallelen aus der Bibel und
Profanschriftstellern nachgewiesen und manche dunkle Stellen des
Autors richtig erklärt. Besonders wertvoll sind aber die reichhaltigen
sprachlichen und sachlichen Register, die fast unverändert von allen
folgenden Herausgebern wieder abgedruckt wurden. Der Druck ist
durchweg sehr sorgfältig. So bedeutete diese Ausgabe einen großen
Fortschritt gegenüber der Editio princeps.

Geringere Bedeutung haben die vier Ausgaben des 17. Jahrhunderts.
Sie gehen sämtlich zurück auf die 1616 erschienene Ausgabe des
Daniel Heinsius: „KAnusvrog ᾿Δ4λεξανδρέως τὰ εὐὑρισχόμενα. Cle-
mentis Alexandrini opera graece et latine quae extant. Daniel Heinsius
Textum graecum recensuit, interpretationem veterem locis infinitis
meliorem reddidit: breves in fine Emendationes adiecit. Accedunt
diversae lectiones et emendationes, partim ex veterum scriptis, partim
ex huius aetatis doctorum iudieio a Friderico Sylburgio collectae. Cum
Tribus locupletibus, Auctorum, Rerum, Verborunı, et phraseon indicibus.
Lugduni Batavorum 1616. Exeudit Joannes Patius Academiae Typo-

μ΄

LXVILI Clemens Alexandrinus.

graphus Pro Bibliopolio Commeliniano.“ Folio. Die ersten 10 Blätter
enthalten die Widmung an Gustav Adolf von Schweden, eine Vorrede,
die hauptsächlich auf die vielen Fehler der lateinischen Übersetzung
Hervets hinweist, und die Testimonia sowie das Autorenregister aus
Sylburgs Ausgabe. Dann kommt p. 1—580 der griechische und latei-
nische Text und das Excerpt aus Eus. wie bei Sylburg; p. 1—38 (neue
Zählung) Sylburgs Anmerkungen; p. 39—50 Anmerkungen von Heinsius
selbst; p. 1—68 (wieder neue Zählung) Sylburgs Wort- und Sachregister.
Der Hauptsache nach ist die Ausgabe von Heinsius nur eine neue, durch
den Verleger veranlaßte Auflage der Ausgabe Sylburgs. Für den Text
hat Heinsius nicht viel geleistet, auch die Anmerkungen bieten nicht
sehr viel. Neu ist vor allem die Beifügung der lateinischen Über-
setzung. Hierbei ist Hervet an vielen Punkten verbessert, im ganzen
blieb die Übersetzung aber doch so, daß Potter darüber urteilen konnte:
ut... qui hanc denique, prout res exigit, corrigendam susciperet, Augeae
plane stabulum purgare videretur. Die Ausgabe des Heinsius ist des-
wegen wichtig, weil ihr Text mit allen seinen Fehlern lange Zeit die
Vulgata des Clemens gebildet hat. Sie und ihre drei Nachdrucke haben
lange den Markt beherrscht, auch nachdem Potters Ausgabe erschienen
war, weil diese wegen ihres hohen Preises nicht so leicht Absatz fand.
Noch jetzt findet man oft nach ihr ceitiert, besonders nach den Seiten
des Abdruckes von 1629, mit dem die beiden anderen fast ganz über-
einstimmen.

Der erste Abdruck erschien zu Paris 1629 apud Carolum Morellum;
16 Bl. mit Vorreden und einem Verzeichnis der Bibeleitate, 856 S. (die
Zahlen 826. 827 stehen doppelt, daher ist 854 die letzte Zahl) Text,
Übersetzung und Anmerkungen Sylburgs; Blatt a—g IIII lat. und griech.
Index; S. 1—11 (neue Zählung) die Anm. des Heinsius, darauf 5. 13—79
„In Titi Flavii Clementis Alexandrini Protrepticum (Paed. Strom.)
collectanea ex variis doctorum virorum leetionibus, commentariis, adver-
sariisque excerpta“ (abgedruckt aus der 1590 zu Paris erschienenen lat.
Übersetzung p. 769830).

Ein besonders schöner Abdruck ist der von 1641, ebenfalls zu Paris,
aber Typis Regiis, erschienen. Die Seitenabteilung stimmt mit der von
1629 genau überein, nur stehen hier die Zahlen 823. 824 doppelt, daher
trägt auch hier die letzte Seite die Zahl 854.

Ein besonders schlechter Abdruck erschien 1688 Coloniae apud
Jer. Schrey et H. Meyer, in der Seitenzählung (hier ohne Fehler 856 5.)
genau mit den beiden vorhergehenden übereinstimmend.

Eine selbständige Leistung ist erst wieder die Ausgabe von John
Potter (f 1747 als Erzbischof von Canterbury): , Κλήμεντος ᾿Α4λεξαν-

D. Ausgaben. LXIX

δρέως τὰ εὑρισχόμενα. Clementis Alexandrini Opera, quae extant,
recognita et illustrata per Joannem Potterum. Oxonii, e theatro Shel-
doniano. A. Ὁ. 1715. Sumptibus Georgii Mortlock.* 2 Bände Folio.
Die ersten sechs Blätter enthalten Vorwort und Testimonien, p. 1—95
Protr.; p. 96—314 Paed. I—III und die beiden Hymnen; p. 315—934
Strom. I-VIN; p. 935—965 Quis. div. salv. mit den Noten von Com-
befis; p. 966—1005 Exe. und Eel.; 1006—1025 Fragmente; p. 1025—1036
Varianten aus Paris. Suppl. graee. 250 und Ottob. 94; p. 1037—1052
Abdruck der Vorreden von Vietorius, Sylburg, Heinsius und des Ab-
schnittes über Clemens in Fabrieius Bibl. graec. V nebst dem von
Christoph Wolterech verfaßten Index Auctorum; p. 1052—1060 Register
der Bibelstellen. Dann folgt mit neuer Zählung p. 1—206 der Com-
mentar des Gentianus Hervetus und schließlich Blatt Ggg 2 bis Ttt 2
der lateinische und griechische Index Sylburgs.

Auch Potter benutzte für seine Ausgabe keine HSS, aus denen der
Text wesentlich hätte gebessert werden können. Oxon. Coll. Novi 139,
Bodl. 39 und Mus. Brit. Reg. 16. D. XVII sind junge Abschriften noch
vorhandener HSS. Doch bot die erste HS manche bis dahin unbekannte
Lesart, weil sie nieht durch Vermittelung einer der für die älteren Aus-
gaben benutzten HSS auf Paris. 451 zurückgeht. Dies war der Grund
für die Überschätzung dieser HS durch Potter, noch mehr aber durch
Klotz; vgl. auch Westeott, Diet. of Christ. Biogr. I p. 561 „worthy of a
seeond and complete examination“. Auch die HS von Eusebs Praep.
evang., die Potter für die darin eitierten Clemensstücke benutzte, ist
ganz jung: Oxon. Coll. Joh. Bapt. 332 aus dem 16. Jahrh.; vgl. Heikel,
De praep. evang. Eus. edendae ratione p. 45fl. Am meisten ist Potter
zum Vorwurf zu machen, daß er Paris. 451 nicht benutzte, von dem er
aus Montfaucon, Pal. graec. (1708) hätte Kunde haben können. Ohne
Einfluß auf den Text blieben auch die von Montfaucon gesandten Colla-
tionen der jungen Stromatahandschrift Paris. Suppl. graee. 250 und der
Excerpte in Ottob. 94, da sie erst nach Vollendung des größten Teils
des Druckes kamen und deshalb von Potter nur als Anhang beigefügt
wurden.

Das Verdienst der Potterschen Ausgabe wie der meisten Ausgaben
jener Zeit liegt auf anderen Gebieten als auf dem sorgfältigster Be-
nutzung aller HSS. Zunächst hat er mit weit größerer Vollständigkeit
als Sylburg die Citate aus der Bibel, aus christlichen und profanen
Autoren nachgewiesen, außerdem mit staunenswerter Belesenheit Paral-
'lelen aus griechischen und lateinischen Autoren beigebracht. Dadurch
gewann er das richtige Verständnis für viele bis dahin unklare Stellen
und konnte viele Corruptelen verbessern. Trefflich wurde er dabei

LXX Clemens Alexandrinus.

unterstützt von W. Lowth, Stiftsherrn der Kathedrale zu Winchester.
Auf diesen geht auch die Einteilung des Protr. und der Strom. in
Capitel zurück. Die lateinische Übersetzung des Protr. fertigte Potter
neu an; für Paed. und Strom. verbesserte er nur die des Hervetus; bei
Quis div. salv. druckte er die Übersetzung Fells ab; die lat. Übersetzung
der Exec. und ἘΠ]. hat Robert Pearse zum Verfasser. Da Potter die
Anmerkungen von Sylburg und Heinsius in seine Noten aufnahm und
auch den Commentar des Hervetus abdrucken ließ, vereinigte seine
Ausgabe alles, was bis dahin für Clemens geleistet war, und wurde so
zur Hauptausgabe!. Die folgenden Ausgaben waren nicht geeignet, ihr
diesen Rang streitig zu machen.

Die nächste Ausgabe war ein im wesentlichen sorgfältiger Abdruck
der Potterschen Ausgabe mit dem gleichen Titel wie diese, Venetiis 1757.
Ex typographia Antonii Zatta. 2 Bände Folio. Um weniges ist diese
Ausgabe reicher als die Potters: 1. Um eine „Vera effigies S. Clementis
Alexandrini* (gegenüber dem Titelblatt); 2. um die lateinische Über-
setzung der Lebensbeschreibung des Clemens aus Adrien Baillet, Vies
des saints III; 3. um die Fragmente, die Fabricius in seiner Ausgabe
des Hippolyt II p. 66—74 veröffentlicht hatte.?

Völlig unbrauchbar ist der Abdruck des griechischen Textes und
der lateinischen Übersetzung in Band 4—6 der Sammlung Sanctorum
Patrum opera polemiea von Fr. Oberthür, Wirceburgi 1778, 1779. Der
griechische Text ist ohne Accente; Anmerkungen und Indices fehlen,

Etwas besser ist die Ausgabe von Reinhold Klotz: „Bibl. sacra
patrum ecelesiae graecorum pars Ill. Titi Flavi Clementis Alexandrini
opera omnia. Recognovit Reinhold Klotz Lipsiae. Sumptibus E. B.
Schwiekerti 1831—1834.* 4 Bände Kleinoetav. Band I enthält Protr.
Paed.; II und III Strom. I—VIII u. Quis. div. salv.; IV Exe. Eel. Frag-
mente, Scholien aus Paris. 451 (von Const. Schinas abgeschrieben);
kritische Anmerkungen, Wort- und Sachindex Sylburgs. Klotz wollte
keine neue Recension des Textes liefern, sondern:nur eine Recognitio.
Er verzichtete also von vornherein darauf, neue HSS zur Benutzung
heranzuziehen. Wie wenig es ihm darum zu tun war, sieht man be-

1) Recensionen der Potterschen Ausgabe sind zu finden in Memoires de Tre-
voux März 1717 S. 378—422; Acta Eruditorum Lipsiae 1717 p. 97”—100; Journal
des Scavans 1716 S. 449—456; De La Roche, Bibliotheque Angloise Tome premier,
prem. partie Amsterdam 1717 p. 273—277.

2) Ein genauer Abdruck dieser Ausgabe, aber ohne den griechischen
Text und ohne den griechischen Index, erschien in der gleichen Druckerei Vene-
dig 1767 ΠῚ Bl. 476 u. 32 S. Folio (eine sehr seltene, in der bibliographischen
Literatur fast nirgends erwähnte Ausgabe).

A μδ......Δ

D. Ausgaben. LXXI

sonders daraus, daß er aus Paris. 451 zwar die Scholien abschreiben
ließ, aber nieht daran dachte, diese HS für die Textgestaltung zu be-
nutzen. Bezeichnend für seine Gleichgiltigkeit gegenüber den HSS ist
es auch, daß er vol. II praef. p. VI es dahingestellt sein läßt, ob die
Pariser Stromatahandschrift, deren Collation Potter mitteilt, identisch
ist mit der, welche P. Vietorius bei seiner Ausgabe benutzte — gerade
als ob es damals noch nicht den Katalog der Laurenziana von Bandini
(1763—70) gegeben hätte. Eher entschuldbar ist, daß er Oxon. Coll.
Nov. 139 überschätzte. Gut hat er daran getan, daß er auf die Sylburgsche
Ausgabe von 1592 zurückging. Seine Ausgabe ist daher frei von den
zahlreichen Fehlern, die sich von 1616 an durch alle Ausgaben fort-
gepflanzt hatten (auch Potter ist nicht frei davon). Freilich hat dafür
die Ausgabe wieder ihre eigenen Fehler und zwar in großer Menge,
namentlich finden sich in den Zahlen und Citaten sehr viele Druckfehler.
Die Interpunction verrät oft nur allzu deutlich, daß der Herausgeber vom
Inhalt gar nichts verstanden hat. Für Emendation und Erklärung hat
Klotz sehr wenig geleistet. Auf ihn geht die Einteilung des Textes in
Paragraphen zurück, die auch vielfach sehr wenig sinngemäß ist.!

Bevor wir zur letzten - Ausgabe übergehen, ist noch zu erwähnen
der Abdruck der Potterschen Ausgabe bei Migne Ser. graec. vol. VIII
und IX. Paris 1857. (Ein Neudruck Paris 1890. 91.) Abgedruckt ist
auch der Abschnitt über Clemens aus Fabrieius-Harleß, Bibl. graee., die
Vorreden aus der Klotzschen Ausgabe, ebendaraus die Scholien in Paris.
451, Fragmente aus den Catenen Cramers und aus A. Mai, Script. vet.
VI p. 88, schließlich die Dissertationes N. le Nourrys.

Die letzte Ausgabe ist: „Clementis Alexandrini opera ex recensione
Guilelmi Dindorfii Oxonii. E typographeo Clarendoniano 1869.“
4 Bände Octav. Band I (LXIV u. 451 S.) enthält Einleitung; Protr. Paed.
Seholien; Band II (417 83.) Strom. I—IV; Band III (694 S.) Strom. V— VIII;
Quis div. salv.; Exe.; Eel.; Fragmente; Excerpte aus den Anmerkungen
Segaars zu Quis div. salv.; Indices der Bibelstellen, der eitierten Schrift-
steller und der griechischen Wörter (ein verbesserter Abdruck des
Sylburgschen); Band IV (588 5.) Auszug aus den Potterschen An-
merkungen mit vereinzelten Zusätzen Dindorfs, Auszug aus den Ab-
handlungen N. le Nourrys; Sachregister Sylburgs.

Äußerlich erweckt die Ausgabe die höchsten Erwartungen. Dem
alten Ruhme der Oxforder Universitätsdruckerei entsprechend, ist die

1) Recensionen der Klotzschen Ausgabe sind zu finden in Zimmermanns
Zeitschrift f. ἃ. Alterthumswiss. 2 (1835) S. 83—93; Theol. Literaturbl. zur allg.
Kirchenzeit. 1832 Nr. 59 S.473—479; Annalen der gesamten Theol. Lit. u. ἃ. christl.
Kirche 1831, 1. Band S. 115f (mir nicht zugänglich).

LXXI Clemens Alexandrinus.

Ausstattung vorzüglich, der Druck sehr klar und scharf, auch die Druck-
correetur sehr sorgfältig. Die Einleitung bestärkt den Leser in der
Erwartung, eine völlig neue Textgestaltung von Dindorf zu erhalten.
Zum ersten Mal erfährt man über die Clemenshss genaue Angaben, die
jungen wertlosen HSS, mit denen sich die Herausgeber seit der Editio
princeps begnügten, werden endlich auf die Seite geschoben, die alten
wertvollen hervorgezogen, Paris. 451 wird zum ersten Mal collationiert,
die drei anderen alten HSS Mut. III. D. 7, Laur. V 24 und V 3, die

Vietorius schon benutzte, werden neu verglichen. Die Ausgabe scheint _

also auf sicherstem handschriftlichen Fundament zu ruhen. Auch was
von den früheren Ausgaben und den neueren Werken über Clemens
gesagt ist, bestärkt die Hoffnung auf eine in jeder Hinsicht befriedigende
Ausgabe. Aber was lehrt eine nähere Prüfung? 1. Die Collation
der HSSistunzuverlässig. Weder Duebner in Paris, noch G. Müller
in Modena und Florenz haben ihre Aufgabe pünktlich erledigt. Duebner
hat vor allem versäumt, zwischen den verschiedenen Händen zu unter-
scheiden, Müller hat überhaupt so nachlässig gearbeitet, daß man seinen
Angaben nirgends trauen darf. Vgl. das Urteil von Fr. Beyte, Quaest.
Appuleianae Lips. 1888 5. 6. 7. 27; Van der Vliet, Lucii Apul. Apol.
Lips. 1900 praef. p. III; Wilamowitz, Comment. gramm. 11 (1880)
p. 4 Anm. 2. Die HSS sind nicht richtig verwertet. Zunächst
ist Paris. 451 nicht als Archetypus der übrigen HSS erkannt; doch war
dies durch die ungenügenden Collationen erschwert. Aber von der
richtigen Erkenntnis, daß die von Potter und Sylburg benutzten HSS
aus Laur. V 24 stammen, wird bei der Editio kein Gebrauch gemacht.
Statt die Lesarten dieser jungen Abschriften ganz vom Apparatus criticus
auszuschließen, wird nicht nur dieser überall damit belastet, sondern es
werden sogar ihre Lesarten manchmal denen der alten Zeugen vor-
gezogen und in den Text gesetzt. 3. Viele falsche Angaben früherer
Ausgaben sind wiederholt. Das bezieht sich besonders auf die
Citate, die nachzuschlagen Dindorf meist unterlassen hat. 4. Für die
Emendation, richtige Interpunction, Erklärung des Textes
und den Nachweis der Quellen hat Dindorf sehr wenig getan.
Seine Emendationen beschränken sich meist darauf, das Griechisch des
Autors dem classischen Sprachgebrauch anzupassen. Die Interpunction

zeigt, namentlich in den rein theologischen Partien, oft, daß sich Dindorf

um das Verständnis des herausgegebenen Textes nicht bemüht hat. Daß
er für die Erklärung nicht viel leisten konnte, zeigt schon die kritiklose
Wiederholung der Potterschen Anmerkungen. Besonders nachlässig aber
war Dindorf im Nachweis der Quellen. Potter hatte ja darin für seine
Zeit sehr viel getan, aber doch auch noch sehr viel zu tun übrig ge-

N RE EL

D. Ausgaben. LXXIN

lassen. Viele Citate und Anklänge an Bibelstellen, an Plato, Philo u. a.
waren noch nicht erwähnt und gerade von einem in der griechischen
Literatur so bewanderten Mann wie Dindorf hätte man erwarten sollen,
er werde überall die Quellen und Parallelen angeben können. Aber
was bei Potter nicht steht, sucht man auch bei Dindorf meist vergebens.
5. Die Register sind völlig ungenügend. Dies Urteil bezieht sich
in erster Linie auf die von Dindorf neugefertigten Register der Bibel-
stellen und der Quellen. Man prüfe einmal die Citate aus den Psalmen,
den Proverbien, Sirach nach, oder schlage die zu Βαχχυλίδης, Ἕρμιππος,
Ἡρακλείδης, Μητρόδωρος ὃ Χῖος, Πολέμων eitierten Stellen nach, so
wird man das Urteil gerechtfertigt. finden. Aber auch die aus
Sylburgs Ausgabe übernommenen Sprach- und Sachregister hätten
eine viel gründlichere Durchsicht und eine bedeutende Erweiterung
verdient.

So hat die Dindorfsche Ausgabe gleich nach ihrem Erscheinen von
verschiedenen Seiten strengen Tadel erfahren, am schärfsten von
P. de Lagarde, Gött. gel. Anz. 21 (1870) S. 801—824 (= Symmicta 1
(1877) 8. 10—24). Vgl. auch J. Bywater, The Academy vom 22. Okt.
1870 8.25 und The Journ. of Philol. 4 (1872) 5. 203; Westeott, Diet.
of Christ. Biogr. I p. 566. Eine günstige Besprechung (wegen der
methodisch richtigen Behandlung der HSS) brachte nur The Saturday
Review 30 (1870) 85. 238 ἢ

Es blieb also eine befriedigende Ausgabe des Clemens noch ein
Desideratum, das sich um so mehr fühlbar machte, je intensiver sich
die historische und literarhistorische Forschung der Epoche, in der er
lebte, zuwandte. Zweimal schien es, als sollte eine solche Ausgabe in
absehbarer Zeit erscheinen. Theodor Heyse hatte schon. lange, bevor
Dindorfs Ausgabe erschien, Vorarbeiten für eine neue Ausgabe gemacht
und gab, wie es scheint, auch nach dem Erscheinen der Oxforder Aus-
gabe seinen Plan nicht sofort auf. Doch kam er nicht zur Ausführung.
Dann kündigte die Teubnersche Verlagsbuchhandlung in ihren Mit-
teilungen vom 9. Mai 1885 eine Ausgabe des Clemens von K.J. Neu-
mann und E. Hiller an. Aber durch Hillers frühzeitigen Tod! wurde
auch die Hoffnung auf diese Ausgabe zerstört. So soll die vorliegende
Ausgabe versuchen, das Bedürfnis nach einer Neubearbeitung der Schriften
unseres Autors zu befriedigen. Über Plan und Hilfsmittel dieser Aus-
gabe vgl. den Schluß der Einleitung. |

1) Vgl. über seine Absicht Clemens herauszugeben auch den von Häberlein
geschriebenen Nekrolog im Biogr. Jahrb. 1891. S. 103.

Clemens I. F

wei

-LXXIV Clemens Alexandrinus.

2. Einzelne Schriften.

a. Stromata VII. Buch. Unter den Ausgaben einzelner Schriften
ist wegen ihrer Bedeutung an erster Stelle zu nennen: Clement of
Alexandria Miscellanies Book VII. The Greek Text with Introduction,
Translation, Notes, Dissertations and Indices. By the late Fenton John
Anthony Hort... and Joseph B. Mayor. London 1902. Die Ver-
anlassung zu dieser Ausgabe boten die Bemerkungen, die Hort in sein
Handexemplar des Clemens eingetragen hatte. Mit ihrer Veröffentlichung
wurde Mayor betraut. Doch begnügte sich dieser nicht mit dem Ab-
druck dieser Noten, sondern gab außerdem eine neue Recension des
Textes, eine englische Übersetzung, eine reichhaltige Einleitung, einen
fortlaufenden Commentar und zwei umfangreiche Indices. Zur Ein-
führung in ein gründliches Verständnis unseres Autors dürfte dies Buch
am allermeisten zu empfehlen sein. Vgl. P. Koetschau, Theol. Lite-
raturztg 29 (1904) Sp. 325 —327 und meine Anzeige, Berl. phil. Woch. 24
(1904) Sp. 228—234.

b. Quis dives salvetur. Die Editio princeps ist: Michaelis
Ghislerii in Jeremiam prophetam commentarii Lugduni 1623 vol. ΠῚ
Ῥ. 262—282. Es ist dies ein ungenauer Abdruck aus Vatic. graec. 623.
Auf dieser Ausgabe beruhen alle folgenden, mit Ausnahme der letzten.
Die Ausgaben sind: Fr. Combefis, Auctarium patrum novissimum
Paris 1672 I p. 163—194. — (J. Fell), Clem. Alex. liber quis dives
salutem consequi possit. Oxoniae 1683. — Th. Ittig, Operum Clem.
Alex. Supplementum p. 1—96 Lipsiae 1700. — C. Segaar, Clem. Alex. _
liber, quis dives salutem consequi possit, perpetuo commentario illu-
stratus. Ultraj. ad Rh. 1816 (13 Jahre nach Segaars Tod). Diese Aus-
gabe ist wichtig wegen des gelehrten Commentars und der vielen treff-
lichen Verbesserungen. — A. Neander, Opuscula patrum selecta pars I
Berlin 1826. — H. Olshausen, Clem. Alex. libellus quis dives salvetur
Königsberg 1831. — G. Br. Lindner, Bibliotheca patrum eccles. selec-
tissima Fasc. III Leipzig 1861. — K. Köster, Samlung ausgew. kirchen-
und dogmengeschichtlicher Quellenschriften 6. Heft, Freiburg i. B. 1893. —
P. Mordaunt Barnard, Clement of Alexandria Quis dives salvetur Texts
and Studies V 2. Cambridge 1897. Barnard hat zuerst den Archetypus
der jungen Vaticanhs, Scorial. 2-III-19, benutzt und daraus einen viel
besseren Text gewonnen, als Ghisler und seine Nachfolger hatten bieten
können. Für die Textverbesserung sind auch wichtig die zahlreichen
Recensionen der Ausgaben Kösters und Barnards.

c. Excerpta ex Theodoto und Eclogae propheticae. Beide
Schriften hatte Hervetus nicht übersetzt und auch die griechisch-latei-

D. Ausgaben. LXXV

nischen Ausgaben des Clemens von 1616 bis 1688 boten nur den
griechischen Text. Daher übersetzte Fr. Combefis beide ins Lateinische.
Aber nur die Eelogae gab er griechisch und lateinisch heraus in seinem
Auctarium patrum novissimum Paris 1672 I p. 197—210. Die Über-
setzung der Excerpta wagte er wegen der darin enthaltenen Ketzereien
nicht zu veröffentlichen. Doch wurde seine Übersetzung nach einer
Abschrift (zusammen mit dem griechischen Text) veröffentlicht von
J. A. Fabricius, Bibl. graeca V p. 134—179.

Beide Schriften, zusammen mit Strom. VIII, den Fragmenten der
Hypotyposen und den Adumbrationen, gab Chr. Bunsen in den Analecta
Antenicena I (1854) 5. 167—340 (Exec. und Eel. S. 201—302) heraus,
weil er sie, ebenso wie Strom. VIII, für Reste der Hypotyposen hielt.
Die Ausgabe ist wichtig wegen der Emendationen, die J. Bernays bei-
steuerte.

Noch weit besser ist der Text der Excerpta hergestellt in einer
Ausgabe, die der Öffentlichkeit noch nicht übergeben ist, die ich aber
durch die Güte des Verlegers schon benutzen konnte: Clementis Alexan-
drini Excerpta ex Theodoto edidit Paulus Ruben Lipsiae in aedibus
B. 6. Teubneri 1899. Die Ausgabe beruht auf einer Collation der
Florentiner HS durch E. Rostagno und zeichnet sich durch treffliche
Emendationen aus, die teils von Ruben selbst teils von Usener herrühren.

d. Adumbrationes. Die „Adumbrationes Clementis Alexandrini
in epistolas catholicas“ ! wurden zuerst gedruckt von M. de la Bigne
in der ersten Ausgabe seiner Sacra bibliotheca sancetorum patrum Paris
1576 VI eol. 625—634. DieHS, die er benutzte, ist jetzt Berol. Phill. 1665.
Es geht dies aus der Collation der Ausgabe mit der HS, die zuerst
Zahn, Suppl. Clem. 5. 79ff anstellte und Preuschen in Harnacks Über-
lieferung S. 306f vervollständigte, unzweifelhaft hervor. Auf der Editio
princeps beruhen alle Ausgaben mit Ausnahme der Zahns. Es sind dies
folgende: Die späteren Ausgaben der Väterbibliotheken: Paris 1589 I
col. 1235—1244; 1609 I eol. 1027—1034; 1644 I col. 561—568; 1654 1
col. 561—568; Lugd. 1677 III p. 231—234. — J. Fell im Anhang seiner
Ausgabe von Quis div. salv. Oxoniae 1683 S. 120—143. — Th. Ittig in
Operum Clem. Alex. Supplementum Lipsiae 1700 S. 130—148. — Chr.
Bunsen, Analecta Antenicena I S. 325—340. — Th. Zahn, Suppl. Clem.
S. 79—93. Hier ist nicht nur die Editio princeps und die Hs, aus der
sie geflossen ist, sondern auch die zweite Hs, Laudun. 96, benutzt. Vgl.
darüber oben p. XLV£.

6. Hymnus auf Christus. Außer in den Clemensausgaben wurde

1) In den Clemensausgaben fanden die Adumbr. erst durch Potter Aufnahme.
F*

ων»

LXXVI Clemens Alexandrinus.

der Hymnus auf Christus auch herausgegeben mit den Gedichten des
Gregor von Nazianz 1590!; von Fr. Morellus Paris 1598'; mit den
Senaren des Simeon Metaphrasta Paris 1606'; in den Poetae graeeci
ehristiani Paris 1609!; in den Poetae graeci veteres II Genevae 1614
S. 751 ἔ; von Rud. Capellus Hamburg 1681'; von S. Butler (zusammen
mit dem Gedicht des M. Musurus auf Plato u.a.) Cambridge 1797};
von A. J. Rambach, Anthologie christl. Gesänge Altona u. Leipz. 1817 I
S. 35—39; von F. H. Rheinwald, Die kirchl. Archäologie Berlin 1830
S. 440 f; von F. R. Eylert, Clem. Alex. als Philosoph u. Dichter Leipzig
1832 5. 52—60; J. Sehulthess, Symbolae ad internam eriticen libr.
can. Turici 1833 II S. 85—102; von J. Piper, T. Flavii Clem. Alex.
hymnus in Christ. salv. gr. lat. Gottingae 1835 (vgl. die ausführl. Selbst-
anzeige in den Gött. Gel. Anz. 1837 St. 118—120) und von dem gleichen
in Pipers Evang. Kalender f. 1868 Berlin 1868 5. 17—39; vonR. Vorbaum
in Daniels Thes. hymnol. Ill Lipsiae 1846 S. 3f; von Ed. Em. Koch, Ge-
schichte des Kirchenlieds Stuttgart 18521S.7 f; von A. Thierfelder, De
Christianorum psalmis et hymnis Lipsiae 1868 5. 18 ff; von W. Christ und
M. Paranikas, Anthologia graeca carminum christianorum Lipsiae 1871
S.37f. Vgl. auch E. βοῦν, Poetes et Melodes Nimes 1886 5. 26—29;
118— 122.2

1) Mir EAN zugänglich.

2) Trotzdem der Hymnus so oft ediert wurde, blieb manches zu tun übrig.
Der enge Zusammenhang mit dem Vorhergehenden, wo der Hymnus mit
den Worten χαλῶς ἂν ἔχοι ἡμᾶς ἐνταῦϑα γενομένους μισϑὸν εὐχαριστίας δικαίας
κατάλληλον ἀστείου παιδαγωγίας αἶνον ἀναπέμψαι κυρίῳ angekündigt wird, wurde
ebenso oft übersehen wie die Tatsache, daß für die meisten Ausdrücke des Hym-
nus sich Parallelen in Protr. und Paed. finden. Es wurde daher mehrfach, zuletzt
von Harnack, Chronol. II 5, 22f, bezweifelt, ob Clemens der Verfasser ist. Das
Fehlen des Hymnus in P darf nach dem oben ὃ. XVIIf Gesagten nicht gegen den
clementinischen Ursprung angeführt werden. Der Text, namentlich auch die
Interpunction, ist in der vorliegenden Ausgabe vor allem durch v. Wilamo-
witz sinngemäß gestaltet worden. Das Metrum hatte zu vielen willkürlichen
Änderungen Veranlassung gegeben: Cobet, Log. Herm. 4 (1886) 5. 494 tilgte V.'
1—4 ἀδαῶν, ἀπλανῶν, ἀτρεχής, βασιλικῶν; Christ a. a. O. wollte V. 1—4 tilgen
und V. 5—10 nach ἐχϑλιβόμενον V. 46 stellen; Thierfelder a. a. Ὁ. ordnete
1-28; 39—46; 33—38; 29—31; 47—65, schrieb V. 4 βασιλεῦ und tilgte V. 32.
Aber das Metrum ist nicht zu beanstanden; v. Wilamowitz gibt folgende Er-
klärung: „Es sind anapästische Monometer, auf die in einer Weise, die früher frei-
lich anorganisch gewesen wäre, Silbencomplexe folgen. Ein Anapäst ist es V.
1—3; ein vierter Päon 4 und 31. Das ist die Form des Liedchens der Nilschiffer
Pap. Oxyr. HI Nr. 425. Folgt ein Ionicus a minore, so ergibt das den altge-
wohnten Paroemiacus V. 10 und 30. Diese Verse bilden den Abschluß einer
Periode, wo sie allein stehen. Am Anfang und am Schlusse des ersten Hauptteils
stehen mehrere hinter einander.“

D. Ausgaben. LXXVI

f. Fragmente. Die erste Clemensausgabe, die auch Fragmente
enthält, ist die Potters. Seine Sammlung besteht aus drei Teilen, den
Fragmenten, die J. Fell im Anhang zu seiner Ausgabe von Quis div.
salv. 1683 S. 144ff veröffentlicht hatte, den von Ittig, Opp. Clem. Alex.
Suppl. 1760 5. 150ff und Praef. a Sff, gesammelten Stücken und drittens
aus dem von E. Grabe für sein Spieilegium gesammelten, aber nicht
veröffentlichten Material. Dazu kam noch ein Stück, auf das Fabrieius,
Bibl. graec. V p. 111 hingewiesen hatte. Eine lateinische Übersetzung
der hier nur griechisch gedruckten Stücke und einige neue Fragmente
brachte dann Fabrieius in seiner Ausgabe des Hippolyt II (Hamburg
1718) 5. 66— 74. Diese Stücke wurden abgedruckt in dem Nachdruck
der Potterschen Ausgabe von 1757 und bei Gallandi, Bibl. vet. patr.
Venet. 1766. 2. Aufl. 1788 Il 5. 153—159. Die Ausgabe von Migne
fügte noch dazu die Fragmente aus der Catenensammlung Cramers.
Alle Fragmente wurden gesichtet und neu herausgegeben von Th. Zahn,
Suppl. Clem. 5. 32—78. Vgl. ferner Barnard a.a.0. S.47—52 und
Preuschen bei Harnack, Überlief. 8. 299—327.

Ein bisher unbekanntes Fragment aus den Hypotyposen veröffent-
lichte Mereati in den Studi 6 Testi XII (1904) 5. 1—15 aus Vatie.
gr. 354. Vgl. dazu A. Harnack, Sitzungsber. d. k. preuss. Ak. d. W.
1904 Nr. 27 S. 901—908.

Die Vermutung, daß der Canon Muratori ein Fragment der Hypo-
typosen sei, suchte neuerdings Chapman, Revue Bönädictine 21 (1904)
S. 240—264 (vgl. auch 5. 369—374) wahrscheinlich zu machen. Vgl. aber
die scharfe Ablehnung dieser Hypothese durch A. Harnack, Theol.
Literaturztg 29 (1904) Sp. 636f.

E. Übersetzungen.

1. Die lateinische Übersetzung.

In der Geschichte des gedruckten Textes spielt eine wichtige Rolle
die lateinische Übersetzung. Denn diese ist nicht nur sehr oft selb-

Das zweite Gedicht, das in FM ohne Überschrift auf diesen Hymnus folgt
und dem Vietorius die Überschrift 467Aov εἰς τὸν παιδαγωγόν gegeben hat, ist
das Parallelgedicht zu dem Hymnus, verfaßt von einem Leser dieses Hymnus. Ich
habe daher das Gedicht an den Schluß der Scholien S. 339f gestellt. Ob Arethas
der Verfasser ist, wie ich in den Unters. üb. d. Scholien z. Cl. Al. S. 48 vermutete,
bleibt zweifelhaft, da FM, die unabhängig von einander auf die Originalschrift des
Arethas in P zurückgehen würden, mehrere Fehler (vgl. V. 5. 13. 15. 20. 21) ge-
meinsam haben.

“

ἐστε.

LXXVII Clemens Alexandrinus.

ständig erschienen und hat somit die Kenntnis unseres Autors verbreitet,
sondern sie ist auch von 1616 an allen Ausgaben, mit Ausnahme der
von Klotz und Dindorf, beigegeben worden. Es verlohnt sich daher,
auch ihrer hier kurz zu gedenken.

Schon auf der letzten Seite der Editio princeps des griechischen
Textes wurde vom Drucker eine lateinische Übersetzung (a viris doc-
tissimis, qui summo studio laboreque tibi navarunt operam) angekündigt
und ein Jahr später erschien die Ausgabe: „Clementis Alexandrini
omnia quae quidem extant opera, nune primum e tenebris eruta Latini-
tateque donata, Gentiano Herveto Aurelio interprete. Laur. Torrentinus
Ducalis typographus excudebat Florentiae 1551.“ Vier besonders nume-
rierte Teile: 1. Widmung an Rodulphus Pius vom 31. Dez. 1549; Protr.
mit Scholien (aus Mut. III. D. 7) 478. I. Widmung an Hangest von
Noyon vom 10. Juli 1549; Paed. I—III mit Scholien und Hymnus auf
Christus 113 S. II. Widmung an Cosimo de’ Medici vom 6. Juli 1551;
Strom. 1--- 111. 277 S. IV. Sieben verschiedene Indices 50 5. Die oft
wiederholte Angabe, daß die Stromata von Chiriaco Strozzi (F 1569)
übersetzt seien, geht zurück auf Papyrius Masson (Elog. II p. 229) und
Giulio Negri, Istoria degli scrittori Fiorentini (1722) p. 125. Hier
heißt es von Strozzi: vertit etiam e Greca in Latinam linguam Clementis
Alexandrini Stromatum libros 8, impressos Florentiae a Torrentino. Mit
Recht scheint mir diese Nachricht bestritten in den Annali della tipo-
grafia Fiorentina di Lorenzo Torrentino 2 (1819) p. 139, da sonst der
Widmungsbrief des Gentianus Hervetus an Cosimo de Mediei unver-
ständlich wäre.

Die Übersetzung ist mit großer Eile gemacht worden. Hervetus
wurde, wie sein Neffe im Vorwort der Ausgabe von 1590 erzählt, von
seinem Verleger so gedrängt, „ut diebus singulis tantum vertere cogeretur,
quantum quivis alius calamo potuisset excipere, quo commodius typo-
graphiariis operis satisfaceret“. Diese Eile merkt man der Übersetzung
nur zu sehr an. Heinsius hat in der Vorrede seiner Ausgabe 1616
einige Beispiele dafür, wie falsch Hervetus oft übersetzte, mitgeteilt.
Vielfach ist die lateinische Übersetzung ebenso Sursorländlich wie der
griechische Text. Ein Beispiel mag genügen: Die Worte Μίνω τὸν
Διὸς ἐπὶ Avyxeog lauten in der Editio princeps Mnvorov διόσεπι-
λυγκέως (sic), bei Hervetus: Menotum filium Diosepilyncei.

Trotzdem wurde die Übersetzung oft abgedruckt: Basel 1556 Fol.;
1566 Fol.; Paris 1566 Oct.; 1572 Fol. Eine Neubearbeitung erschien
1590: „J. Flavii Clementis opera omnia ... in Latinum conversa, nunc
vero recognita interpretatione, amplissimis commentariis illustrata a
Gentiano Herveto Aureliano eeelesiae Rhemensis Canonico Parisiis 1590

E. Übersetzungen. LXXIX

τα

apud Sebastianum Nivellium.“ Folio. Die Ausgabe ist besorgt von
dem Arzte Simon Hervetus, dem Neffen des Gentianus; derselbe er-
zählt in dem Widmungsbrief, daß sein Onkel als Achtzigjähriger die
Beschäftigung mit Clemens wieder aufgenommen, fast eine ganz neue
Übersetzung gemacht und dazu einen Commentar verfaßt habe. Dieser
Commentar, der sich mehr durch Wortreichtum als durch tiefen Gehalt
auszeichnet, ist in der Potterschen Ausgabe wieder abgedruckt. Außer-
dem enthielt jene Ausgabe von 1590 p. 769—830: In J. Flavii Clem.
Alex. Protr. Paed. Strom. colleetanea ex variis doctorum virorum lectio-
nibus, commentariis adversariisque excerpta. Das Meiste davon hat
Potter zu den einzelnen Stellen mit dem Sigel Coll. abdrucken lassen.

Ein Titelneudruck scheint die Ausgabe von 1612 (Parisiis ex offieina
Nivelliana) zu sein; wenigstens stimmen die Ausgaben außer auf den
ersten Blättern genau überein. Hervets Übersetzung wurde dann, mehr
oder weniger verändert, in den Clemensausgaben von 1616, 1629, 1641,
1688, 1715, 1757, 1778/79, 1857 mit dem griechischen Text gedruckt,
außerdem (zusammen mit der Übersetzung von Quis div. salv. durch
Combefis und den Adumbrationen) nach der Ausgabe von Heinsius in
der Max. bibl. vet. patr. Lugd. 1677 III p. 1—234.

Über den Abdruck des lateinischen Teils der Potterschen Ausgabe
vgl. oben S.LXX Anm. 2. Unvollständig ist die lateinische Übersetzung
auch enthalten in der von Caillou und Guillon herausgegebenen Collectio
seleeta SS. ecelesiae patrum Parisiis 1829 III Ὁ. 113—482; IV p. 1—386.
Auszüge aus Paed. Protr. Strom. I—VII entbält Franc. Rous, Mella
Patrum Londini 1650 p. 149—239.

2. Übersetzungen in moderne Sprachen.

Anhangsweise seien noch die deutschen, französischen, englischen
Übersetzungen der Gesamtwerke oder einzelner Teile besprochen.

1. Deutsch. Eine vollständige Übersetzung gibt es nicht. Aus-
züge enthält Chr. Fr. Rößler, Bibliothek der Kirchenväter Leipzig 1776
II S.6—75. In der Kemptener Bibliothek der Kirchenväter ist ent-
halten Quis div. salv. und Protr., übersetzt von L. Hopfenmüller, und
Paed. I—IIl, übersetzt von J. Wimmer, Kempten 1875. Die Exec. ex
Theod. wurden übersetzt von G. Arnold, Unparth. Kirchen- u. Ketzer-
historie Frankfurt 1699. 1700 IV S.41—50. Gegen ihn schrieb H.
G(eorg) W (achter) E(celesiastes) M(emmingensis), Augenscheinliche Er-
weisung, daß der vermessene Ketzerpatron Gottfried Arnold das valenti-
nianische Ketzerfragmentum Theodoti weder verständlich noch treulich
übersetzet und damit seine schlechte Wissenschaft in der griech. Sprache
selbst verraten habe. Ulm 1701.

LXXX Clemens Alexandrinus.

Öfters übersetzt wurde der Hymnus auf Christus: von Fr. Münter,
Über die älteste christl. Poesie (vor seiner Übersetzung der Offenb.
St. Joh.) Kopenhagen 1806 8. 33 ff; von Rambach, Eylert, Schulthess
in den oben ὃ. LXXVI angeführten Werken; C. R. Hagenbach in Rhein-
walds Repertorium 14 (1836) 5. 114f und Die christl. Kirche in den
ersten drei Jahrh. Leipzig 1853 3. 222 (abgedruckt bei J. Kayser, Bei-
träge z. Geschichte u. Erklärung der ältesten Kirchenhymnen? Pader-
born 1881 1S.28f und bei O. Bardenhewer, Geschichte der altkirchl.
Literatur 11 Freib. 1. Br. 1903 5. 32); ©. Fortlage, Gesänge christl.
Vorzeit Berlin 1844 5. 33—40 (abgedruckt bei A. Baumgartner, Ge-
schichte der Weltliteratur IV Freib. 1. Br. 1900 8. 18 ὃ; J.F.H. Schlosser,
Die Kirche in ihren Liedern Mainz 1852 II S. 107—109; F. Ranke in
F. Pipers Evang. Kalender f. 1868 Berlin 1868 8. 29—31.

2. Französisch. Protr. wurde übersetzt von D. Cousin Paris
1684. — Nur Quis div. salv. und Paed. I—III sind enthalten in: Les
Oeuvres de S. Clement d’Alexandrie traduites du Gree [par Nie. Fon-
taine] Paris chez Pralard 1696. — Auszüge aus allen Werken bietet
Ὁ. Μ. Ν. 8. Guillon, Bibliothöque choisie des pöres de l’Äglise greeque
et latine Paris 1822 I p. 375 ff. —. Eine vollständige Übersetzung gab
Ant. Eug. de Genoude, Les pöres de l’Eglise IV V Paris 1839.

3. Englisch. Sämtliche Werke sind übersetzt in A. Roberts und
J. Donaldson, Ante-Nicene Christian Library vol. IV. XIL XXI
S. 185—217; XXIV 5. 137—181 Edinburgh 1867—1872. Der Über-
setzer war W. Wilson. Das Gleiche bietet der von A. Cleveland Coxe
besorgte amerikanische Abdruck der englischen Sammlung: The Ante-
Nicene Fathers II S. 171—604 Buffalo 1887. — Quis div. salv. übersetzte
J. Jones (Clement, A discourse concerning the salvation of rich men
London 1711) und P. Mordaunt Barnard (in der Sammlung Early
Church Classies, herausgegeben von der Society for Promoting Christian
Knowledge London 1901). — Einige ausgewählte Stücke aus Clemens
übersetzte R. Ornsby, The Month 19 (1873). — Joseph B. Mayor be-
gleitete seine Ausgabe von Strom. VII mit einer englischen Übersetzung
London 1902.

F. Bemerkungen zu der vorliegenden Ausgabe.

Die erste Anregung zur Beschäftigung mit Clemens Alex. erhielt
ich im Jahre 1888 durch Herrn Geheimrat Dr. Iwan von Müller, da-
mals Professor in Erlangen, der mir riet, eine Arbeit über diesen Autor
für das philologische Specialexamen einzureichen und mich nicht nur
bei Anfertigung jener Arbeit (sie wurde als Doctordissertation gedruckt:

F. Bemerkungen zu der vorliegenden Ausgabe. LXXXI

Observ. erit. in Clem. Alex. Erlangen 1890) mit wertvollem Rat unter-
stützte, sondern auch weiterhin meinen Arbeiten die freundlichste Teil-
nahme zeigte. Im Frühjahr 1895 kam dann durch Herrn Professor
D. Harnack die Anfrage an mich, ob ich die Bearbeitung des Clem.
Alex. für die Berliner Kirchenväterausgabe übernehmen wolle Ein
zweimaliger Urlaub, der mir vom Kgl. Staatsministerium des Innern für
Kirehen- und Schulangelegenheiten in den Schuljahren 1895/96 und
1901/02 gewährt wurde, ermöglichte es mir, die HSS in Paris, Modena
und Florenz selbst zu collationieren und einige Zeit ausschließlich der
Vorbereitung der Ausgabe zu widmen, während in anderen Jahren die
Tätigkeit in der Schule nur wenig Zeit dafür übrig ließ. Eine besondere
Förderung erhielt meine Arbeit dadurch, daß ich im Oktober 1902 nach
München versetzt wurde und so die reichen Sammlungen der K. Hof-
und Staatsbibliotkek und der K. Universitätsbibliothek bequem benutzen
konnte. Den Vorständen und Beamten dieser Bibliotheken sei auch an
dieser Stelle für alle Hilfe, die sie mir gewährten, geziemend gedankt.

Es war mir möglich, einiges ungedruckte Material zu benutzen.
Durch Vermittlung von Herrn Geheimrat Hartwig in Halle erhielt ich
die in der dortigen Universitätsbibliothek aufbewahrten Vorarbeiten
Theodor Heyses für die von ihm geplante Clemensausgabe. Diese
Vorarbeiten sind: 1. Collation von Strom. I—VIII (Editio prine.) mit
Laur. V 3; 2. Collation von Paed. I—III (Editio prince.) mit Laur. V 24;
3. Bemerkungen zu diesen Collationen; 4. Bemerkungen zu Protr. mit
_ der Überschrift „Revision des Textes in der Ausgabe von Klotz ohne
Benutzung anderweitiger literarischer Hilfsmittel oder gar Vergleichung
irgend einer Handschrift“; 5. Bemerkungen zu Paed. I—-III nach der
Ausgabe von Klotz mit Nachträgen nach Benutzung der Ausgabe Din-
dorfs; 6. Reinschrift der Bemerkungen zu Paed. I—II 80.

Die Collationen Heyses ergaben sich mir bei Nachprüfung als sorg-
fältig und dienten mir zur Controlle der eigenen Collation. Die Be-
merkungen enthalten sehr viele Conjeeturen; viele davon weichen zu
sehr vom überlieferten Texte ab, manche aber scheinen mir den Text
richtig herzustellen. Vortrefflich ist z. B. Strom. VIII 22 hergestellt
ἠπορημένης ἐστὶ διανοίας καὶ πρὸς τὴν τῶν ἀντικειμένων πραγμάτων
ἐσοσϑένειαν (statt εἰς ἀσϑένειαν) μετοκλαζούσης τεχμήρια vgl. Sext.
Emp. Pyrrh. II 130 τὴν ἰσοσϑένειαν τῶν ἀντικειμένων λόγων. Ich
habe im Apparat eine Auswahl aus den Conjecturen Heyses aufgeführt.

Durch die Güte von Herrn Professor Dr. K. J. Neumann konnte
ich auch die Vorarbeiten Eduard Hillers für meine Ausgabe ver-
werten. Es sind dies 307 halbstand beschriebene Quartseiten mit fort-
laufenden Bemerkungen zu Strom. I1 bis V 27. Sie zeigen, wie sorg-

» eh

LXXXI : Clemens Alexandrinus.

fältig sich Hiller-um das Verständnis des Textes bemüht hat, und waren
mir besonders wertvoll durch Literaturnachweise. Emendationen ent-
halten diese Seiten weniger als die Notizen Heyses. Immerhin sind
auch von ihm manche Stellen richtig hergestellt worden.

Durch die Freundlichkeit von Herrn Professor G. Knaack in Stettin
konnte ich auch das in seinen Besitz übergegangene Handexemplar von
J. Bernays benutzen, dessen Randbemerkungen in manchen Fällen Be-
lehrung spendeten.

Zu besonderem Danke bin ich Herrn Professor Joseph B. Mayor
in Kingston Hill (Surrey) verpflichtet. Die kritischen Bemerkungen zu
Protr., Philogus 58 (1898) S. 266—280, und zu Strom. I—VII, Class.
Review 8 (1894) 5. 233—239; 281—288; 385—391; 9 (1895) 5. 97—105;
202—206; 297—302; 337—342; 385—390; 433—439 sind die wert-
vollsten Beiträge zur Textkritik unseres Autors, die seit der Ausgabe

Sylburgs erschienen.sind. Kein Herausgeber hat solche Mühe darauf

verwendet, den vorliegenden Text zu verstehen oder zu verbessern wie
er. Prof. Mayor hat mir aber außerdem noch eine große Menge von
Verbesserungen, Quellennachweisen und Bemerkungen über die Inter-
punetion zu Protr. und Paed. brieflich zur Verfügung gestellt. Konnte
ich auch nicht alle Conjeeturen in den Text aufnehmen, so werden die
Benützer der Ausgabe doch Mayors Namen fast auf jeder Seite finden.
Schließlich hat Prof. Mayor mir auf meine Bitte noch kurz vor Ab-
schluß meiner Arbeit die Bemerkungen von Jer. Markland (geb. 1693

gest. 1776) zugesandt, die derselbe am Rande seines Exemplars der

Potterschen Ausgabe (jetzt im Britischen Museum unter der Signatur
3670. e.) notiert hatte. Es sind dies eine große Anzahl von Conjecturen,
darunter manche recht einleuchtende Verbesserungen. Eine Auswahl
davon ist im Apparat mitgeteilt.

Zu Dank bin ich ferner verpflichtet Herrn Professor Henry
Jackson! in Cambridge, der mir eine Anzahl wichtiger Parallelstellen

aus den griechischen Philosophen mitteilte, Herrn Professor George

F. Moore in Andover Mass., der mir die Randbemerkungen P. de Lagardes
(die allerdings wenig Neues boten) aus dessen Clemensausgaben in der
Universitätsbibliothek der Stadt New-York abschrieb, und nicht zum
wenigsten Herrn Bibliothekar Dr. R. Münzel in Hamburg, der mir
wertvolle Ergänzungen zu seinem Artikel über den Paed. (Beiträge zur
Bücherkunde u. Philologie, August Wilmanns zum 25. März 1903 ge-
widmet 8. 293—300), wichtige Parallelstellen, besonders aus Plato und

1) Vgl. auch seine Artikel im Journal of Philol. 24 (1896) S. 263—271; 27
(1899) 8. 136—144; 28 (1900) 5. 131—134.

Aa a a nn a a dal nn . . ,..

F. Bemerkungen zu der vorliegenden Ausgabe. LXXXII

Lucian, mitteilte und mich auf die Benutzung des Clemens durch Isidor
von Pelusium aufmerksam machte.

Während des Druckes hatte Herr Professor C. Weyman die
Freundlichkeit, mich auf manche Literaturangabe oder Parallelstelle auf-
merksam zu machen, und Herr Professor W. Kroll, der ebenfalls einen
Teil der Druckbogen mitzulesen die Güte hatte, gab manchen wertvollen
Beitrag zur Emendation. Vor allem aber habe ich den Herrn Professoren
E. Schwartz u. U. von Wilamowitz-Moellendorff zu danken, die
alle Druckbogen aufs genaueste durchsahen und mir ihre Verbesserungen
zusandten. Beider Name findet sich oft genug im Apparat; doch gibt
das nur eine sehr ungenügende Vorstellung von der mannigfachen Hilfe,
die sie meiner Arbeit zuteil werden ließen: mancher Fehler im Text,
manche falsche Conjeetur im Apparat wurde beseitigt, die Interpunetion
an vielen Stellen gebessert; mancher Druckfehler wäre ohne ihre Mit-
arbeit stehen geblieben.

So ist es vielfach fremde Arbeit, die der Ausgabe zugute gekommen
ist. Ihr ist es nicht am wenigsten zu verdanken, wenn die Ausgabe
brauchbar geworden ist. Allen, die.dazu geholfen, gebührt also nicht
nur der Dank des Herausgebers, sondern auch der des Benutzers der
Ausgabe.

Die Seitenzahlen der Ausgaben Sylburgs und Potters stehen mit
S und P am Rand, eine Tabelle mit den Seiten der Pariser Ausgabe
(1629) wird am Schluß der Ausgabe beigegeben werden, da nach ihr
noch immer häufig eitiert wird. Die Paragrapheneinteilung von Klotz
habe ich trotz ihrer Mängel beibehalten, um nicht die Verwirrung (oft
wird Clemens in einem Buche auf dreierlei Art citiert) noch größer
zu machen. Doch habe ich die großen Paragraphen in Unterabschnitte
zerlegt. In der Ausgabe selbst ist stets darnach (mit Weglassung der
Capitelzahlen) eitiert. Die Zahlen bei den Verbesserungen Cobets ver-
weisen auf die Seiten von Logios Hermes I (1866. 1867). Historiker-
fragmente sind nach C. Müller, FHG, Komikerfragmente nach Th. Kock,
CAF, Lyrikerfragmente nach Th. Bergk, PLG*, Tragikerfragmente nach
A. Nauck, TGF? ohne nähere Angabe citiert.

München, Dezember 1904.
Otto Stählin.

Are

ἐπ
ey rd

KAHMENTO2 3TP2MATE22

ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΠΡῸΣ ΕΛΛΗΝΑΣ

Clemens I. 1

Verzeichnis der Handschriften und Abkürzungen.

Handschriften des Protreptikos
M = Mut. III. D. 7 (jetzt Nr. 126 oder S. 5, 9)
P = Paris. graec. 451
P* — ursprüngliche Lesart von P; entsprechend bei anderen HSS
P! = erste Hand (Baanes) in P
P? — zweite Hand (Arethas) in P
P3 = jüngere Hände in P; z.B, der Schreiber der Randstücke
Handschriften von Eusebius Praep. Evang.
A = Paris. graec. 451
B = Paris. graec. 465
H = Venet. Marc. 343
I = Venet, Marc. 341
O = Bonon. Univ. 3643

Abkürzungen

Di = Dindorf
He = Heinsius
Kl = Klotz
Ma = Mayor
Po == Potter
Schw= Schwartz
St = Stählin
Sy = Sylburg
Vi = Viectorius

Wi = v. Wilamowitz-Moellendorff

Erläuterung der Zeichen.

< — Auslassung, lässt aus () = durch Conjeetur gewonnener Zu-
— = Hinzufügung, fügt hinzu satz
oo — Umstellung, stellt um [ ] = zu beseitigender Einschub

* — Lücke 7 = nicht sicher zu heilende Textver-
»« τες wörtliches Citat derbnis

( ) = Parenthese, Einschaltung des Autors { ) — zweifelhafte Herkunft

KAHMENTO2 ZTIP2MATE2>2
IPOTPEITIKO3 ΠΡῸΣ ΕΛΛΗΝΑΣ

1. ἀμφίων ὃ Θηβαῖος καὶ Agiov ὃ Μηϑυμναῖος ἄμφω μὲν ἤστην 1,1
φδικώ (αῦϑος δὲ ἄμφω" καὶ τὸ ἀσμα εἰσέτι τοῦτο Ἑλλήνων ἀδεται |

5 χορῷ), τέχνῃ τῇ μουσικῇ ὃ μὲν ἰχϑὺν δελεάσας, ὃ δὲ Θήβας τειχίσας. 2 Ῥ
Θράκιος δὲ ἄλλος σοφιστὴς (ἄλλος οὗτος μῦϑος Ἑλληνικός) ἐτιϑά-
σεὺυε τὰ ϑηρία γυμνῇ τῇ δῇ καὶ δὴ τὰ δένδρα, τὰς φηγούς, μετε-
φύτευε τῇ μουσικῇ. ἔχοιμ᾽ ἄν σοι καὶ ἄλλον τούτοις ἀδελφὸν διηγή- 2
σασϑαι μῦϑον καὶ φδόν, Εὔνομον τὸν Aoxpov καὶ τέττιγα τὸν Πυ-

10 ϑικόν. πανήγυρις Ἑλληνικὴ ἐπὶ νεκρῷ δράκοντι συνεχροτεῖτο Πυϑοῖ,
ἐπιτάφιον ἑρπετοῦ ᾷδοντος Βὺνόμου᾽ ὕμνος ἢ ϑρῆνος ὄφεως ἦν ἡ
φϑδή, οὐχ ἔχω λέγειν" ἀγὼν δὲ iv καὶ ἐκιϑάριζεν ὥρᾳ καύματος Ev-
vowog, ὁπηνίκα οἱ τέττιγες ὑπὸ τοῖς πετάλοις ἦδον ἀνὰ τὰ 0EN
ϑερόμενοι ἡλίῳ. ἦδον δὲ ἄρα οὐ τῷ δράκοντι τῷ νεχρῷ, τῷ Πυϑιχῷ,

15 ἀλλὰ τῷ ϑεῷ τῷ πανσόφῳ αὐτόνομον φδήν, τῶν Εὐνόμου βελτίονα
νόμων" ῥήγνυται χορδὴ τῷ Aoxe®' ἐφίπταται ὁ τέττιξ τῷ ζυγῷ"
ἐτερέτιζεν ὡς ἐπὶ κλάδῳ τῷ ὀργάνῳ᾽ καὶ τοῦ τέττιγος τῷ ἄσματι.
ἁρμοσάμενος ö φδὸς τὴν λείπουσαν ἀνεπλήρωσε χορδήν. οὐχοῦν φδῇ 8
τῇ Εὐνόμου ἄγεται ὁ τέττιξ, ος ὁ μῦϑος βούλεται, χαλκοῦν ἀναστή-

20 σας Πυϑοῖ τὸν Evvouov αὐτῇ τῇ κιϑάρᾳ καὶ τὸν συναγωνιστὴν τοῦ
Δοκροῦ" ὃ δὲ ἑκὼν ἐφίπταται καὶ ᾷδει ἑκών, Ἕλλησι δὲ δοκεῖ ὑπο-
κριτὴς γεγονέναι μουσικῆς.

Πῇ δὴ οὖν μύϑοις χενοῖς πεπιστεύχατε, ϑέλγεσϑαι μουσικῇ 2,1
τὰ ζῷα ὑπολαμβάνοντες; ἀληϑείας δὲ ὑμῖν τὸ Anz τὸ φαιδρὸν

25 μόνον, os ἔοικεν, ἐπίπλαστον εἶναι δοκεῖ καὶ τοῖς ἀπιστίας ὑπο-
πέπτωχεν ὀφϑαλμοῖς. Κιϑαιρὼν δὲ ἄρα καὶ Ἑλικὼν καὶ τὰ Ὀδρυσῶν
θρὴ καὶ Θρᾳκῶν, τελεστήρια τῆς πλάνης, (διὰ τὰ μυστήρια τεϑείασται

7 [τὰ δένδρα] Mayor, Philol. 58 (1898) 5. 266 τὰ δένδρακ » Schw | 14 τῷ Πυ-
ϑιχῷ < MWi | 15 αὐτόνομον] αὐτόματον Bernays | 17 (Ent) τῷ ὀργάνῳ Reitzen-
stein, Poimandres 5, 206 | 18 οὔχουν Ma οὐχοῦν P | 21 δοχεῖ Wi ἐδόκει P | 23 χενοῖς
Peorr. χαινοῖς P* | 27 Θρᾳχῶν, τελεστήρια τῆς πλάνης, (di) τὰ μυστήρια Schw
Θρᾳχῶν τελεστήρια, τῆς πλάνης τὰ μυστήρια, Ῥ

ῥ

4 ae

καὶ καϑύμγνηται. ἐγὼ μέν, εἰ καὶ μῦϑός εἶσι, δυσανασχετῶ τοσαύταις 2
ἐκτραγῳδουμέναις συμφοραῖς" ὑμῖν δὲ καὶ τῶν κακῶν αἱ ἀναγραφαὶ,
γεγόνασι δράματα καὶ τῶν δραμάτων οἱ ὑποχριταὶ ϑυμηδίας ϑεάματα. 3P
ἀλλὰ γὰρ τὰ μὲν δράματα καὶ τοὺς ληναίζοντας ποιητάς, τέλεον ἤδη

5 παροινοῦντας, κιττῷ ποῦ ἀναδήσαντες, ἀφραίνοντας ἐχτόπως τελετῇ
βακχικῇ, αὐτοῖς σατύροις καὶ ϑιάσῳ μαινόλῃ, σὺν καὶ τῷ ἄλλῳ δαι-
μόνων χορῷ, Ἑλικῶνι καὶ Κιϑαιρῶνι καταχλείσωμεν γεγηρακόσιν,
κατάγωμεν δὲ ἄνωϑεν ἐξ οὐρανῶν ἀλήϑειαν ἅμα φανοτάτῃ φρονήσει
εἰς 0005 ἅγιον ϑεοῦ καὶ χορὸν [τὸ»] ἅγιον τὸν προφητιχόν. ἣ δὲ οὑς 3

10 ὅτε μάλιστα τηλαυγὲς ἀποστίλβουσα φῶς καταυγαζέτω πάντῃ τοὺς
ἐν σχότει κυλινδουμένους καὶ τῆς πλάνης τοὺς ἀνθρώπους ἀπαλλατ-
τέτω, τὴν ὑπερτάτην ὀρέγουσα δεξιάν, τὴν σύνεσιν, εἰς σωτηρίαν.
οἱ δὲ ἀνανεύσαντες καὶ ἀνακύψαντες Ἑλικῶνα μὲν καὶ Κιϑαιρῶνα
χαταλειπόντων, οἰκούντων δὲ Σιών" »ἐκ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος,

15 χαὶ λόγος κυρίου ἐξ Ἱερουσαλήμε, λόγος οὐράνιος, ὃ γνήσιος ἀγω-
γιστὴς ἐπὶ τῷ παντὸς κόσμου ϑεάτρῳ στεφανούμενος. ᾷδει δέ γε ὁ 4
Βὔνομος ö ἐμὸς οὐ τὸν Τερπάνδρου νόμον οὐδὲ τὸν Καπίωνος, οὐδὲ
μὴν Φρύγιον ἢ Δύδιον ἢ Δώριον, ἀλλὰ τῆς καινῆς ἁρμονίας τὸν
ἀίδιον νόμον, τὸν φερώνυμον τοῦ ϑεοῦ, τὸ ᾷσμα τὸ καινόν, τὸ

20 Δευιτικόν, »νήπενϑές T ἄχολόν τε, καχῶν ἐπίληϑες ἁπάντωνς,
γλυχύ τι καὶ ἀληϑινὸν φάρμακον πένϑους, ἐγκέχραται τῷ ἄσματι.

Euot μὲν οὖν δοκοῦσιν ὁ Θράκιος ἐκεῖνος [Ὀρφεὺς] καὶ ὁ Θη- 3,1
βαῖος καὶ ὁ Μηϑυμναῖος, ἄνδρες τινὲς οὐχ ἄνδρες, ἀπαϊτηλοὶ 78707 4P
vevaı, προσχήματί (TE) μουσικῆς Avunvausvoı τὸν βίον, ἐντέχνῳ τινὶ

25 γοητείᾳ δαιμονῶντες εἰς διαφϑοράς, ὕβρεις ὀργιάζοντες, πένϑη ἐχ-
ϑειάζοντες, τοὺς ἀνϑρώπους ἐπὶ τὰ εἴδωλα χειραγωγῆσαι πρῶτοι, val
μὴν λίϑοις καὶ ξύλοις, τουτέστιν ἀγάλμασι καὶ σχιαγραφίαις, ἀνοιχο-
δομῆσαι τὴν σχαιότητα τοῦ ἔϑους, τὴν καλὴν Ovrog ἐκείνην ἐλευ-

4 λην. vgl. Heraklit Fr. 127 Byw. 15 Diels — 8f vgl. Plat. Phileb. P- 100 ϑεῶν
μὲν εἰς ἀνϑρώπους δόσις ποϑὲν ἐκ ϑεῶν ἐρρίφη διά τινος Προμηϑέως ἅμα φανο-
τάτῳ τινὶ πυρί — 9 ὄρος &. 9. vgl. z.B. Ezech. 28,14 — 14f 768. 2, 8 — 19 vgl.
Psal. 32, 3; 39,4; 9, 1; 97,1; 149,1 — 90 6 221

EEE

ei Ed Da u un uU LU αν,

EEE ERLEBEN WERBEWBETTT

ut a4 νυν E02 U 1 ΔΤ» und

Protrepticus Cap. I. 2, 2-5, 1. 5

ϑερίαν τῶν ὑπ᾽ οὐρανὸν πεπολιτευμένων ῳᾧδαῖς καὶ ἐπῳδαῖς ἐσχάτῃ
δουλείᾳ καταζεύξαντες.

AR οὐ τοιόσδε ὃ φδὸς ὃ ἐμὸς οὐδ᾽ | εἰς μακρὰν καταλύσων
ἀφῖκται τὴν δουλείαν τὴν πιχρὰν τῶν τυραννούντοων “δαιμόνων,

5 ὡς δὲ τὸν πρᾶον καὶ φιλάνϑρωπον τῆς ϑεοσεβείας μετάγων ἡμᾶς

180]
ot

ξυγὸν αὖϑις εἰς οὐρανοὺς ἀνακαλεῖται τοὺς εἰς γῆν ἐρριμμένους.
μόνος γοῦν τῶν πώποτε τὰ ἀργαλεώτατα ϑηρία, τοὺς ἀνϑρώ-
πους, ἐτιϑάσευεν, πτηνὰ μὲν τοὺς κούφους αὐτῶν, ἑρπετὰ δὲ τοὺς
ἀπατεῶνας, καὶ Ζέοντας μὲν τοὺς ϑυμικούς, σύας δὲ τοὺς ἡδονικούς,

'10 λύχους δὲ τοὺς ἁρπαχτικούς. λίϑοι δὲ καὶ ξύλα οἱ ἄφρονες" πρὸς δὲ

καὶ λίϑων ἀναισϑητότερος ἄνϑρωπος ἀγνοίᾳ βεβαπτισμένος. μάρτυς
ἡμῖν προφητικὴ παρίτω φωνή, συνῳδὸς ἀληϑείας, τοὺς ἐν ἀγνοίᾳ καὶ
ἀνοίᾳ κατατετριμμένους οἰκτείρουσα" »δυνατὸς γὰρ ὁ ϑεὸς ἐκ τῶν
λίϑων τούτων ἐγεῖραι τέχνα τῷ ᾿Αβραάμε. ὃς κατελεήσας τὴν ἀμα-
ϑίαν τὴν πολλὴν καὶ τὴν σκληροκαρδίαν τῶν εἰς τὴν ἀλήϑειαν λελι-
ϑωμένων ἤγειρεν ϑεοσεβείας σπέρμα ἀρετῆς. αἰσϑόμενον ἐκ λίϑωον
ἐχείνων, τῶν λίϑοις πεπιστευχότων ἐϑνῶν. αὖϑις οὖν ἰοβόλους τινὰς
καὶ παλιμβόλους ὑποχριτὰς ἐφοδεύοντας δικαιοσύνῃ "γεννήματα
ἐχιδνῶνε κέκληχκέ που ἀλλὰ καὶ τούτων εἴ τις τῶν ὄφεων μετα-
νοήσαι ἑἕχών, ἑπόμενος δὴ τῷ λόγῳ »ἄνϑρωποςς γίνεται »ϑεοῦς.
»λύχουςς δὲ ἄλλους ἀλληγορεῖ προβάτων χκῳδίοις ἠμφιεσμένους, τοὺς
ἐν ἀνϑρώποων μορφαῖς ἁρπακτικοὺς αἰνιττόμενος. καὶ πάντα ἄρα
ταῦτα (ea) ἀγριώτατα ϑηρία καὶ τοὺς τοιούτους λίϑους ἡ οὐράνιος
ῳφδὴ αὐτὴ μετεμόρφωσεν εἰς ἀνθρώπους ἡμέρους. »ἦμεν γάρ, ἡμέν
ποτε καὶ ἡμεῖς ἀνόητοι, ἀπειϑεῖς, πλανώμενοι, δουλεύοντες ἡδοναῖς
καὶ ἐπιϑυμίαις ποικίλαις, ἐν καχίᾳ καὶ φϑόνῳ διάγοντες, στυγητοί,
μισοῦντες ἀλλήλουςς, N RE ἡ ἀποστολικὴ γραφή" | »ὅτε δὲ ἡ χρή-
στότης καὶ ἡ φιλανϑροωπία ἐπεφάνη τοῦ ϑωτῆρος ἡμῶν. ϑεοῦ, οὐχ
ἐξ ἔργων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ, ἃ ἐποιήσαμεν ἡμεῖς, ἀλλὰ κατὰ τὸ αὐτοῦ
ἔλεος ἔσωσεν ἡμᾶς. < δρατὸ ἄσμα τὸ καινὸν ὅσον ἴσχυσεν" ἀνϑρώπους
ἐκ λίϑων καὶ ἀνθρώπους ἐκ ϑηρίων πεποίηκεν. οἱ δὲ τηνάλλως νεχροί,
οἱ τῆς ὄντως οὔσης ἀμέτοχοι ζωῆς, ἀκροαταὶ μόνον γενόμενοι τοῦ
ἄσματος ἀνεβίωσαν. τοῦτό τοι καὶ τὸ πᾶν ἐκόσμησεν ἐμμελῶς καὶ τῶν
στοιχείων τὴν διαφωνίαν εἰς τάξιν ἐνέτεινε συμφωνίας, ἵνα δὴ ὅλος ὃ

1 vgl. Phil. 8, 20 — 5f vgl. Matth. 11, 30 — 7ff vgl. Strom. IV 12 —
13f Matth. 3, 9; Luk. 3,8 — 18f Matth. 3, 7; Luk. 3,7 — 20 vgl. I Tim. 6, 11;
ΗΠ Tim. 3, 17 — 21 vgl. Matth. 7, 15 — 24— 30 Tit. 3, 3-5 — 33 ff vgl. Philo De
plant. 1 (1329. 330 M)

—_

228

4,1

6 Clemens.

κόσμος αὐτῷ ἁρμονία γένηται" καὶ ϑάλατταν μὲν ἀνῆκεν λελυμένην, γῆς
δὲ ἐπιβαίνειν κεκώλυχεν αὐτήν, γῆν δ᾽ ἔμπαλιν ἐστερέωσεν φερομένην
καὶ ὅρον αὐτὴν ἔπηξεν ϑαλάττης" vor μὴν καὶ πυρὸς ὁρμὴν ἐμάλαξεν
ἀέρι, οἱονεὶ Δώριον ἁρμονίαν κεράσας Avdio' καὶ τὴν ἀέρος ἀπηνῆ
ψυχρότητα τῇ παραπλοχῇ τοῦ πυρὸς ἐτιϑάσευεν, τοὺς “εάτους τῶν
ὅλων φϑόγγους τούτους κιρνὰς ἐμμελῶς. καὶ δὴ τὸ ἀσμα τὸ ἀκή-
ρατον, ἔρεισμα τῶν ὅλων καὶ ἁρμονία τῶν πάντων, ἀπὸ τῶν μέσων
ἐπὶ τὰ πέρατα καὶ ἀπὸ τῶν ἄκρων ἐπὶ τὰ μέσα διαταϑέν, ἡρμόσατο
τόδε τὸ πᾶν, οὐ κατὰ τὴν Θράκιον μουσικήν, τὴν παραπλήσιον Ἰου-
βάλ, κατὰ δὲ τὴν πάτριον τοῦ ϑεοῦ βούλησιν, ἣν ἐζήλωσε Δαυίδ.
ὁ δὲ ἐκ Δαυὶδ καὶ πρὸ αὐτοῦ, ὃ τοῦ ϑεοῦ λόγος, λύραν μὲν καὶ κι-
ϑάραν, τὰ ἄψυχα ὄργανα, ὑπεριδών, κόσμον δὲ τόνδε καὶ δὴ καὶ τὸν
σμικρὸν χόσμον, τὸν ἄνϑρωπον, ψυχήν τε καὶ σῶμα αὐτοῦ, ἁγίῳ
πνεύματι ἁρμοσάμενος, ψάλλει τῷ ϑεῷ διὰ τοῦ πολυφώνου ὀργάνου
καὶ προσάδει τῷ ὀργάνῳ τῷ ἀνϑρώπῳ. »00 γὰρ εἶ κιϑάρα καὶ αὐλὸς
καὶ ναὸς ἐμοί" « κιϑάρα διὰ τὴν ἁρμονίαν, αὐλὸς διὰ τὸ πνεῦμα, ναὸς
διὰ τὸν λόγον, ἵν᾽ ἢ μὲν χρέχῃ, τὸ δὲ ἐμπνέῃ, ° δὲ χωρήσῃ τὸν
κύριον. ναὶ μὴν ὁ Δαυὶδ ὁ βασιλεύς, ὃ κιϑαριστής, οὗ μικρῷ πρόσϑεν
ἐμνή σϑήμεν, προὔτρεπεν ὡς τὴν ἀλήϑειαν, ἀπέτρεπε δὲ εἰδώλων,
πολλοῦ γε ἔδει ὑμνεῖν αὐτὸν τοὺς δαίμονας ἀληϑεῖ πρὸς αὐτοῦ διω-
κομένους μουσικῇ, ἢ τοῦ Σαοὺλ “ἐνεργουμένου ἐχείνοις ᾷδων μόνον
αὐτὸν ἰάσατο. καλὸν ὁ κύριος ὄργανον ἔμπνουν τὸν ἄνϑρωπον
ἐξειργάσατο κατ᾽ εἰκόνα τὴν ἑαυτοῦ: ἀμέλει καὶ αὐτὸς οὁργανόν ἐστι
τοῦ ϑεοῦ παναρμόνιον, ἐμμελὲς καὶ ἅγιον, σοφία ὑπερχόσμιος, οὐρά-
γιίος λόγος.

Ti δὴ οὖν τὸ ὄργανον, ὁ τοῦ ϑεοῦ λόγος, ὃ κύριος, καὶ "τὸ
Joa τὸ καινὸν βούλεται; ὀφθαλμοὺς ἀναπετάσαι τυφλῶν καὶ ὦτα
ἀνοῖξαι χωφῶν καὶ σχάζοντας τὼ πόδε ἢ πλανωμένους εἰς δικαιο-
σύνην χειραγωγῆσαι, ϑεὸν ἀνϑρώποις ἀφραίνουσιν ἐπιδεῖξαι, παῦσαι
φϑορᾶν, νικῆσαι ϑάνατον, υἱοὺς ἀπειϑεῖς διαλλάξαι πατρί. φιλᾶν-
ϑρῶπον τὸ ὁργανον τοῦ ϑεοῦ" ὁ κύριος ἐλεεῖ, παιδεύει, προτρέπει,
γνουϑετεῖ, σῴζει, φυλάττει xal μισϑὸν ἡμῖν τῆς μαϑήσεως 2x περιου-
σίας βασιλείαν οὐρανῶν ἐπαγγέλλεται, τοῦτο μόνον ἀπολαύων ἡμῶν,
ὃ σῳζόμεϑα. κακία μὲν γὰρ τὴν ἀνθρώπων ἐπιβόσκεται φϑοράν, ἡ

“ΤΥ vgl. Gen. 1, 9. 10; Hiob 38, 8---11 — 9f vgl. Gen. 4,21 — 21 vgl.
I Sam. 16, 23 — 22f vgl. Gen. 1,27 — 27f vgl. Jes. 35, 5.6; Matth. 11, 5;
Luk. 7, 22

vos P 84 ὃ] ὅτι Ma

6,1

u αν A 4

|
|

Protrepticus Cap. I. 5, 2—7, 3. τς

δὲ ἀλήϑεια ὥσπερ ἡ μέλιττα, λυμαινομένη τῶν ὄντων οὐδέν, ἐπὶ μό-
γῆς τῆς ἀνϑρώποων ἀγάλλεται σωτηρίας. ἔχεις οὖν τὴν ἐπαγγελίαν,
ἔχεις τὴν φιλανϑροωπίαν᾽ τῆς χάριτος μεταλάμβανε. καί μου τὸ ᾷσμα
τὸ σωτήριον μὴ καινὸν οὕτως ὑπολάβης ὡς σχεῦος ἢ οἷς οἰκίαν"
5 »πρὸ ἑωσφόρους γὰρ nv, καὶ »2v ἀρχῇ ἣν ὁ λόγος καὶ ὁ λόγος ἦν
πρὸς τὸν ϑεὸν καὶ ϑεὸς ἦν ὃ λόγος" « παλαιὰ δὲ ἡ πλάνη, καινὸν
δὲ ἡ ἀλήϑεια φαίνεται. εἴτ᾽ οὖν ἀρχαίους τοὺς Φρύγας διδάσκουσιν
αἶγες μυϑικαί, εἴτε av τοὺς ᾿Αρκάδας οἱ προσελήνους ἀναγράφοντες
ποιηταί, εἴτε μὴν av τοὺς Αἰγυπτίους οἱ | καὶ πρώτην ταύτην ἀνα-
φῆναι τὴν γῆν ϑεούς τε καὶ ἀνϑρώπους ὀνειρώσσοντες" ἀλλ᾽ οὐ πρὸ
γε τοῦ κόσμου τοῦδε τούτων οὐδὲ εἷς, πρὸ δὲ τῆς τοῦ κόσμου κατα-
βολῆς ἡμεῖς, οἱ τῷ δεῖν ἔσεσϑαι ἐν αὐτῷ πρότερον γεγεννημένοι τῷ
ϑεῷ, τοῦ ϑεοῦ λόγου τὰ λογικὰ πλάσματα ἡμεῖς, di ὃν ἀρχαΐζομεν,
ὅτε »ἐν ἀρχῇ ὁ λόγος ἦν.« ἀλλ᾽ ὅτι μὲν ἦν ὁ λόγος ἄνωϑεν, ἀρχὴ
ϑεία τῶν πάντων» ἦν τε καὶ ἔστιν" ὅτι δὲ νῦν ὄνομα ἔλαβεν τὸ πάλαι
καϑωσιωμένον, (χαὶ τῆς) δυνάμεως ἄξιον, ὁ Χριστός, καινὸν ‚gan μοι
κέκληται. αἴτιος γοῦν ὃ λόγος, Ι ὁ Χριστός, καὶ τοῦ εἶναι πάλαι ἡμᾶς
(ἦν γὰρ ἐν ϑεῷ), καὶ τοῦ ev εἶναι" νῦν δὴ ἐ ἐπεφάνη ἀνϑρώποις αὐτὸς
οὗτος ὃ λύγος, ὁ μόνος ἄμφω, ϑεός τε καὶ ἄνϑρωπος, ἁπάντων ἡμῖν
αἴτιος ἀγαϑῶν' παρ᾽ οὗ τὸ εὐ ζῆν ἐχδιδασκόμενοι εἰς ἀίδιον ζωὴν
παραπεμπόμεϑα. κατὰ γὰρ τὸν ϑεσπέσιον ἐχεῖνον τοῦ κυρίου ἀπό-
στολον »ἡ χάρις ἡ τοῦ ϑεοῦ σωτήριος πᾶσιν ἀνϑρώποις ἐπεφάνη,
παιδεύουσα ἡμᾶς, ἵνα ἀρνησάμενοι τὴν ἀσέβειαν καὶ τὰς κοσμικὰς
ἐπιϑυμίας σωφρόνως καὶ δικαίως καὶ εὐσεβῶς ζήσωμεν ἐν τῷ νῦν
αἰῶνι, προσδεχόμενοι τὴν μαχαρίαν ἐλπίδα καὶ ἐπιφάνειαν τῆς δόξης

τοῦ μεγάλου ϑεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν. Ἰησοῦ ,Ἀριστοῦ.ε τοῦτό ἐστι:

τὸ ᾷσμα τὸ καινόν, ἡ ἐπιφάνεια ἡ νῦν ἐκλάμψασα ἐν Auto τοῦ ἐν
ἀρχῇ ὄντος καὶ προόντος λόγου" ἐπεφάνη δὲ ἐ ἔναγχος ὁ προὼν σο-
τήρ, ἐπεφάνη ὃ ἐν τῷ ὄντι ὦν, ὅτι »ὁ λόγος [ὃς] ἦν πρὸς τὸν Heov,«

διδάσκαλος, ἐπεφάνη © τὰ πάντα δεδημιούργηται λόγος, καὶ τὸ

’

ζῆν ἐν ἀρχῇ μετὰ τοῦ πλάσαι παρασχὼν οἷς δημιουργός, τὸ εὖ ζῆν
ἐδίδαξεν ἐπιφανεὶς οἷς διδάσκαλος, ἵνα τὸ ἀεὶ ζῆν ὕστερον ὡς ϑεὸς

5 Psal. 109, 8 --- 5f Joh. 1,1 -- 7 vgl. Herod. 2, 2— 8 Apollon. Rh. 4, 264
mit Schol. — 11f vgl. Ephes. 1, 4 — 14 Joh 1,1 — 17f vgl. Aristot. Polit 1, 2
p. 1252b, 29: πόλις γινομένη μὲν οὖν τοῦ ζῆν Evexev, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν —
22—26 Tit. 2, 11-13 — 99 Joh. 1, 1

7 ἀρχαιοτάτους Markland | If ἀναφῆναι Arcerius ἀναφῦναι P | 12 οἱ ΜῈ

οἱ PM* | 16 (χαὶ τῆς) Schw | 17 αἴτιος St οὗτος P | 18 εὖ εἶναι (αἴτιος ὧν) Ma | δὴ]

viel δὲ ᾿ 99 ὅτι) ὅτε Ma | ὃς] ὃ in Ras. f. 2 Buchst. P? | 30 ἐπεφάνη {ὁ λόγος).
© τὰ πάντα δεδημιούργηται" ὃ καὶ Ma a λόγος] + ὁ über d. Z. P?

—

7P7,1

8 Clemens.

zoonynon. ὃ δὲ οὐ νῦν γε πρῶτον ῴκχτειρεν ἡμᾶς τῆς πλάνης, ἀλλ᾽ 4
ἄνωϑεν ἀρχῆϑεν, νῦν δὲ ἤδη ἀπολλυμένους ἐπιφανεὶς περισέσωκεν.
τὸ γὰρ πονηρὸν καὶ ἑρπηστικὸν ϑηρίον γοητεῦον καταδουλοῦται καὶ
αἰχίζεται εἰσέτι νῦν τοὺς ἀνθρώπους, ἐμοὶ δοκεῖν, βαρβαρικῶς Tıuo-
5 ρούμενον, οἱ νεκροῖς τοὺς αἰχμαλώτους συνδεῖν λέγονται σώμασιν,
ἔστ᾽ ἂν αὐτοῖς καὶ συσσαπῶσιν. ὁ γοῦν πονηρὸς οὑτοσὶ τύραννος καὶ d
ὁράχων, od ἂν οἷός τε ἡ ἐκ γενετῆς σφετερίσασϑαι, λίϑοις καὶ ξύ-
λοις καὶ ἀγάλμασιν καὶ τοιούτοις τισὶν εἰδώλοις προσσφίγξας τῷ δεισι-
δαιμονίας ἀϑλίῳ δεσμῷ, τοῦτο δὴ τὸ λεγόμενον, ξῶντας ἐπιφέρων
1ο συνέϑαψεν αὐτούς, ἔστ᾽ ἂν καὶ συμφϑαρῶσιν. οὐ δὴ χάριν (εἷς γὰρ 6
ὁ ἀπατεὼν ἄνωϑεν μὲν τὴν Εὐαν, νῦν δὲ ἤδη καὶ τοὺς ἄλλους ἀν-
ϑρώπους εἰς ϑάνατον ὑποφέρω») εἷς καὶ αὐτὸς ἐπίκουρος χαὶ βοη-
ϑὸς ἡμῖν ὃ κύριος, προμηνύων ἀρχῆϑεν “προφητικῶς, γῦν δὲ ἤδη καὶ
ἐναργῶς εἰς σωτηρίαν παρακαλῶν. φύγωμεν οὖν ἀποστολικῇ πει- 8,1
15 Houevoı παραγγελίᾳ »τὸν ἄρχοντα τῆς ἐξουσίας τοῦ ἀέρος, τοῦ πνεύ-
ματος τοῦ νῦν ἐνεργοῦντος ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειϑείας,. καὶ τῷ
σωτῆρι τῷ κυρίῳ προσδράμωμεν, ὃς καὶ νῦν καὶ ἀεὶ προύτρεπεν εἰς
σωτηρίαν, διὰ τεράτων καὶ σημείων ἐν Αἰγύπτῳ, ἐν ἐρήμῳ (dt) διά
Te τῆς βάτου καὶ τῆς ἀχολουϑούσης χάριτι φιλανϑρωπίας ϑεραπαίνης 8 P
20 δίκην Ἑβραίοις γνεφέλης. τούτων μὲν δὴ τῷ φόβῳ τοὺς σχληροκαρδίους -
προύτρεπεν᾽ ἤδη δὲ καὶ διὰ Μωσέως τοῦ πανσύφου καὶ τοῦ φιλαλή-
ϑους Ἡσαΐα καὶ παντὸς τοῦ “προφητικοῦ χοροῦ λογικώτερον ἐπὶ τὸν
λόγον ἐπιστρέφει τοὺς [ra] ὦτα κεκτημένους" καὶ 209 ὅπῃ μὲν λοι-
δορεῖται, ἔστιν δ᾽ οὗ καὶ ἀπειλεῖ τοὺς δὲ καὶ ϑρηνεῖ τῶν ἀνϑρώπον"
25 ᾷδει δὲ ἄλλοις, καϑάπερ ἰατρὸς ἀγαϑὸς τῶν νοσούντων σωμάτων τὰ |
μὲν καταπλάττων, τὰ δὲ καταλεαίνων, τὰ δὲ καταντλῶν, τὰ δὲ καὶ
σιδήρῳ διαιρῶν, ἐπικαίων δὲ ἄλλα, ἔστι δ᾽ οὗ καὶ ἀποπρίων, εἴ πως
οἷόν τε κἂν παρὰ μέρος ἢ μέλος τὸν ἄνϑρωπον ὑγιᾶναι. πολύφωνός 8
TE 6 σωτὴρ καὶ πολύτροπος εἰς ἀνθρώπων σωτηρίαν ἀπειλῶν vov-
80 ϑετεῖ, λοιδορούμενος ἐπιστρέφει, ϑρηνῶν ἐλεεῖ, ψάλλων παρακαλεῖ.
διὰ βάτου λαλεῖ (σημείων ἐκεῖνοι καὶ τεράτων ἔχρῃζον) χαὶ τῷ πυρὶ
δεδίττεται τοὺς ἀνθρώπους, ἀνάπτων x κίονος τὴν φλόγα, δεῖγμα 6 ομοῦ

4—6 vgl. Aristoteles Fr. 60 Rose® — 11 vgl. Gen. 8, 1 ἢ --- 1 f Ephes. 2,2 —
18—20 vgl. Exod. 7, 3; 3, 2; 13, 21; Act. 7, 36

Protrepticus Cap. I. 7,4—9, 5. 9

χάριτος καὶ φόβου" ἐὰν ὑπακούσῃς, TO φῶς, ἐὰν παρακούσῃς, TO πῦρ. ἐπει-
δὴ δὲ καὶ κίονος καὶ βάτου ἡ σὰρξ τιμιωτέρα, προφῆται μετ᾽ ἐκεῖνα φϑέγ-
yovraı, αὐτὸς ἐν Ἡσαΐᾳ 6 κύριος λαλῶν, αὐτὸς ἐν Ἡλίᾳ, ἐν στόματιπροφη-
τῶν αὐτός" σὺ δὲ ἀλλ᾽ εἰ προφήταις μὴ πιστεύεις, μῦϑον δ᾽ ὑπολαμβάνεις
5 καὶ τοὺς ἄνδρας καὶ τὸ πῦρ, αὐτός σοι λαλήσει ὁ κύριος, »ὃς ἐν
μορφῇ ϑεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα ϑεῷ᾽ ἐκέ-
νῶσεν δὲ ἑξαυτόνςε ὁ φιλοικτίρμων ϑεός, σῶσαι τὸν ἄνϑρωπον γᾶλι-
χόμενος᾽ καὶ αὐτὸς ἤδη σοὶ ἐναργῶς ὁ λόγος λαλεῖ, δυσωπῶν τὴν
ἀπιστίαν, ναί φῆμι, ὃ λόγος ὁ τοῦ ϑεοῦ ἄνϑρωπος γενόμενος, ἵνα
10 δὴ καὶ σὺ παρὰ ἀνϑρώπου uadns, πῇ ποτε ἄρα ἄνϑρωπος γένηται
ϑεός. εἶτ᾽ οὐχ ἄτοπον, ὦ φίλοι, τὸν μὲν ϑεὸν ἀεὶ προτρέπειν ἡμᾶς
ἐπ᾿ ἀρετήν, ἡμᾶς δὲ ἀναδύεσϑαι τὴν ὠφέλειαν καὶ ἀναβάλλεσϑαι τὴν
ψωτηρίαν; N γὰρ οὐχὶ καὶ Ἰωάννης ἐπὶ σωτηρίαν ee καὶ τὸ
πᾶν γίνεται φωνὴ προτρεπτιχή; πυϑώμεϑα τοίνυν αὐτοῦ" »τίς πόϑεν
15 εἷς ἀνδρῶν;« Ἡλίας μὲν οὐχ ἐρεῖ, Χριστὸς δὲ εἶναι ἀρνήσεται: φωνὴ
δὲ ὁμολογήσει ἐν ἐρήμῳ βοῶσα. τίς οὖν ἔστιν Ἰωάννης; ος τύπῳ
λαβεῖν, ἐξέστω εἰπεῖν, φωνὴ τοῦ λόγου προτρεπτιχὴ ἐν ἐρήμῳ βοῶσα.
τί βοᾷς, ὦ φωνή; »εἰπὲ καὶ ἡμῖν. « » Εὐϑείας ποιεῖτε τὰς ὁδοὺς κυ-

9,1

otov.« | πρόδρομος Ἰωάννης καὶ ἡ φωνὴ πρόδρομος τοῦ λόγου, φωνὴ 4 8 2

20 παρακλητιχῆή, προετοιμάζουσα εἰς σωτηρίαν, φωνὴ προτρέπουσα εἰς

κληρονομίαν οὐρανῶν᾽ δι ἣν ἡ στεῖρα καὶ ἔρημος | ἄγονος οὐχέτι. 9 P

ταύτην μοι τὴν κυοφορίαν προεϑέσπισεν ἀγγέλου φωνή" “πρόδρομος
ἢν κἀκείνη τοῦ κυρίου, φεεῖραν εὐαγγελιζομένη γυναῖκα, ὡς Ἰωάννης
τὴν ἔρημον. διὰ ταύτην τοίνυν τοῦ λόγου τὴν φωνὴν ἡ στεῖρα
25 εὐτεχνεῖ καὶ ἡ ἔρημος χαρποφοθρεῖ᾽ αἱ πρόδρομοι τοῦ χυρίου φωναὶ
δύο, ἀγγέλου καὶ Ἰωάννου, αἰνίσσονταί μοι τὴν ἐναποχειμένην σωτη-
ρίαν, ὡς ἐπιφανέντος τοῦ λόγου τοῦδε εὐτεκνίας ἡμᾶς καρπὸν ἀπε-
νέγχασϑαι, ζωὴν ἀίδιον. ἄμφω γοῦν ἐς ταὐτὸν ἀγαγοῦσα τὰ φωνὰ
ἡ γραφὴ σαφηνίζει τὸ πᾶν" »ἀχουσάτω ἡ οὐ τίκτουσα" ῥηξάτω
80 φωνὴν ὴ οὐκ ὠδίνουσα, ὅτι πλείονα τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ
τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα.« ἡμῖν εὐηγγελίζετο ἄγγελος, ἡμᾶς προῦτρε-
πεν Ἰωάννης vonoat τὸν γεωργόν, ζητῆφαι τὸ» ἄνδρα. εἰς γὰρ καὶ
ὁ αὐτὸς οὗτος, ὁ τῆς στείρας ἀνήρ, ὁ τῆς ἐρήμου γεωργός, ὃ τῆς
ϑείας ἐμπλήσας δυνάμεως καὶ τὴν στεῖραν καὶ τὴν ἔρημον. ἐπεὶ γὰρ
35 πολλὰ τὰ τέχνα τῆς εὐγενοῦς, ἄπαις δὲ ἦν διὰ ἀπείϑειαν ἡ πολύπαις

5—7 Phil. 2, 6. 7 --- 14 2. Β. τ 108 --- 15 ff vgl. Joh. 1, 20—23 — 18 « 10 --
18f vgl. Jes. 40, 3 (Matth. 8, 8; Marc. 1,3; Luk. 3, 4; Joh. 1, 23) — 21 vgl. 768.
54, 1; Gal. 4, 27 — 22f vgl. Luk. 1, 13 — 29—31 Jes. 54, 1

4 πιστεύεις Μ2 πιστεύῃς PM* | 13 ἡ P*M ἢ P3 | 81 ἡμῖν P* ἄνδρα (+ über
ἃ. Z.) ἡμῖν P2 | 34—8. 10, 1 [γὰρ]. . . τῆς &yevoöc... ἡ στεῖρα (y&o) Ma | γὰρ
{πάλαι Schw

“

10 Clemens.

ἀνέχαϑεν Ἑβραία γυνή, ἡ στεῖρα τὸν ἄνδρα λαμβάνει χαὶ ἡ ἔρημος
τὸν γεωργόν" εἶτα ἢ μὲν καρπῶν, ἢἣ δὲ πιστῶν, ἄμφω δὲ μητέρες
διὰ τὸν λόγον᾽ ἀπίστοις δὲ εἰσέτι ἊΝ χαὶ στεῖρα καὶ ἔρημος περι-
λείπεται. ὁ μὲν Ἰωάννης, ὃ κῆρυξ τοῦ λόγου, ταύτῃ πῃ παρεκάλει
5 ἑτοίμους γίνεσϑαι εἰς ϑεοῦ, τοῦ Χριστοῦ, παρουσίαν, καὶ τοῦτο ἦν ὃ
ἠνίσσετο ἡ Ζαχαρίου σιωπή, ἀναμένουσα τὸν πρόδρομον τοῦ Χριστοῦ
καρπόν, ἵνα τῆς ἀληϑείας τὸ φῶς, ὃ λόγος, τῶν προφητιχῶν alvıy-
μάτων τὴν μυστικὴν «ἀπολύσηται σιωπήν, εὐαγγέλιον γενόμενος" σὺ
de εἰ ποϑεῖς ἰδεῖν oc ἀληϑῶς τὸν ϑεόν, καϑαρσίων μεταλάμβανε
10 ϑεοπρεπῶν, οὐ δάφνης πετάλων καὶ ταινιῶν τινων ἐρίῳ καὶ πορ-
φύρᾳ πεποικιλμένων, δικαιοσύνην δὲ ἀναδησάμενος καὶ τῆς ἐγχρατείας
τὰ πέταλα περιϑέμενος πολυπραγμόνει Χριστόν: »ἐγὼ γάρ εἰμι ἡ
ϑύρα,« φησί που; ἣν ἐκμαϑεῖν δεῖ νοῆσαι ϑελήσασι τὸν ϑεόν, ὅπως
ἡμῖν ἀϑρύας τῶν οὐρανῶν ἀναπετάσῃ (tag) πύλας" λογικαὶ γὰρ αἱ τοῦ
15 λόγου πύλαι, πίστεως | ἀνοιγνύμεναι κλειδί' »ϑεὸν οὐδεὶς ἔγνω, εἰ
μὴ ὁ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὃ υἱὸς ἀποκαλύψῃ. « ϑύραν δὲ εὖ οἷδ᾽ ὅτι τὴν
ἀποκεκλεισμένην τέως ὁ ἀνοιγνὺς ὕστερον ἀποκαλύπτει τἄνδον καὶ
δείχνυσιν ἃ μηδὲ γνῶναι οἷόν τε ἣν πρότερον, εἰ μὴ διὰ Χριστοῦ
πεπορευμένοις, dl οὗ μόνου ϑεὸς ἐποπτεύεται.
20 I. "Advra τοίνυν ἄϑεα μὴ πολυπραγμονεῖτε μηδὲ βαράϑρων στό-
᾿ς ματα τερατείας ἔμπλεα ἢ λέβητα Θεσπρώτιον ἢ τρίποδα Κιρραῖον
ἢ Δωδωναῖον χαλκεῖον γεράνδρυον δὲ ψάμμοις ἐρήμαις τετιμημένον
καὶ τὸ αὐτόϑι μαντεῖον αὐτῇ δρυὶ μεμαρασμένον μύϑοις γεγηρακόσι
καταλείψατε. σεσίγηται γοῦν ἡ Κασταλίας πηγὴ καὶ Κολοφῶνος
25 ἄλλη πηγή, καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως τέϑνηκε νάματα μαντικὰ καὶ δὴ
τοῦ τύφου κενὰ ὀψὲ μέν, ὅμως δ᾽ οὖν διελήλεγκται τοῖς ἰδίοις συνεχ-
ρεύσαντα μύϑοις. διήγησαι ἡμῖν καὶ τῆς ἄλλης μαντικῆς, μᾶλλον
δὲ μανικῆς, τὰ ἄχρηστα χρηστήρια, τὸν Κλάριον, τὸν Πύϑιον, τὸν

6 vgl. Luk. 1, 20 --- 8 σὺ δὲ --- 19 ἐποπτεύεται Nicetascat. zu Joh. (10, 7)
in Monac. 37 f. 307v; Vatic. 1996 f. 176v Inc. Κλήμεντος" εἰ οὖν ποϑεῖς expl.

10,1

10 P

11,1

ἐποπτεύεται --- 19} Joh. 10, 9 — 15 f Matth. 11,27 — 20 "Advra — 823, 2 τετυχη-.

χότας Euseb. Pr. ev. II 3, 1—42; vgl. Maaß, Orpheus 8. 89-92 — 22 vgl. Zenob.
VI5 — 28—S. 11,1 vgl. Armob. adv. nat. I 26

Protrepticus Cap. I. 10, 1—13, 1. 11

Διδυμέα, τὸν ᾿Αμφιάρεω, τὸν T ᾿Αἀπόλλω, τὸν ᾿Αμφίλοχον, εἰ δὲ βούλει,
καὶ τερατοσχόπους καὶ οἰωνοσχόπους καὶ τοὺς ὀνείρων κριτὰς ἀνιέ-
ρου σὺν αὐτοῖς: στῆσον δὲ ὁμοῦ παρὰ τὸν Πύϑιον τοὺς ἀλευρο-
μάντεις ἄγων | καὶ κριϑομάντεις καὶ τοὺς εἰσέτε παρὰ τοῖς πολλοῖς 11P

5 τετιμημένους ἐγγαστριμύϑους" ναὶ μὴν ἄδυτα Αἰγυπτίων καὶ Τυρρη-
νῶν νεκυομαντεῖαι σκότῳ παραδιδόσϑων. μανικὰ ταῦτα ὡς ἀληϑῶς 3
ἀνϑρώπων ἀπίστων σοφιστήρια χαὶ πλάνης ἀχράτου κυβευτήρια᾽
συνέμποροι τῆσδε τῆς γοητείας αἶγες [ai] ἐπὶ μαντικὴν ἠσκημέναι καὶ
κόρακες ἀνϑρώποις χρᾶν ὑπὸ ἀνϑρώπων διδασκόμενοι.

10 Τί δ᾽ εἴ σοι καταλέγοιμε τὰ μυστήρια; οὐχ ἐξορχήσομαι μέν, 12,1
ὥσπερ ᾿ἡλκιβιάδην λέγουσιν, ἀπογυμνώσω δὲ εὖ μᾶλα ἀνὰ τὸν τῆς

ἀληϑείας λόγον τὴν γοητείαν τὴν ἐγχεχρυμμένην αὐτοῖς καὶ αὐτούς
re τοὺς καλουμένους ὑμῶν ϑεούς, ὧν αἱ τελεταὶ (al) μυστικαί, οἷον
ἐπὶ σκηνῆς τοῦ βίου τοῖς τῆς ἀληϑείας ἐκκυχλήσω ϑεαταῖς. Διόνυσον 2

5 μαινόλην ὀργιάζουσι Βάκχοι ὠμοφαγίᾳ τὴν ἱερομανίαν ἄγοντες καὶ
τελίσχκουσι τὰς χρεονομίας τῶν φόνων ἀνεστεμμένοι τοῖς ὄφεσιν,
ἐπολολύζοντες Βὐάν, Εὔαν ἐχείνην, δι ἣν ἡ πλάνη παρηκολούϑησεν"
καὶ σημεῖον ὀργίων βαχχικῶν ὄφις ἐστὶ τετελεσμένος. αὐτίκα γοῦν
κατὰ τὴν ἀχριβῆ τῶν ᾿Εβραίων φωνὴν (To) ὄνομα τὸ Ἕυια δασυνό-

20 μενον ἑρμηνεύεται ὄφις ἡ ϑήλεια᾽ς Δηὼ δὲ καὶ Κόρη δρᾶμα ἤδη 12 P
ἐγενέσϑην μυστικόν, καὶ τὴν πλάνην καὶ τὴν ἁρπαγὴν καὶ τὸ πένϑος
αὐταῖν ᾿Ελευσὶς δᾳδουχεῖ.

Καί „uot δοκεῖ τὰ ὄργια καὶ τὰ μυστήρια δεῖν ἐτυμολογεῖν, 13,1
τὰ μὲν ἀπὸ τῆς ὀργῆς τῆς Δηοῦς τῆς πρὸς Δία γεγενημένης, τὰ δὲ

25 ἀπὸ τοῦ μύσους τοῦ συμβεβηκότος περὶ τὸν Διόνυσον᾽ εἰ δὲ καὶ ἀπὸ

fer!
ι

11 vgl. Plut. Ale. 19 — 14—18 vgl. Arnob. adv. nat. V 19 — 25-8. 12,2 Apol-
lod. Fr. 11 FHG Ip. 430

1 το ὡς Di Eus. I | τὸν Ἀπόλλω < Viger «ὦ vor τὸν Κλάριον Markland τὸν
Τροφώνιον Cobet 238 τὸν Mowor Wi | 2 ὀνείρων χριτὰς] ὀνειροκρίτας L. Dindorf im
Thes. 1 2 p. 797 χριτὰς ἀνιέρου P Eus. I durch Rasur χριτὰς (+ τοὺς ΟἹ ἀνιέρους
Eus. | 4 ἄγων (+ παρὰ A) co vor τοὺς ἀλευρ. Eus. | 6 νεχυομαντεῖα Markland |
σχότει Bus. A | παραδιδόσϑωσαν Eus. A | στῶν σοφιστήρια --- χυβευτήρια P3 (aus
Eus. A) in Ras. ἢ. 14 Buchst | zei πλάνης ἀχράτου χυβευτήρια < M|8 ai< Eus,
IO|9 ἀνϑρώποις χρᾶν < Eus. A | 11} ἀνὰ (< Eus. A) — τὸν λόγον] ἅμα —
τῷ λόγῳ Markland | 13 (ai) Ma | 14 τοῖς τῆς] τοῖς Eus. AO τῆς Eus. I | ἐχχυχλήσω
Eus. A Po ἐγκυχλήσω P Eus. | 15 ὠμοφαγίαν Eus. A ὠμοφάγια Elmsley zu Eur.
Bacch. 139 | ἱερομάνίαν Ρ (η 2) | 16 χρεωνομίας (ω in Ras.) P zosavouiag Eus. |
17 Eier Εὔαν Sy εὐὰν" εὐὰν P* εὔαν.. av P2 εὖαν εὐαν Eus. | παρηκολού-
Inoev] + χαὶ ὃ ϑάνατος ἐπηχολούϑησεν Eus. HSS außer A | 18 σημεῖον P3M?
σημείων P*M* (τοῖς) τετελεσμένοις Markland τετελεσμένων Schw | 19 (rö) P2 |
εὕ.α P εὗα Eus. | 20 ἡ < Eus. BIO | 21 μυστιχόν < P* + P3 (ausEus. A)

4 ee

12 Clemens.

Mvoövrög τινος ᾿Αἀττικοῦ, ὃν ἐν κυνηγίᾳ διαφϑαρῆναι ᾿Απολλόδωρος
λέγει, οὐ φϑόνος ὑμῶν δεδόξασται τὰ μυστήρια ἐπιτυμβίῳ τιμῇ.
πάρεστι δὲ καὶ ἄλλως μυϑήριά σοι νοεῖν ἀντιστοιχούντων τῶν γραμ-
μάτων τὰ μυστήρια" ϑηρεύουσι γὰρ εἰ καὶ ἄλλοι τινές, ἀτὰρ δὴ καὶ οἱ μῦϑοι
οἱ τοιοίδε Θρᾳκῶν τοὺς βαρβαρικωτάτους, Φρυγῶν | τοὺς ἀνοητοτά-
τους, Ῥλλήνων τοὺς δεισιδαίμονας. 020170 οὖν ὃ τῆσδε ἄρξας τῆς
ἀπάτης ἀνϑρώποις, εἴτε ὁ Δάρδανος, ὃ Μητρὸς ϑεῶν καταδείξας τὰ
μυστήρια, εἴτε Heriov, ὁ τὰ Σαμοϑρῴκων ὄργια καὶ τελετὰς ὑπο-
στησάμενος, εἴτε ὁ Φρὺξ ἐ ἐχεῖνος ὃ Μίδας, ὃ παρὰ τοῦ Ὀδρύσου μαϑών,
ἔπειτα διαδοὺς τοῖς ὑποτεταγμένοις ἔντεχνον ἀπάτην. οὐ γάρ us ὁ
Κύπριος ὃ νησιώτης Κινύρας παραπείσαι ποτ᾽ ἄν, τὰ περὶ τὴν ᾿άφρο-
δίτην μαχλῶντα ὀργια ἐκ νυχτὸς ἡμέρᾳ παραδοῦναι τολμήσας, φιλο-
τιμούμενος ϑειάσαι πόρνην πολίτιδα. Μελάμποδα δὲ τὸν ᾿Δμυϑάογος
ἄλλοι φασὶν ἐξ Αἰγύπτου μετακομίσαι τῇ Ἑλλάδι τὰς Δηοῦς ἕορτάς,
πέν᾽ϑος ὑμνούμενον. τούτους ἔγωγ᾽ ἂν ἀρχεκάκους φήσαιμι μύϑων
ἀϑέων καὶ δεισιδαιμονίας ὀλεϑρίου πατέρας, σπέρμα κακίας καὶ φϑο-
ρᾶς ἐγκαταφυτεύσαντας τῷ (βίῳ τὰ μυστήρια.

Ἤδη δέ, καὶ γὰρ καιρός, αὐτὰ ὑμῶν τὰ ὄργια ἐξελέγξω ἀπά-
της καὶ τερατείας ἔμπλεα. καὶ εἰ μεμύησϑε, ἐπιγελάσεσϑε μᾶλλον
τοῖς μύϑοις ὑμῶν τούτοις τοῖς τιμωμένοις. ἀγορεύσω δὲ ἀναφανδὸν
τὰ κεκρυμμένα, οὐχ αἰδούμενος λέγειν ἃ προσκυνεῖν οὐχ αἰσχύνεσϑε.
ἡ μὲν οὖν »ἀφρογενήςς τε καὶ »κυπρογενήςς, ἡ Κινύρᾳ φίλη (τὴν
᾿Αφροδίτην λέγω, τὴν »φιλομηδέα, ὅτε μηδέων ἐξεφαάνϑη,« μηδέων
ἐκείνων τῶν ἀποχεχομμένων Οὐρανοῦ, τῶν λάγνων, τῶν μετὰ τὴν
τομὴν τὸ κῦμα βεβιασμένων), ος ἀσελγῶν ὑμῖν μορίων ἄξιος [4φρο-
δίτη) ‚riverau καρπός, ἐν ταῖς τελεταῖς ταύτης τῆς πελαγίας ἡδονῆς
τεχμήριον τῆς γονῆς ἁλῶν χόνδρος καὶ φαλλὸς τοῖς μυουμένοις τὴν

6—9 vgl. Arnob. adv. nat. II 73 — 10--18 Euhem. Fr. 33 Nemethy; vgl.
Arnob. adv. nat. IV 24; Firm. Mat. de err. prof. rel. 10 — 14 vgl. Herod. 2, 49 —
22—S. 13,2 Euhem. Fr. 35 Nemethy;; vgl. Arnob. adv. nat. V 19; (Theodoret Graec. af.

σι

13 P

14,1

eur. II 30 aus Eus.) — 22 f Hes. Theog. 196. 199f — 23 vgl. Hes. Theog. 188—191

Protrepticus Cap. II. 13, 2—16, 3. 13

τέχνην τὴν μοιχιχὴν ἐπιδίδοται: νόμισμα δὲ εἰσφέρουσιν αὐτῇ oi
μυούμενοι, os ἑταίρᾳ ἐρασταί. Δηοῦς δὲ μυστήρια [καὶ] Διὸς πρὸς
μητέρα Δήμητρα ἀφροδίσιοι συμπλοκαὶ καὶ μῆνις (οὐκ οἷδ᾽ ὅ τι φῶ
᾿ λοιπόν, μητρὸς ἢ γυναικός) τῆς Δηοῦς, ἧς δὴ χάριν Βριμὼ προσαγο-
5 ρευϑῆναι λέγεται, (καὶ) ἱκετηρίαι Διὸς καὶ πόμα χολῆς καὶ καρδιουλκίαι
καὶ ἀρρητουργίαι: ταὐτὰ οἱ Φρύγες τελίσκουσιν "Arrıdı καὶ Κυβέλῃ
καὶ Κορύβασιν: τεϑρυλήχασιν δὲ ὡς ἄρα ἀποσπάσας 6 Ζεὺς τοῦ
χριοῦ τοὺς διδύμους φέρων ἐν μέσοις ἔρριψε τοῖς κόλποις τῆς
Δηοῦς, τιμωρίαν ψευδῆ τῆς βιαίας συμπλοκῆς ἐχτιννύων, ος ἑξαυτὸν
10 δῆϑεν ἐχτεμών. τὰ σύμβολα τῆς μυήσεως ταύτης dx περιουσίας παρα-
τεϑέντα old ὅτι κινήσει γέλωτα καὶ μὴ γελασείουσιν ὑμῖν διὰ τοὺς
ἐλέγχους" »ἐχ τυμπάνου ἔφαγον" ἐκ κυμβάλου ἔπιον" ἐχερνοφόρησα"
ὑπὸ τὸν παστὸν ὑπέδυν.« ταῦτα οὐχ ὕβρις τὰ σύμβολα; οὐ χλεύη τὰ
μυστήρια; τί δ᾽ εἰ καὶ τὰ ἐπίλοιπα προσϑείην; xvel μὲν ἡ Δημήτηρ,
15 ἀνατρέφεται δὲ ἡ Κόρη, μίγνυται δ᾽ αὖϑις ὃ γεννήσας οὑτοσὶ Ζεὺς
τῇ Φερεφάττῃ, τῇ ἰδίᾳ ϑυγατορί, μετὰ τὴν μητέρα τὴν Ano, ἐκλαϑό-
μενος τοῦ προτέρου μύσους ἱπατὴρ καὶ φϑορεὺς x00ng ὁ Ζεύς] καὶ
μίγνυται δράκων γενόμενος, ὃς ἢ», ἐλεγχϑείς. Σαβαζίων γοῦν age
ρίων σύμβολον τοῖς μυουμένοις ὁ διὰ κόλπου ϑεός" δράκων δέ ἐστιν
20 οὗτος, διελκόμενος τοῦ χόλπου τῶν τελουμένων, ἔλεγχος ἀκρασίας
Διός. κυεῖ καὶ ἡ Φερέφαττα παῖδα ταυρόμορφον' ἀμέλει, φησί τις
ποιητὴς εἰδωλικός,
ταῦρος δράκοντος καὶ πατὴρ ταύρου δράχον,
ἐν 0081 τὸ κρύφιον, βουχόλος, τὸ κέντρον,

- δ. a a7
25 βουκολικόν, οἶμαι, κέντρον τὸν νάρϑηχα ἐπικαλῶν, ον δὴ ἀναστέφουσιν

2—S. 14, 1 vgl. Arnob. adv. nat. V 20.21 — 10f vgl. Plato Phaedon
p- 64B — 12f vgl. A. Dieterich, Eine Mithrasliturgie S. 216f — 14ff ebenda
Ss. 215 — 18—21 vgl. Firm. Mat. de err. 10 — 23 vgl. Firm. Mat. de err. 26,1

2 [χαὶ] Schw αἱ Lobeck Aglaoph. p. 24. 587 | 5 (zei) Schw ἱχετηρίαι (te)

Markland | 11 γελασείουσιν P (ει aus ı corr.), ΜῈ Eus. (γελάσουσιν H) γελασ
ἔπεισιν Μ3 γελασείσουσιν Cobet Mnemos. 11 (1862) p. 390 [19 ἐχιρνοφόρησα Ῥ Eus.HO |
18 ὑπέδυν M? Eus. ὑπέδυον PM* | 14 dnuntno ohne Acc., untno in Ras. f. 7 bis

8 Buchst. (An& 7 μήτηρ) P? | 17 πατὴρ — Zeig < Eus. (außer H) 19 ϑεὸς P
(ων P2) M | ἐστι») καὶ Markland | 20 διολχούμενος Eus. IO | 2lpspeparın P* |
23 ταῦρος Eus. H Firm. + πατὴρ P Eus. 10 | 24. 25 ἐν — oiuaı] ὃν ὄρεσι κρύ-
yıov βουχολῶ {χέντρον φέρων) [τὸ — oiucı) Ed. Tournier, Exereices critiques
Paris 1875 8. 52ff | 24 ἐν ὄρει τὸ] ἐνερείδει Lobeck Aglaoph. p. 588 | χεντρίον
Di | 25 βουχολιχόν, οἶμαι] βουχόλον, οἶμαι, τὸν Baxyov Lobeck | ἐπικαλῶν
P3 Eus. ἐπιτελῶν P*M χαλῶν als Variante am Rand M und P* (jetzt ausrad.) | δὴ]
+ χάλον P Eus. I χάλων Eus. O zei Eus. H < Po als Variantezu ἐπιτελῶν | ἀνα-
στέφουσιν P3 Eus. HO ἀναστρέφουσιν P*M Eus. 1

τς

15,1

14 Clemens.

οἱ βάχχοι. βούλει καὶ τὰ Φερεφάττης ἀνϑολόγια διηγήσωμαί σοι καὶ τὸν
χάλαϑον καὶ τὴν ἁρπαγὴν τὴν ὑπὸ ᾿Διδωνέως καὶ τὸ χάσμα τῆς γῆς
καὶ τὰς ὗς τὰς Εὐβουλέως τὰς συγκαταποϑείσας ταῖν ϑεαῖν, δ ἣν
αἰτίαν ἐν τοῖς Θεσμοφορίοις μεγαρίζοντες χοίρους ἐμβάλλουσιν; ταύ-
τὴν τὴν» μυϑολογίαν αἱ γυναῖχες ποικίλως κατὰ πόλιν ἑορτάζουσι,
Θεσμοφόρια, Σκχιροφύρια, ᾿ἀρρητοφόρια, πο λυτρόπως τὴν Φερεφάττης
ἐκτραγῳδοῦσαι ἁρπαγήν. τὰ γὰρ Διονύσου μυστήρια τέλεον ἀπάν-
Iomra' ὃν εἰσέτι παῖδα ὄντα ἐνόπλῳ κινήσει περιχορευόντων Kov-
ρήτων, δόλῳ δὲ ὑποδύντων Τιτάνων, ἀπατήσαντες παιδαριώδεσιν
ἀϑύρμασιν, οὗτοι δὴ οἱ Τιτᾶνες διέσπασαν, Erı νηπίαχον ὄντα, οἷς ὃ
τῆς Τελετῆς ποιητὴς Ὀρφεύς φησιν ὁ Θρᾷκιος"

κῶνος καὶ ῥόμβος καὶ παίγνια καμπεσίγυια,
- ‚ \ ς “
μῆλα τε χρύσεα καλὰ παρ᾽ Ἑσπερίδων λιγυφώνων.

καὶ τῆσδε ὑμῖν τῆς τελετῆς τὰ ἀχρεῖα σύμβολα οὐχ ἀχρεῖον εἰς κατά-
γα» παραϑέσϑαι" ἀστράγαλος, σφαῖρα, στρόβιλος, μῆλα, δόμβος͵
ἔσοπτρον, πόκος. ᾿᾿ϑηνᾶ μὲν οὖν τὴν καρδίαν τοῦ Διονύσου ὑὕφελο-
μένη Παλλὰς ἐκ τοῦ πάλλειν τὴν καρδίαν προσηγορεύϑη" οἱ δὲ Τι-
τᾶνες, οἱ καὶ διασπάσαντες αὐτόν, λέβητά τινα τρίποδι ἐπιϑέντες
καὶ τοῦ Διονύσου ἐμβαλόντες τὰ μέλη, καϑήψουν πρότερον" ἔπειτα
ὀβελίσκοις περιπείραντες ,)ὑπείρεχον Ἡφαίστοιο... Ζεὺς δὲ ὕστερον
ἐπιφανείς (εἰ ϑεὸς nv, τάχα που τῆς κνίσης τῶν ὀπτωμένων χρεῶν
μεταλαβών, ἧς δὴ τὸ »γέρας λαχεῖνε ὁμολογοῦσιν ὑμῶν οἱ ϑεοί) κε-
ρἀυνῷ τοὺς Τιτᾶνας αἰχίζεται καὶ τὰ μέλη τοῦ Διονύσου ᾿Απόλλωνι
τῷ παιδὶ παρακατατίϑεται καταϑάψαι. ὃ δέ, οὐ γὰρ ἠπείϑησε Διί,
εἰς τὸν Παρνασσὸν φέρων κατατίϑεται διεσπασμένον τὸν νεχρόν.

1—7 vgl. Lukianscholion, herausg. v. Rohde, Rh. Mus. 25 (1870) S. 548ff
— Kl. Schr. II 5. 355ff; Robert, Hermes 20 (1885) 5. 367ff; O. Kern, Mitteil. ἃ.
deutsch. arch. Inst. Ath. Abt. 16 (1891) S. 1601 — 4 vgl. Paus. IX 8 — 7—24 vgl.

17,1

15 P

18,1

Arnob. adv. nat. V 19 — 12f u. 16—25 Orph. Fr. 196. 200 Abel — 20 B 426 —

22 vgl. 449

0 >

Protrepticus Cap. II. 17,1—20 2. 15

Ei ϑέλεις δ᾽ ἐποπτεῦσαι καὶ Κορυβάντων ὄργια, τὸν τρίτον» |
ἀδελφὸν ἀποχτείναντες οὗτοι τὴν κεφαλὴν τοῦ »εκροῦ φοινικίδε ἐπε-
καλυψάτην καὶ καταστέψαντε ἐθαψάτην, φέροντες ἐπὶ χαλκῆς ἀσπίδος
ὑπὸ τὰς ὑπωρείας τοῦ Ὀλύμπου. xal ταῦτ᾽ ἔστι τὰ μυστήρια, συνε-
λόντι φάναι, φόνοι καὶ τἄφοι᾽ οἱ δὲ ἱερεῖς οἱ τῶνδε, οὺς Avaxro-
τελεστὰς οἷς μέλον καλεῖν καλοῦσι, προσεπιτερατεύονται τῇ συμφορᾷ,
ὁλόριζον ἀπαγορεύοντες σέλινον ἐπὶ τραπέζης τιϑέναι" οἴονται γὰρ
δὴ ἐκ τοῦ αἵματος τοῦ ἀπορρυέντος τοῦ Κορυβαντιχοῦ τὸ σέλινον
ἐχπεφυχέναι" ὥσπερ ἀμέλει καὶ αἱ ϑεσμοφοριάζουσαι τῆς ῥοιᾶς τοὺς
χόχκους παραφυλάττουσιν ἐσϑίειν τοὺς ἀποπεπτωχότας χαμαί, ἐκ
τῶν τοῦ Διονύσου αἵματος σταγόνων βεβλαστηκέναι νομίζουσαι τὰς
ῥοιᾶς. Καβείρους δὲ τοὺς Κορύβαντας καλοῦντες καὶ τελετὴν Καβει- 4
ρικὴν καταγγέλλουσι»" αὐτὼ γὰρ δὴ τούτω τὼ ἀδελφοκτόνω τὴν
κίστην ἀνελομένω, ἐν ἣ τὸ τοῦ Διονύσου αἰδοῖον ἀπέχειτο, εἰς Τυρρη-
νίαν κατήγαγον, εὐχλεοῦς ἔμποροι φορτίου: χἀνταῦϑα διετριβέτην,
φυγάδε ὄντε, τὴν πολυτίμητον εὐσεβείας διδασκαλίαν, αἰδοῖα καὶ κί-
στην, ϑρῃσκεύειν παραϑεμένω Τυρρηνοῖς. de ἣν αἰτίαν οὐχ ἀπεικό-
τῶς τὸν Διόνυσόν τινες "Ἄττιν προσαγορεύεσϑαι ϑέλουσιν, αἰδοίον
ἐστερημένον.
Καὶ τί ϑαυμαστὸν εἰ Τυρρηνοὶ οἱ βάρβαροι αἰσχροῖς οὕτως τε-
λίσχονται παϑήμασιν, ὅπου γε ᾿Αϑηναίοις καὶ τῇ ἄλλῃ Ἑλλάδι,
αἰδοῦμαι καὶ λέγειν, αἰσχύνης ἔμπλεως ἡ περὶ τὴν Δηὼ μυϑολογία;
ἀλωμένη γὰρ ἡ Δηὼ κατὰ ζήτησιν» τῆς ϑυγατρὸς τῆς Κόρης περὶ τὴν
Ἐλευσῖνα (τῆς ᾿Αἀττικῆς δέ ἐστε τοῦτο τὸ χωρίον) ἀποκάμνει καὶ

25 φρέατι ἐπικαϑίζει λυπουμένη. τοῦτο τοῖς μυουμένοις ἀπαγορεύεται

εἰσέτι νῦν, ἵνα μὴ δοκοῖεν οἱ τετελεσμένοι μιμεῖσϑαι τὴν ὀδυρομένην.
” , \ > \
ῴκουν | δὲ τηνικάδε τὴν ᾿Ελευσῖνα οἱ γηγενεῖς" ὀνόματα αὐτοῖς Βαυβὼ

1—4 vgl. Arnob. adv. nat. Υ 19; Firm. Mat. de err. 11 — ὃ vgl. Lobeck
Aglaoph. p. 1257ff; O. Kern, Zwei Kultinschriften aus Kleinasien S. 102ff. (Bei-
träge zur Gesch. ἃ. griech. Philos. u. Rel. von P. Wendland u. Ὁ. Kern) —
23—S. 16, 20 vgl. Arnob. adv. nat. V 25. 26

« u:

20,1

17P 2

16 Clemens.

καὶ Δυσαύλης καὶ Τριπτόλεμος, ἔτε δὲ Βυμολπός τὲ χαὶ Βυβουλεύς"
βουχόλος ὃ Τριπτόλεμος ἦν, ποιμὴν δὲ ὃ Βύμολπος, συβώτης δὲ ὁ
Εὐβουλεύς" ἀφ᾽ ὧν τὸ Βὐμολπιδῶν καὶ τὸ Κηρύκον τὸ ἱεροφαντιχὸν
δὴ τοῦτο ᾿Αϑήνησι γένος ἤνϑησεν. καὶ δὴ (οὐ γὰρ ἀνήσω μὴ οὐχὶ 8
εἰπεῖ») ξενίσασα ἡ Βαυβὼ τὴν Δηὼ ὀρέγει κυχεῶνα αὐτῇ: τῆς δὲ
ἀναινομένης λαβεῖν καὶ πιεῖν οὐχ ἐϑελούσης (πενϑήρης γὰρ ἦν) πε-
ριαλγὴς ἡ Βαυβὼ γενομένη, ὡς ὑπεροραϑεῖσα δῆϑεν, ἀναστέλλεται τὰ
αἰδοῖα καὶ ἐπιδεικνύει τῇ ϑεῷ ἢ δὲ τέρπεται τῇ ὄψει ἡ Δηὼ καὶ
μόλις ποτὲ δέχεται τὸ ποτόν, ἡσϑεῖσα τῷ ϑεάματι. ταῦτ᾽ ἔστε τὰ 21,1
χρύφια τῶν Adıpeiov μυστήρια. ταῦτά τοι καὶ Ὀρφεὺς ἀναγράφει.
παραϑήσομαι δέ σοι αὐτὰ τοῦ Ὀρφέως τὰ ἔπη, ἵν᾿ ἔχῃς μάρτυρα τῆς
ἀναισχυντίας τὸν μυσταγωγόν᾽

ὡς εἰποῦσα πέπλους ἀνεσύρετο, δεῖξε δὲ πάντα!

σώματος οὐδὲ πρέποντα τύπον᾽ παῖς δ᾽ ἦεν Ἴαχχος, 18P
χειρί τέ μεν δίπτασχε γελῶν Βαυβοῦς ὑπὸ κόλποις"

ἡ δ᾽ ἐπεὶ οὖν μείδησε ϑεά, μείδησ᾽ ἐνὶ ϑυμῷ,

δέξατο δ᾽ αἰόλον ἄγγος, ἐν ᾧ κυχεὼν ἐνέκειτο.

᾿ κἄστι τὸ σύνϑημα Ἐλευσινίων μυστηρίων" »ἐνήστευσα, ἔπιον τὸν 2

κυχεῶνα, ἔλαβον &x xiorns, ἐργασάμενος ἀπεϑέμην εἰς χάλαϑον καὶ
ἐκ χαλάϑου εἰς κίστην.« καλὰ γε τὰ ϑεάματα καὶ ϑεᾷ πρέποντα.
ἄξια μὲν οὖν νυχτὸς τὰ ,τελέσματα καὶ πυρὸς καὶ τοῦ »μεγα- 22,1
λήτορος«ς, μᾶλλον δὲ ματαιόφρονος ᾿Ερεχϑειδῶν δήμου, πρὸς δὲ καὶ
- ” c ’ © ‚ ’ σ Im Ἢ
τῶν allow» βλλήνῶν, οὐστινας »μένει τελευτήσαντας ασσα οὐδὲ ἕλ-
, \ ’ c ’ θ᾽. ’ LA)
πονταῖ.« τίσι δὴ μαντεύεται Hoaxisırog ὁ Ἐφέσιος; »νυχτιπο λοις, 19P ἃ
μάγοις, Baxyoıs, λήγναις, μύσταις, τοὕτοις ἀπειλεῖ τὰ μετὰ ϑάνατον,
τούτοις μαντεύεται τὸ πῦρ᾽ »τὰ γὰρ νομιζόμενα κατὰ ἀνϑρώπους

18--17 Orph. Fr. 215 Abel; vgl. Lobeck, Aglaoph. p. 818; R. Foerster, Der
Raub u. die Rückkehr d. Persephone S. 282ff; A. Ludwich, Jahrbb. f. kl. Phil. 141
(1890) S. 51 ff — 18—20 vgl. A. Dieterich, Eine Mithrasliturgie S. 213 — 21f B 547
— 23—27 vgl. Heraklit Fr. 122 (= Strom. IV 144, 3). 124. 125 Byw. 27. 14 Diels

3 [xat τὸ Knobzwv] Maaß, Orpheus 8. 183 Anm. 20 | 4 δὴ τοῦτο P Eus. BI
δήπου τὸ Eus. H τοῦτο Eus. O | ᾿Αϑήνησι < Eus. BIO | 8 ὑποδεικνύει Eus. ΤΟ |
10 μυστηρίων Eus. BI | 18 dvesvgeto (α übergeschr. von P®) P ἀνεσύρετο M
ἀνεσύρατο Eus. | δεῖξαι P Eus. H | δὲ] τε Lobeck < Eus. H | 14 οὐδὲ] οὔ τι Her-
mann | ἦεν M 7.ev P (der ausrad. Buchst. wohl x) | 16 μείδησε M μείδηισε P* w.e.sch.
«εἰδη. oe Peorr ἐνόησε Hermann | μείδησ᾽ ἐνὶ] γήϑησ᾽ ἐνὶ Mullach FPGI175 | 18 χἄστι
P eorr ( in Ras. für 79; am Rand χαὶ ἔστι P2), Eus. xiorn (ı und ἡ in Ras.) M |
19 ἐργασάμενος] ἐγγευσάμενος Lobeck Aglaoph. p. 25. 27 (vgl. dagegen A. Diete-
rich, Eine Mithrasliturgie 8. 125) ϑεασάμενος Reinesius, Var. lect. 1, 23 p. 102 |
24 δὴ] δὲ Eus. IO | ματεύεται P

Protrepticus Cap. II. 20, 3—23, 2. 17

μυστήρια ἀνιερωστὶ μυοῦνται.« νόμος οὖν καὶ ὑπόληψις κενὴ τὰ 3

μυστήρια καὶ τοῦ δράκοντος ἀπάτη τίς ἐστιν ϑρῃσκευομένη, τὰς ἀμυή-

τοὺς ὄντως μυήσεις καὶ τὰς ἀνοργιάστους τελετὰς εὐσεβείᾳ νόϑῳ

προστρεπομένων. οἷαι δὲ καὶ αἱ κίσται (ci) uvorızal' δεῖ γὰρ ἀπο- A

5 γυμνῶσαι τὰ ἅγια αὐτῶν καὶ τὰ ἄρρητα ἐξειπεῖν. οὐ σησαμαῖ ταῦτα
zer πυραμίδες καὶ τολύπαι καὶ πόπανα πολυόμφαλα χόνδροι τε ἁλῶν
zei δράχων, ὀργίον Διονύσου Βασσάρου; οὐχὶ δὲ δοιαὶ πρὸς τοῖσδε
καὶ κράδαι νάρϑηκχές τε καὶ κιττοί, πρὸς δὲ καὶ φϑοῖς καὶ μήκωνες;
ταῦτ᾽ ἔστιν αὐτῶν τὰ ἅγια. καὶ προσέτι Τῆς Θέμιδος τὰ ἀπόρρητα 5

10 σύμβολα ὀρίγανον, λύχνος, ξίφος, κτεὶς γυναικεῖος, (ὅς) ἐστιν, εὐφή-

τς μῶς καὶ μυστικῶς εἰπεῖν, μόριον γυναικεῖον. ὦ τῆς ἐμφανοῦς avar- 6
σχυντίας. πάλαι μὲν ἀνϑρώποις σωφρονοῦσιν ἐπικάλυμμα ἡδονῆς
γνὺξ ἢ» σιωπωμένη νυνὶ δὲ τοῖς μυουμένοις πεῖρα τῆς ἀχρασίας
νύξ ἐστι λαλουμένη, καὶ τὸ πῦρ ἐλέγχει τὰ πάϑη δᾳδουχούμενον.

15 ἀπόσβεσον, ὦ ἱεροφάντα, τὸ πῦρ᾽ αἰδέσϑητι, δᾳδοῦχε, τὰς λαμπάδας" 7
ἐλέγχει σου To» Ἴαχχον τὸ φῶς: ἐπίτρεφον. ἀποκρύψαι τῇ γνυχτὶ τὰ
μυστήρια: σχότει τετιμήσϑω τὰ θργια' τὸ πῦρ οὐχ ὑποκρίνεται.
ἐλέγχειν καὶ κολάζειν κελεύεται.

Ταῦτα τῶν ἀϑέων τὰ μυστήρια᾽ ἀϑέους δὲ εἰκότως ἀποκαλῶ 23,1

20 τούτους, οἱ τὸν μὲν ὄντως ὄντα ϑεὸν ἠγνοήχασιν, παιδίον δὲ ὑπὸ 78
Τιτάνων “διασπώμενον καὶ γύναιον πενϑοῦν zal μόρια ἄρρητα ὡς
ἀληϑῶς ὑπ᾿ αἰσχύνης ἀναισχύντως σέβουσιν, διττῇ ἐνεσχημένοι τῇ |
ἀϑεότητι, προτέρᾳ μέν, καϑ' ἣν ἀγνοοῦσι τὸν ϑεόν, τὸν ὄντως ὄντα 20 P
μὴ γνωρίζοντες ϑεόν, ἑτέρᾳ δὲ καὶ δευτέρᾳ (δὴ) ταύτῃ (τῇ) “πλάνῃ τοὺς

25 οὐχ ὄντας ἧς ὄντας νομίζοντες καὶ ϑεοὺς τούτους ; ὀνομάζοντες τοὺς
οὐχ ὄντως ὄντας, μᾶλλον δὲ οὐδὲ ὄντας, μόνου δὲ τοῦ ὀνόματος τετυχη-
χότας. διὰ τοῦτό τοι καὶ ὁ ἀπόστολος διελέγχει ἡμᾶς »καὶ ἥτε ξέγοις 2
λέγων "τῶν διαϑηκῶν τῆς ἐπαγγελίας, ἐλπίδα μὴ ἔχοντες καὶ ἄϑεοι
ἐν τῷ κόσμῳ. «

4 {Ὁ vgl. Ο. Jahn, Hermes 3 (1860) 5. 8281 — 27—29 Ephes. 2, 12

Clemens I, 2

ΞΕ

18 Clemens.

Πολλὰ κἀγαϑὰ γένοιτο τῷ τῶν Σκχυϑῶν βασιλεῖ, ὅστις ποτὲ ἦν 24,1

[᾿γνάχαρσις]. οὗτος τὸν πολίτην τὸν ἑαυτοῦ, τὴν παρὰ Κυζικηνοῖς
μητρὸς τῶν ϑεῶν τελετὴν ἀπομιμούμενον παρὰ Σκαύϑαις τύμπανόν TE
ἐπικτυποῦντα καὶ κύμβαλον ἐπηχοῦντα καὶ τοῦ τραχήλου τινὰ μηνα-
5 χύρτην ἐξηρτημένον, κατετόξευσεν, ὡς ἄνανδρον αὐτόν TE παρ
Ἕλλησι γεγενημένον καὶ τῆς ϑηλείας τοῖς ἄλλοις Σχυϑῶν διδάσκαλον
νόσου. ὧν δὴ χάριν (οὐ γὰρ οὐδαμῶς ἀποκχρυπτέον) ϑαυμάξειν. ἔπεισί
μοι ὅτῳ τρόπῳ Bönusgov τὸν Argayavrivov καὶ Nıxavooa τὸν Κύ-
πριον καὶ Διαγόραν καὶ Ἵππωνα τὼ Μηλίω τόν τε Κυρηναῖον ἐπὶ
10 τούτοις ἐκεῖνον ([Ὁ] Θεόδωρος ὄνομα αὐτῷ) καί τινας ἄλλους συχνούς,
σωφρόνως βεβιωχότας καὶ καϑεωρακότας ὀξύτερόν που τῶν λοιπῶν
ἀνϑρώπων τὴν ἀμφὶ τοὺς ϑεοὺς τούτους πλάνην, ἀϑέους ἐπικεκλή-
κασιν, εἰ χαὶ τὴν ἀλήϑειαν αὐτὴν μὴ »ενοηκότας, ἀλλὰ τὴν πλάνην
γε ὑπωπτευκότας, ὅπερ, οὐ σμικρὸν εἰς ἀλήϑειαν φρονήσεως ζώπυρον
15 ἀναφύεται σπέρμα" ὧν ὃ μέν τις παρεγγυᾷ τοῖς Αἰγυπτίοις, » εἰ ϑεοὺς
γομίζετε, μὴ ϑρηνεῖτε αὐτοὺς μηδὲ κόπτεσϑε" εἰ δὲ πενϑεῖτε αὐτούς,
μηκέτι τούτους ἡγεῖσϑε εἶναι ϑεούς,. ὁ δ᾽ Ἡρακλέα ἐκ ξύλου λαβὼν
κατεσχευασμένον (ἔτυχε δὲ ἕφψων τι οἴχοι, οἷα εἰκός) »εἶα δή, ὦ Ἡρά-
κλειςς, εἶπεν᾽ »νῦν σοι ἤδη καιρός, ὥσπερ Μύρυσϑεῖ, ἀτὰρ δὴ καὶ
20 ἡμῖν ὑπουργῆσαι τὸν τρισκαιδέκατον τοῦτον ἀϑλον καὶ Διαγόρᾳ Tov-
wov παρασκευάσαις, »κὰτ᾽ αὐτὸν εἰς τὸ πῦρ ἐνέϑηκεν οὑς ξύλον. «
᾿Αχρότητες ἄρα ἀμαϑίας ἀϑεότης καὶ δεισιδαιμονία, ὧν ἐκτὸς
μένειν σπουδαστέον. οὐχ ὁρᾷς τὸν ἱεροφάντην τῆς ἀληϑείας Μωσέα
προστάττοντα ϑλαδίαν καὶ ἀποχεκομμένον μὴ ἐκκλησιάζειν, καὶ προσ-
25 έτι τὸν dx πόρνης; αἰνίττεται δὲ διὰ μὲν τῶν προτέρων τὸν ἄϑεον
τρόπον τὸν τῆς ϑείας καὶ γονίμου δυνάμεως ἐστερημένον, διὰ δὲ τοῦ
λοιποῦ τοῦ “τρίτου τὸν πολλοὺς ἐπιγραφόμενον ψευδωνύμους ϑεοὺς
ἀντὶ τοῦ μόνου ὄντος ϑεοῦ, ὥσπερ ὁ &x τῆς πόρνης τοὺς πολλοὺς
ἐπιγράφεται πατέρας ἀγνοίᾳ τοῦ πρὸς ἀλήϑειαν πατρός. ἦν δέ τις

1—7 vgl. Herodot 4, 76 — 7—15 vgl. Arnob. adv. nat. IV 29 — Diels Vor-
sokr. 8.233 (26. A.8) — 8 vgl. Euhemeri Reliquiae, coll. Geyza Nömethy Budapest

1889 p. 13. 40 (Test. XII); P. J. M. van Gils, Quaest. Euhem. Diss. Amsterd. 1902

Ss. 79f — 15—17 Xenophanes Fr. 13 Diels PPF τ. 22— 17—21 Parallelen bei
Sternbach, Gnomol. Vatic. 276 — 28ff vgl. Deut. 23, 1. 2; Philo De confus.

“ling. 28 (1 426 Μὴ; De migr. Abr. 12 (1 447 M); De mutat. nom 37 (1 609 Νὴ —
29—S. 19, 9 vgl. Elter Gnom. hist. 122. 123

2 [Ἀνάχαρσις] als Glossem getilgt von Casaubonus in den Anm. zu Diog.
La, u. Cobet. 446 | 8 Νικάνορα] Necagora ‚Arnob. (vgl. Müller FHG II p. 332
u. Nemethy a. a. Ὁ. p. 76)| 9 τὼ MnAio. Münzel vgl. Melis Arnob. τὸν Μήλιον
P vgl. Schol. Arist. ΝᾺ. 830, Zeller, Phil. ἃ. Gr. 1 15 5, 255 Anm.! Ἵππωνγα καὶ
Διαγόραν τὸν Μήλιον Diels | 10 [ö] Di & Heyse Ι 14 ἀλήϑειαν Sy ἀληϑείας P
ἀληϑοῦς Markland + χαὶ über ἃ, Z. Μ2| 908 ᾿τοὔψον Cobet, Mnemos. 11 iss
Ῥ. 34 (= ΠΟΤ. lect. XIV) τοῦτον P

21 P

25,1

ἊΨ

\ Protrepticus Cap. II. 24, 1-26, 7. 19

ἔμφυτος ἀρχαία πρὸς οὐρανὸν ἀνϑρώποις κοινωνία, ἀγνοίᾳ μὲν ἐσχο-
τισμένη, ἄφνω δέ που διεκϑρῴσχουσα τοῦ σχότους καὶ ἀναλάμπουσα,
οἷον δὴ ἐκεῖνο λέλεκχταί τινι τὸ
ὁρᾷς τὸν ὑψοῦ τόνδ᾽ ἄπειρον αἰϑέρα
5 καὶ γῆν πέριξ ἔχονϑ᾽ ὑγραῖς ἐν ἀγκάλαις;
καὶ τὸ
\ ὦ γῆς ὄχημα κἀπὶ γῆς ἔχων ἕδραν,
ὅστις ποτ᾽ εἶ σύ, δυστόπαστος εἰσιδεῖν, |
καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα “ποιητῶν ἄδουσι παῖδες. ἔνγνοιαι δὲ ἡμαρτημέ- 22P 4
10 vor καὶ παρηγμέναι τῆς εὐϑείας, ὀλέϑριαι sg ἀληϑῶς, τὸ οὐράνιον
φυτόν, τὸν ἄνϑρωπον, οὐρανίου ἐξέτρεψαν διαίτης καὶ ἐξετάνυσαν
ἐπὶ γῆς, γηΐνοις προσανέχειν ἀναπείσασαι πλάσμασιν. οἱ μὲν γὰρ 20,1
εὐθέως ἀμφὶ τὴν οὐρανοῦ ϑέαν ἀπατώμενοι καὶ ὄψει μόνῃ πεπιστευ-
χότες τῶν ἀστέρων τὰς κινήσεις ἐπιϑεώμενοι ἐθαύμασάν τε καὶ ἐξε-
15 ϑείασαν, ϑεοὺς ἐκ τοῦ ϑεῖν ὀνομάσαντες τοὺς ἀστέρας, καὶ προσε-
κύνησαν ἥλιον, os Ἰνδοί, καὶ σελήνην, os Φρύγες" οἱ δὲ τῶν dx γῆς 2
φυομένων τοὺς ἡμέρους δρεπόμενοι καρποὺς Δηὼ τὸν σἴτον, ws
᾿Αϑηναῖοι, χαὶ Διόνυσον τὴν ἄμπελον, os Θηβαῖοι, προσηγόρευσαν.
ἄλλοι τὰς ἀμοιβὰς τῆς κακίας ἐπισκοπήσαντες ϑεοποιοῦσι τὰς ἄντι- 3
20 δόσεις προσκυνοῦντες καὶ τὰς συμφοράς. ἐντεῦϑεν τὰς Ἐρινύας καὶ
τὰς Βὐμενίδας Παλαμναίους τε καὶ Προστροπαίους, ἔτι δὲ ᾿Αλάστορας
ἀναπεπλάχασιν οἱ ἀμφὶ τὴν σχηνὴν ποιηταί. φιλοσόφων δὲ ἤδη 4
τινὲς καὶ αὐτοὶ μετὰ τοὺς ποιητιχοὺς τῶν ἐν ὑμῖν παϑῶν avsıdo-
λοποιοῦσι τύπους τὸν Φόβον καὶ τὸν Ἔρωτα καὶ τὴν Χαρὰν καὶ τὴν
25 ᾿Ελπίδα, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ᾿Επιμενίδης 6 παλαιὸς Ὕβρεως καὶ ’Avaı-
δείας ᾿Αϑήνησιν ἀναστήσας βωμούς οἱ δὲ ἐξ αὐτῶν ὁρμώμενοι τῶν 5
πραγμάτων ἐχϑεοῦνται τοῖς ἀνϑρώποις καὶ σωματικῶς ἀναπλάττον-
ται, Δίκη τις καὶ Κλωθὼ καὶ Aayeoıs χαὶ Ἄτροπος καὶ Εἱμαρμένη,
Αὐξώ τε χαὶ Θαλλώ, αἱ Artızai. «ἕκτος ἐστὶν εἰσηγητικὸς τρόπος 6
80 ἀπάτης ϑεῶν περιποιητικχός, καϑ᾽ ὃν ἀριϑμοῦσι, ϑεοὺς τοὺς δώδεχα"
ὧν καὶ ϑεογονίαν Ἡσίοδος ᾷδει τὴν αὐτοῦ, καὶ ὅσα ϑεολογεῖ Ὅμηρος.
τελευταῖος δὲ ὑπολείπεται (data γὰρ οἱ ἅπαντες οὗτοι τρόποι) ὃ ἀπὸ 7
τῆς ϑείας εὐεργεσίας τῆς εἰς τοὺς ἀνϑρώπους χαταγινομένης ὅρμώ-

4f Eurip. Fr. 935; vgl. Strom. V.114; Elter Gnom. hist. 122 — 7 f Eurip.
Troad. 884f; vgl. Elter Gnom. hist. 75 — 12—S. 20, 2 vgl. Aetius bei Diels, Do-
xogr. 295 ff; Cic. de deor. nat. 11 59ff; Wendland, Archiv f. Gesch. ἃ. Philos. 1
(1888) 5. 200—210 (Posidonius περὶ ϑεῶν Quelle) — 15 vgl. Plato Cratyl. p. 397 Ὁ
— 25f Cie. de leg. II 11, 28; Forchhammer, Ind. schol. Kiel 1843/44 ; Diels, Vor-

sokr. 502, 15

ὃ ἐχεῖνο P3M2 ἐκείνωι P*M* 8 εἰσιδεῖν) εἰδέναι Eurip. | 30 δώδεκα) + zei

über d. Z. P2
9%*

- Be:

20 Clemens.

μενος. τὸν γὰρ᾽ εὐεργετοῦντα μὴ συνιέντες ϑεὸν ἀνέπλα σάν τινας 8 8
σωτῆρας Διοσκούρους καὶ Ἡρακλέα ἀλεξίχακον καὶ ᾿Ασκληπιὸν | ἰατρόν. 23 P
αὗται μὲν ai ὀλισϑηραί τε καὶ ἐπιβλαβεῖς παρεκχβάσεις τῆς ἀληϑείας, 27,1
καϑέλκουσαι οὐρανόϑεν τὸν ἄνϑρωπον καὶ εἰς βάραϑρον περιτρέπου-

5 σαι. ἐϑέλω δὲ ὑμῖν ἐν χρῷ τοὺς ϑεοὺς αὐτοὺς᾽ ἐπιδεῖξαι ὁποῖοί τινες
καὶ εἴ τινες, ἵν᾽ ἤδη ποτὲ τῆς πλάνης λήξητε, αὖϑις δὲ παλινδρο-
μήσητε εἰς οὐρανόν. »ἦμεν γάρ, που καὶ ἡμεῖς τέκνα ὀργῆς, ὡς χαὶ 2
οἱ λοιποί: ὁ δὲ ϑεὸς πλούσιος ὧν ἐν ἐλέει, διὰ τὴν πολλὴν ἀγάπην
αὐτοῦ, ἣν ἠγάπησεν ἡμᾶς, ὄντας ἤδη γ»εχροὺς τοῖς παραπτώμασιν συν-

10 εζωοποίησεν τῷ Χριστῷ. « ζῶν γὰρ ὁ λόγος καὶ (6) συνταφεὶς Χριστῷ
συνυψοῦται ϑεῷ. οἱ δὲ ἔτι ἄπιστοι »τέχνα ὀργῆς ὀνομάζονται, τρε-
φόμενα ὀργῇ ἡμεῖς δὲ οὐχ ὀργῆς ϑρέμματα ἔτι, οἱ τῆς πλάνης
ἀπεσπασμένοι, ᾷόσοντες δὲ ἐπὶ τὴν ἀλήϑειαν. ταύτῃ τοι ἡμεῖς οἱ 8
τῆς ἀνομίας υἱοί ποτε διὰ τὴν φιλανϑρωπίαν τοῦ λόγου νῦν υἱοὶ

16 γεγόναμεν τοῦ ϑεοῦ ὑμῖν δὲ καὶ ὃ ὑμέτερος ὑποδύεται ποιητὴς ὃ
᾿Αχραγαντῖνος Ἐμπεδοκλῆς"

τοιγάρτοι χαλεπῇσιν ἀλύοντες κακότησιν
οὐ ποτε δειλαίων ἀχέων λωφήσετε ϑυμόν.
τὰ μὲν δὴ πλεῖστα μεμύϑευται καὶ πέπλασται περὶ ϑεῶν ὑμῖν τὰ 4
20 δὲ [καὶ] ὅσα γεγενῆσϑαι ὑπείληπται, ταῦτα δὲ περὶ ἀνϑρώπων αἰσχρῶν
καὶ ἀσελγῶς βεβιωκότων ἀναγέγραπται"
τύφῳ καὶ μανίῃ δὲ βαδίζετε καὶ τρίβον ὀρϑὴν
εὐθεῖαν προλιπόντες ἀπήλϑετε τὴν di ἀκανϑῶν
καὶ σκολόπων. τί πλανᾶσϑε, βροτοί; παύσασϑε, μάταιοι,

2ὅ καλλίπετε σχοτίην νυχτός, φωτὸς δὲ λάβεσϑε. |
ταῦτα ἡμῖν ἡ προφητικὴ παρεγγυᾷ καὶ ποιητικὴ Σίβυλλα᾽ παρεγγυᾷ 4P5
δὲ καὶ ἡ ἀλήϑεια, γυμνοῦσα τῶν καταπληχτικῶν τουτωνὶ καὶ ἐκ- :
πληκτικῶν προσωπείων τὸν 0XAov τῶν ϑεῶν, συνωνυμίαις τισὶ τὰς
δοξοποιίας διελέγχουσα.

80 Αὐτίκα γοῦν εἰσὶν οἱ τρεῖς τοὺς Ζῆνας ἀναγράφουσιν, τὸν μὲν 28,1
Αἰϑέρος ἐν Apradig, τὼ δὲ λοιπὼ τοῦ Κρόνου, παῖδε, τούτοιν τὸν
μὲν ἐν Κρήτῃ, ϑάτερον δὲ ἐν ᾿Αρκαδίᾳ πάλιν. εἰσὶ δὲ οἱ πέντε ᾿4ϑη- 2
νᾶς ὑποτίϑενται, τὴν μὲν Ἡφαίστου, τὴν ’Adnvaiev' τὴν δὲ Νείλου,

?—10 Ephes. 2, 3—5 --- 10f vgl. Röm: 6,4; ΚΟΙ. 2, 12 — 17f Emped. Fr. 145
Diels — 22—25 Orac. Sibyll. Fr. 1, 23—25. 27 — 80—8. 21, 14 vgl. Michaelis, |
De origine indieis deorum cognominum Diss. Berlin 1898; Cie. de deor. nat. III |
53—59; Arnob. adv. nat. IV 14. 15 — 82—8. 21, 4 vgl. Firm. Mat. de err. 16 |

‘1

Protrepticus Cap. II. 27, 1—29, 4. 91

τὴν Αἰγυπτίαν" τρίτην (τὴν) τοῦ Κρόνου, τὴν πολέμου εὑρέτιν" τετάρ-
την τὴν Διός, ἣν Μεσσήνιοι Κορυφασίαν ἀπὸ τῆς μητρὸς ἐπικεκλήκασιν"
ἐπὶ πᾶσι τὴν Πάλλαντος καὶ Τιτανίδος τῆς Ὠχεανοῦ, 7 τὸν πατέρα
δυσσεβῶς καταϑύσασα τῷ πατρῴφ κεχόσμηται δέρματι ὥσπερ κῳδίῳ.
ναὶ μὴν ᾿Απόλλωνα 6 μὲν ᾿Δἀριστοτέλης πρῶτον Ἡφαίστου καὶ ᾿4ϑη-
νᾷᾶς (ἐνταῦϑα δὴ οὐκέτι παρϑένος ἡ ᾿4ϑηνᾶ), δεύτερον ἐν Κρήτῃ τὸν
Κύρβαντος, τρίτον τὸν Διὸς καὶ τέταρτον τὸν ’Apgxada τὸν Σιληνοῦ"
Nowos οὗτος κέκληται παρὰ ᾿Δρχάσιν" ἐπὶ τούτοις τὸν Λίβυν zara-
λέγει τὸν "Auumvos' ὁ δὲ Δίδυμος ὁ γραμματικὸς τούτοις ἕχτον
ἐπιφέρει τὸν Μίάγνητος. πόσοι δὲ καὶ νῦν ᾿Απόλλωνες, ἀναρίϑμητοι
ϑνητοὶ καὶ ἐπίκηροί τινες ἄνϑρωποι, εἰσίν, ol παραπλησίως τοῖς προει-

> ς
ρημένοις ἐκείνοις χεχλημένοι; τί ὃ᾽ εἴ σοι τοὺς πολλοὺς εἴποιμι

᾿Ασχληπιοὺς ἢ τοὺς Ἑρμᾶς τοὺς ἀριϑμουμένους ἢ τοὺς Ἡφαίστους
τοὺς μυϑολογουμένους; μὴ καὶ περιττὸς εἶναι δόξω τὰς ἀκοὰς ὑμῶν
τοῖς πολλοῖς τούτοις ἐπικλύζων ὀνόμασιν; ἀλλ᾽ αἵ γε πατρίδες αὐτοὺς
χαὶ αἱ τέχναι καὶ οἱ βίοι, πρὸς δέ γε καὶ οἱ τάφοι ἀνϑρώπους γεγο-
voras διελέγχουσιν. ᾿άρης γοῦν ὁ καὶ παρὰ τοῖς ποιηταῖς, ὡς οἷόν
τε, τετιμημένος,

ἧάρες, "Ages, βροτολοιγέ, μιαιφόνε, τειχεσιπλῆτα,]
ὁ ἀλλοπρόσαλλος οὗτος καὶ ἀνάρσιος, ὡς μὲν Exiyaguog φῆσι, Σπαρ-
τιάτης ἦν" Σοφοκλῆς δὲ Θρᾷκα οἶδεν αὐτόν" ἄλλοι δὲ ᾿ἀρχάδα. τοῦ-
τον δὲ Ὅμηρος δεδέσθαι «Φησὶν ἐπὶ μῆνας τρισκαίδεκα"

τλῆ μὲν "Aons, ὅτε μιν Ὦτος κρατερός τ᾽ ᾿Επιάλτης,

παῖδες ᾿Δλωῆος, δῆσαν χρατερῷ ἐνὶ δεσμῷ"

χαλκέῳ δ᾽ ἐν χεράμῳ δέδετο τρισχαίδεχα μῆνας.
πολλὰ κἀγαϑὰ Κᾶρες σχοῖεν, οἱ καταϑύουσιν αὐτῷ τοὺς κύνας. Σχύϑαι
δὲ τοὺς ὄνους ἱερεύοντες μὴ παυέσϑων, os ᾿Απολλόδωρός φησι καὶ
Καλλίμαχος,

Φοῖβος Ὑπερβορέοισιν ὄνων ἐπιτέλλεται ἱροῖς.

5—9 Aristot. Fr. 283 FHG II p. 190 (Rose, Aristot. pseudep. p. 617 vermutet
eine Verwechselung mit Aristokles von Rhodos; vgl. dagegen R. Münzel, Quaest.
Mythogr. p. 20; Michaelis, De orig. ind. deor. cogn. p. 47 sq.; Hirzel, Ber. ἃ. k.
sächs. Ges. ἃ. Wiss. 48 (1896) S. 3093) — 9f Didymus, Ξένη ἱστορία Fr. 6 M.
Schmidt p. 363 — 19 E 31. 455. — 20f vgl. Epich. Fr. 167 Kaibel CGF p. 121 —
20—S. 22, 2 vgl. Arnob. adv. nat. IV 25 — 21 vgl. Soph. Antig. 970 (mit Scholien)
— 23—25 E 385—387 — 26 f Apollod. Fr. 13 FHG I p. 431 — 29 u. 8. 22, 2
Kallim. Fr. 187. 188 Schneider

22 Clemens.
ς 5 a.» -
ὁ autos δὲ ἀλλαχοῦ
τέρπουσιν λιπαραὶ Φοῖβον ὀνοσφαγίαι.

“Ἥφαιστος δέ, ὃν ἔρριψεν ἐξ Ὀλύμπου Ζεὺς "βηλοῦ ἀπὸ ϑεσπεσίοιοε, ἐν 5
Δήμνῳ καταπεσὼν ἐχάλκευε, πηρωϑεὶς τὼ πόδε, »ὑπὸ δὲ κνῆμαι

5 ὁώοντο ἀραιαί.« ἔχεις καὶ ἰατρόν, οὐχὶ χαλκέα μόνον ἐν ϑεοῖς" ὁ 80,1
δὲ ἰατρὸς φιλάργυρος ἢ», ᾿Ασκληπιὸς ὄνομα αὐτῷ. καί σοι τὸν σὸν
παραϑήσομαι ποιητήν, τὸν Βοιώτιον Πίνδαρον"

ἔτραπε κἀκεῖνον ἀγάνορι μισϑῷ χρυσὸς ἐν χερσὶ φανείς"
χερσὶ δ᾽ ἄρα Κρονίων | ῥίψας δι ἀμφοῖν ἀμπνοὰν στέρνων καϑεῖλεν 26 P
10 ὠκχέως, αἴϑων δὲ κεραυνὸς ἐνέσκηψε μόρον,

καὶ Εὐριπίδης 2

Ζεὺς γὰρ καταχτὰς παῖδα τὸν ἐμὸν αἴτιος
2 ’ ’ 2 \ ’
Aoxınrıov, στέρνοισιν ἐμβαλὼν | pAoya. 98

οὗτος μὲν οὖν κεῖται κεραυνωϑεὶς ἐν τοῖς Κυνοσουρίδος ὁρίοις. Φι- 8
15 λόχορος δὲ ἐν Τήνῳ Ποσειδῶνά φησι τιμᾶσϑαι ἰατρόν, Κρόνῳ δὲ
ἐπιχεῖσϑαι Σικελίαν καὶ ἐνταῦϑα αὐτὸν τεϑάφϑαι. Πατροκλῆς τε ὁ 4
Θούριος καὶ Σοφοκλῆς ὁ νεώτερος ἔν τισι τραγῳδίαις ἱστορεῖτον
τοῖν Διοσχούροι» πέρι" ἀνϑρώπω τινὲ τούτω τὼ Διοσχούρω ἐπικήρω
ἐγενέσϑην, εἴ τῳ ἱκανὸς πιστώσασϑαι Ὅμηρος τὸ λελεγμέγνον

20 τοὺς δ᾽ ἤδη κάτεχεν φυσίζοος ala
ἂν Δαχεδαίμονι avdı, φίλῃ ἐν πατρίδι γαίῃ.

. c ’
προσίτω δὲ καὶ ὁ τὰ Κυπριακὰ ποιήματα γράψας 5

Κάστωρ μὲν ϑνητός, ϑανάτου δέ οἱ αἶσα πέπρωται"
DEN τ Ba: ” Pr
αὕταρ 0 Y adavarog Πολυδεύκης, οζος Aonos.

ἂψ x - [΄ \ 2 -
25 τοῦτο μὲν ποιητικῶς ἐψεύσατο. Ὅμηρος δὲ ἀξιοπιστότερος αὐτοῦ 8
«ς ,
εἰπὼν περὶ ἀμφοῖν τοῖν Διοσκούροιν, πρὸς δὲ καὶ τὸν Ἡρακλέα εἴδω-

3f A 591 — 3—13 vgl. Arnob. adv. nat. 1V 24; Cyr. v. Al. ο. Jul. ΨῚ p. 200
Aubert —4f 8411 — 8—10 Pind. Pyth. 3, 97. 100—105 (55. 57—58 Schr.); vgl.
Elter Gnom. hist. 131 — 12f Eur. Ale. 3f — 14 vgl. Cie. de deor. nat. III 57; :
Pass. Philippi, Boll. Act. Sanct. Oct. IX p. 546 — 14—16 Philoch. Fr. 184 FHG I |
p. 414; vgl. Arnob. adv. nat. IV 25 — 16f Patr. Fr. 2 TGF p. 830; Soph. iun.

Fr. 1 TGF p. 781 — 20 Γ 243f — 981 Kypria Fr. 5 Kinkel

9 ἀμπνοὰν Pind. Athenag. Suppl. 29 Cyr. ἀμπνοὰς P | 10 ἐνέσχηψε Pind.
ἔσχηψε P ἐπέσχηψε Oyr. | 12 zar’ ἀκτὰς P | 16} Πατροχλῆς — ἱστορεῖτον bezieht
auf das Vorhergehende Amob. IV 25 | 17 ἔν τισι Welcker, Griech. Trag. 8, 979
ἐν τρισὶ P | ἱστορεῖτον Sy ἱστορείτων P | 18 τοῖν Διοσχούροιν Sy τὼ διοσχούρω
P τῶν Διοσχούρων Arcerius | 19 ἐγενέσϑην Di γενέσϑην P | 90 φυσίζωος P*

Protrepticus Cap. II. 29, 5—32, 3. 33

Aov ἐλέγξας" φῶτας γὰρ Ἡρακλῆα, μεγάλων ἐπιίστορα ἔργωνε.

Ἡρακλέα οὖν xal αὐτὸς Ὅμηρος ϑνητὸν οἶδεν ἄνϑρωπον, Ἱερώνυμος

δὲ ὁ φιλόσοφος καὶ τὴν σχέσιν αὐτοῦ ὑφηγεῖται τοῦ σώματος, μικρόν,

φριξότριχα, δωστικόν᾽" Δικαίαρχος δὲ σχιξίαν, νευρώδη, μέλανα, γρυ-

ὅ πόν, ὑποχαροπόν, τετανότριχα. οὗτος οὖν ὁ Ἡρακλῆς δύο πρὸς τοῖς

πεντήχοντα ἔτη βεβιωχὼς κατέστρεψε τὸν βίον διὰ τῆς ἐν Οἴτῃ
πυρᾶς | κεχηδευμένος.

Τὰς δὲ Μούσας, ἃς ᾿Δλχμὰν Διὸς καὶ Μνημοσύνης γενεαλογεῖ καὶ

οἱ λοιποὶ ποιηταὶ καὶ συγγραφεῖς ἐχϑειάζουσιν καὶ σέβουσιν, ἤδη δὲ

10 zal ὅλαι πόλεις μουσεῖα τεμενίζουσιν αὐταῖς, Μυσὰς οὔσας ϑεραπαινίδας

ταύτας ἐώνηται Μεγακλὼ ἡ ϑυγάτηρ ἡ Μάκαρος. ὁ δὲ Μάκαρ Δεσβίων

μὲν ἐβασίλευεν, διεφέρετο δὲ ἀεὶ πρὸς τὴν γυναῖχα, ἠγανάκτει δὲ ἡ Me-

γακλὼ ὑπὲρ τῆς μητρός" τί δ᾽ οὐκ ἔμελλε; καὶ Μυσὰς ϑεραπαινίδας

ταύτας τοσαύτας τὸν ἀριϑμὸν ὠνεῖται καὶ καλεῖ Μοίσας κατὰ τὴν διαλεχ-
15 τὸν τὴν Αἰολέων. ταύτας ἐδιδάξατο ᾷδειν καὶ κιϑαρίζειν τὰς πράξεις τὰς
παλαιὰς ἐμμελῶς. ai δὲ συνεχῶς κιϑαρίξουσαι καὶ καλῶς κατεπάδουσαι
τὸν Μάχαρα ἔϑελγον καὶ κατέπαυον τῆς ὀργῆς. οὗ δὴ χάριν ἡ Με-
γακλὼ χαριστήριον αὐτὰς ὑπὲρ τῆς μητρὸς ἀνέϑηχε χαλκᾶς καὶ ἀνὰ
πάντα ἐκέλευσε τιμᾶσϑαι τὰ ἱερά. καὶ αἱ μὲν Μοῦσαι τοιαίδε: ἡ δὲ
ἱστορία παρὰ Mogoilo τῷ Δεσβίῳφ.

Axovere δὴ οὖν τῶν παρ᾽ ὑμῖν ϑεῶν τοὺς ἔρωτας χαὶ τὰς
παραδόξους τῆς ἀχρασίας μυϑολογίας καὶ τραύματα αὐτῶν καὶ δεσμὰ
καὶ γέλωτας χαὶ μάχας δουλείας τε ἔτι καὶ συμπόσια συμπλοχάς
τ᾽ αὖ καὶ δάκρυα zal πάϑη καὶ μαχλώσας ἡδονάς. κάλει μοι τὸν
25 Ποσειδῶ καὶ τὸν χορὸν τῶν διεφϑαρμένων ὑπ᾿ αὐτοῦ, τὴ» Ἄμφι-

τρίτην, τὴν ᾿ἡμυμώνην, τὴν ᾿Δλόπην, τὴν | Μελανίππην, τὴν "Ἀλκυόνην,
τὴν Ἱπποϑόην, τὴν Χιόνην, τὰς ἄλλας τὰς μυρίας" ἐν αἷς δὴ καὶ τοσαύ-
ταις οὔσαις ἔτι τοῦ Ποσειδῶνος ὑμῶν ἐστενοχωρεῖτο τὰ πάϑη. κάλει
μοι καὶ τὸν ᾿Απόλλω" Φοῖβός ἐστιν RER καὶ μάντις ἁγνὸς καὶ σύμ-

1926 — 9- 4 Hieron. Εν. 34 Hiller p. 116 — 4f Dikaearch Fr. 10 FHG II p. 238 —
5f vgl. Pass. Philippi, Boll. Act. Sanct. Oct. IX p. 546 — 7—20 Myrsilos Fr. 4 FHG
IV p. 457; vgl. Arnob. adv. nat. IV 24 — 8f vgl. Alkman Fr. 119; Diod. Sie. IV’ 7 —
24—S. 24, 3 Zu diesen Verzeichnissen vgl. Wilamowitz, Comment. gramm. II
(1880) p. 11 sqq.; Wendling, De Peplo Aristotelieo Diss. Straßb. 1891 p. 32 sq.; Mi-
chaelis, De origine ind. deor. cogn. Diss. Berlin 1898 p. 36 sqq. — vgl. Arnob. adv.
nat. IV 26; Firm. Mat. de err. 12

27 P
31,1

159)

32,1

24 Clemens.

βουλος ἀγαϑός" ἀλλ᾽ οὐ ταῦτα ὴ Iregoan λέγει οὐδὲ ἡ Αἴϑουσα οὐδὲ ἡ
᾿Ἱρσινόη οὐδὲ ἡ Ζευξίππη οὐδὲ ἡ Προϑόη οὐδὲ ἡ Μάρπησσα οὐδὲ ἡ Ὑψι-

πύλη" Δάφνη γὰρ ἐξέφυγε μόνη καὶ τὸν μάντιν καὶ τὴν φϑοράν. αὐτός 4

τε ὁ Ζεὺς ἐπὶ πᾶσιν ἠκέτω, ὁ »πατὴρς καϑ'᾽ ὑμᾶς "ἀνδρῶν τε ϑεῶν
TEC" τοσοῦτος περὶ τὰ ἀφροδίσια ἐξεχύϑη, os ἐπιϑυμεῖν μὲν πασῶν.
ἐχπληροῦν δὲ εἰς πάσας τὴν ἐπιϑυμίαν. ἐνεπίμπλατο γοῦν γυναικῶν

οὐχ ἧττον ἢ αἰγῶν ὁ Θμουιτῶν τρἄγος. καὶ σοῦ, ὦ Ὅμηρε, τεϑαύ- 33,1

μακα τὰ ποιήματα" |

ἢ, καὶ κυανέῃσιν ἐπ᾿ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων"
2 ’ ,
ἀμβρόσιαι δ᾽ ἄρα χαῖται ἐπερρώσαντο ἄνακτος
x > > > ”
κρατὸς ἀπ᾿ ἀϑανάτοιο᾽ μέγαν δ᾽ ἐλέλιξεν Ὄλυμπον.
N > a \ r - -
σεμνὸν ἀναπλάττεις, Ὅμηρε, τὸν Δία καὶ νεῦμα περιάπτεις αὐτῷ
> > ,
τετιμημένον. ἀλλ ἐὰν ἐπιδείξῃς “μόνον, ἄνϑρωπε, τὸν κχεστόν
\ Ω >
ἐξελέγχεται [καὶ] ὃ Ζεὺς καὶ ἡ κόμη καταισχύνεται. εἰς ὅσον ὃ
>
ἐλήλακεν ἀσελγείας ὁ Ζεὺς ἐχεῖνος ὁ μετ᾽ ᾿Αλχμήνης τοσαύτας ἧδυ-
παϑήσας νύχτας" οὐδὲ γὰρ αἱ νύκτες αἱ ἐννέα τῷ ἀκολάστῳ μακραί
oa ν Ἢ Ὁ , 2 , \ 3 or ne πνες. \ .2 N
(aras δὲ ἕμπαλιν ὁ βίος ἀκρασίᾳ βραχὺς ἢν), ἵνα δὴ ἡμῖν τὸν ἀλεξί-
’ ’ \ [a c - x c > - «ς >
xaxov σπείρῃ Yeov. Atos viog Hoaxins, Διος ὡς ἀληϑῶς, ὁ ἔκ
μακρᾶς γεννώμενος νυχτός, τοὺς μὲν ἄϑλους τοὺς δώδεκα πολλῷ
ταλαιπωρησάμενος χρόνῳ, τὰς δὲ πεντήχοντα Θεστίου ϑυγατέρας
γυκτὶ διαφϑείρας μιᾷ, μοιχὸς ὁμοῦ καὶ νυμφίος τοσούτων γενόμενος
παρϑένων. οὔχουν ἀπεικότως οἱ ποιηταὶ »σχέτλιονς τοῦτον »xal
αἰσυλοεργὸνε ἀποκαλοῦσιν. μακρὸν δ᾽ ἂν εἴη μοιχείας αὐτοῦ παντο-
x x N er 2 3 δὰ x 2 ρκ ;
darag zei παίδων διηγεῖσϑαι φϑορᾶς. οὐδὲ γὰρ οὐδὲ παίδων

- 2 > ΠΑΡᾺ a Ω a «ς a x
ἀπέσχοντο οἱ παρ᾽ ὑμῖν Yeoi, ὁ μέν τις Via, ὁ δὲ Yaxivdov, ὁ δὲ

a a x =

Πέλοπος, ὁ δὲ Χρυσίππου, ὁ δὲ Γανυμήδους ἐρῶντες. τούτους

ΡΣ Ἂ >

ὑμῶν αἱ γυναῖχες προσκυνούντων τοὺς ϑεούς, τοιούτους δὲ εὐχέσϑων»

3 - c > 5 [4

εἶναι τοὺς ἄνδρας τοὺς ἑαυτῶν, οὕτω σώφρονας, ἵν᾿ ὦσιν ὁμοιοι
x ” > ’ ’ 2 ’ € u ς.»

τοῖς ϑεοῖς τὰ ἴσα ἐζηλωκότες" τούτους ἐϑιζόοντῶν ol παῖδες υμῶν

σέβειν, ἵνα καὶ ἄνδρες γένωνται eixova πορνείας ἐναργῆ τοὺς ϑεοὺς

> x > N - -
παρα λαμβάνοντες. ἀλλ οἱ μὲν ἄρρενες αὐτοῖς τῶν ϑεῶν ἴσως
μόνοι ττουσι περὶ τὰ ἀφροδίσια"

41 A 544 u. ö. — 7—11 vgl. Arnob. adv. nat. IV 21 --- 9—11 A 528—530
14—S. 25, 7 vgl. Arnob. adv. nat. IV 26. 27; Firm. Mat. de err. 12 — 16f vgl. Hes.
Theog. 56 — 22f E 403 — 24—26 vgl. Athen. XIII p. 603

28 P

1087

us au

Protrepticus Cap. II. 32, 4—34, 3.

ὦ
or

ϑηλύτεραι δὲ ϑεαὶ μένον αἰδοῖ οἴχοι ἑκάστη,

φησὶν Ὅμηρος, αἰδούμεναι [αἱ ϑεαὶ] διὰ σεμνότητα ᾿Αφροδίτην ἰδεῖν
μεμοιχευμένην. αἷ δὲ ἀκολασταίνουσιν ἐμπαϑέστερον ἐν τῇ μοιχείᾳ
δεδεμέναι, ’Hos ἐπὶ Τιϑωνῷ, Σελήνη (δ᾽ ἐπὶ Ἐνδυμίωνι, Νηρηϊς ἐπὶ
«Αϊακῷ καὶ ἐπὶ Πηλεῖ Θέτις, ἐπὶ δὲ Ἰασίωνιε | Δημήτηρ καὶ ἐπὶ ᾿Αδώ-
vıdı Φερέφαττα. ᾿Αφροδίτη δὲ ἐπ᾿ "Agsı κατῃσχυμμένη μετῆλϑεν
ἐπὶ Κινύραν καὶ ᾿Αγχίσην ἔγημεν καὶ Φαέϑοντα ἐλόχα καὶ ἦρα
Adoavıdos, ἐφιλονείχει δὲ τῇ βοώπιδι καὶ ἀποδυσάμεναι διὰ μῆλον
αἱ ϑεαὶ γυμναὶ προσεῖχον τῷ ποιμένι, εἴ τις αὐτῷ δόξει καλή.

ϑι δὴ καὶ τοὺς ἀγῶνας ἐν βραχεῖ περιοδεύσωμεν καὶ τὰς ἐπι-
τυμβίους ταυτασὶ πανηγύρεις χκαταλύσωμεν, ᾿Ισϑμιά τε χαὶ Νέμεα
καὶ Πύϑια καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις Ὀλύμπια. Πυϑοῖ μὲν οὖν ὃ δράκων
ὁ Πύϑιος ϑρῃσχεύεται καὶ τοῦ ὄφεως ἡ πανήγυρις καταγγέλλεται
Πύϑια᾽ ᾿Ισϑμοῖ δὲ σχύβαλον προσέπτυσεν ἐλεεινὸν ἡ ϑάλαττα καὶ
Μελιχέρτην ὀδύρεται τὰ ᾿Ισϑμια: Νεμέασι δὲ ἄλλο παιδίον ’ApyE-
μορος κεχήδευται zei τοῦ παιδίου ὃ ἐπιτάφιος προσαγορεύεται
ΜΝέμεα: Πῖσα δὲ ὑμῖν. τάφος ἐστίν, ὦ Πανέλληνες, ἡνιόχου Φρυγός,
καὶ τοῦ Πέλοπος τὰς χοάς, τὰ Ὀλύμπια, ὁ Φειδίου ᾿σφετεῤίξεται
Ζεύς. μυστήρια ἦσαν ἄρα, ὡς ἔοικεν, οἱ ἀγῶνες ἐπὶ »εχροῖς δι-
αϑλούμενοι, ὥσπερ καὶ τὰ λόγια, καὶ δεδήμευνται ἄμφω. ἀλλὰ τὰ
R ΣᾺΣ HE r 4 ων δὸς τα ἣν ar RR ’
μὲν ἐπὶ Ayoa μυστήρια καὶ τὰ Ev Akıuovvrı τῆς Αττικῆς Αϑήνησι
περιώρισται" αἶσχος δὲ ἤδη κοσμικὸν οἵ τε ἀγῶνες καὶ οἱ φαλλοὶ οἱ
Διονύσῳ ἐπιτελούμεγνοι, ᾿χακῶς ἐπινενεμημένοι τὸν βίον. Διόνυσος
γὰρ κατελϑεῖν εἰς “Αιδου γλιχόμενος ἤγνόει τὴν ὁδόν, ὑπισχνεῖται δ᾽

5 αὐτῷ φράσει» (tig), Πρόσυμνος τοὔνομα, οὐκ | ἀμισϑί; ὃ δὲ μισϑὸς

οὐ καλός, ἀλλὰ Διονύσῳ καλός" καὶ ἀφροδίσιος ἣν ἡ χάρις, ὃ μισϑός,
ὃν ἡτεῖτο, Διόνυσος" βουλομένῳ δὲ τῷ ϑεῷ γέγονεν ἡ αἴτησις, καὶ
δὴ ὑπισχνεῖται παρέξειν αὐτῷ, εἰ ἀναζεύξοι, ὅρκῳ πιστωσάμενος τὴν

1 9 324 -- 6f Ἀφροδίτη — Κινύραν vgl. Protr. 18. 14 u. Nemethy, Euhemeri
rell. p. 14 — 10'719: — 19 Ζεύς Euseb. Pr. Ev. 1Π 6, 10 — vgl. Wendling, De Peplo
Aristot. p. 34 — 21—S. 26, 11 vgl. Arnob. adv. nat. V 28.29 — 21ff vgl. Maass,

-Orpheus 5. 90f; Rohde, Kl. Schr. II 5. 297 ἢ

2 [αἱ ϑεαὶ) Valckenaer | 4 δεδεμέναι (αι in Ras.) P δεδεμένης Valckenaer |
{δ᾽ Erd) Wi] 5 Ἰασίωνι Sy aus Diod. V 77, 1 (vgl. ε 125; Theokr. 3, 49; Apollod.
ἘΠ 12, 1) ἐάσωνι P* (derselbe Fehler bei Arnob. u. Athen. p. 566 D) ἐάσονι P3 |
7 ᾿Αγχίσῃ ἐγήματο Heyse | Φαέϑοντα (vgl. Hes. Theog. 9810] Φάωνα Th. Canter,
Variae lect. I, 19 zu Arnob. IV 27 | 9 εἴ ucP* ἥτις P3 αὐτῷ St αὐτῶν P |
11 χαταλύσωμεν) εἰσχαταδύσωμεν Schw | 15 Meiız&ornv] τ in Ras. P2 16 ὁ ἐπι-
τάφιος] ἐπιτάφια Eus. H | 17 Πῖσα δ᾽ ἐστὶν ἐν ὑμῖν τάφος Eus. | 21 "Ayoa
Meurs, Eleusinia Lugd. Bat. 1619 p. 16 σάγραι P | 25 {τις) Di praef. p. XLIV

z een

29 P

34,1

30 P

36 . Clemens.

ὑπόσχεσιν. μαϑὼν ἀπῆρεν᾽ ἐπανῆλϑεν αὖϑις" οὐ καταλαμβάνει τὸν
Πρόσυμνον (ἐτεϑνήκει γάρ) ἀφοσιούμενος τῷ ἐραστῇ ὁ Διόνυσος ἐπὶ
τὸ μνημεῖον ὁρμᾷ καὶ πασχητιᾷ. κλάδον οὖν συκῆς, @c ἔτυχεν,
ἐχτεμὼν ἀνδρείου μορίου σχευάζεται τρόπον ἐφέζεταί τε τῷ κλάδῳ,
τὴν ὑπόσχεσιν ἐχτελῶν τῷ νεχρῷ. ὑπόμνημα τοῦ .πάϑους τούτου
μυστικὸν φαλλοὶ κατὰ πόλεις ἀνίστανται Διονύσῳ᾽ »εἰ μὴ γὰρ Διο-
νύσῳ πομπὴν ἐποιοῦντο χαὶ ὕμνεον ᾷσματα αἰδοίοισιν ἀναιδέστατα,
εἴργασταις, φησὶν Ἡράκλειτος, »ωὐτὸς δὲ “Διδης καὶ Διόνυσος,
ὅτεῳ μαίνονται καὶ Anvallovowe, οὐ διὰ τὴν μέϑην τοῦ σώματος,
ὡς ἐγὼ οἶμαι, τοσοῦτον ὅσον διὰ τὴν ἐπονείδιστον τὴς ἀσελγείας
ἱεροφαντίαν.

Εἰκότως ἄρα οἱ τοιοίδε ὑμῶν ϑεοὶ (δοῦλοι, δοῦλοι παϑῶν γεγονό-
τες, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῶν τὐλ τῶν καλουμένων τῶν παρὰ “ακεδαιμονίοις
δούλειον ὑπεισῆλϑεν ζυγὸν ᾿᾿πόλλων ’Adunto ἐν Φεραῖς, Ἡρακλῆς

ὅ ἐν Σάρδεσιν Ὀμφάλῃ, Δαομέδοντι δ᾽ ἐϑήτευε Ποσειδῶν καὶ ᾿4πόλ-

λων, καϑάπερ ἀχρεῖος οἰχέτης, μηδὲ ἐλευϑερίας δήπουϑεν δυνηϑεὶς
τυχεῖν παρὰ τοῦ προτέρου δεσπότου" τότε καὶ τὰ Ἰλίου τείχη ἀνῳ-
κοδομησάτην τῷ Φρυγί. Ὅμηρος δὲ τὴν ᾿Αϑηνᾶν οὐχ αἰσχύνεται
παραφαίνειν λέγων τῷ Ὀδυσσεῖ »χρύσεον λύχνον ἔχουσαν« ἐν χεροῖν"
τὴν δὲ ᾿Αφροδίτην ἀνέγνωμεν, οἷον ἀκόλαστόν TU ϑεραπαινίδιον,
παραϑεῖναι φέρουσαν τῇ Ἑλένῃ τὸν δίφρον τοῦ μοιχοῦ κατὰ πρόσ-

35,1

ὥπον, ὕπως αὐτὸν εἰς συνουσίαν ὑπαγάγηται. Πανύασσις γὰρ πρὸς 3

τούτοις καὶ ἄλλους παμπόλλους ἀνϑρώποις λατρεῦσαι ϑεοὺς ἱστορεῖ
ὧδέ πως γράφων"

τλῆ μὲν Δημήτηρ, τλῆ δὲ κλυτὸς ᾿Αμφιγυήεις,

τλῆ δὲ Ποσειδάων, τλῆ δ᾽ ἀργυρότοξος ᾿Απόλλων

ἀνδρὶ παρὰ ϑνητῷ ϑητευέμεν εἰς ἐνιαυτόν" ;
τλῆ δὲ (zal) ὀβριμόϑυμος [Ἄρης ὑπὸ πατρὸς ἀνάγκης,

Ν x 3
καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις.

1ff vgl. Wilamowitz, Comm. gramm. 11 (1880) p.15 sq. — 6—9 vgl. Heraklit

Fr. 127 Byw. 15 Diels — 12—S. 27, 12 vgl. Arnob. adv. nat. IV 25 — 14 Zu δού-
λειον ζυγόν vgl. Strom. II 22, 5 mit Anm. — 18fr 34 — 20—22 vgl. Γ 424f —
25—28 Panyassis, Herakleia Fr. 16 Kinkel

᾿ 5 = 2 :
7 ἄσματα He aoua P | (ἃ) αἰδοίοισιν Di | 8 εἰργαστ᾽ ἄν. Schleiermacher.

Protrepticus Cap. II. 34, 4—37, 2. 57

Τούτοις οὖν εἰχότως ἕπεται τοὺς ἐρωτικοὺς ὑμῶν καὶ παϑητι- 36,1
κχοὺς τούτους ϑεοὺς ἀνϑρω ποπαϑεῖς dx παντὸς εἰσάγειν τρόπου. 31 Ῥ
»χαὶ γάρ ϑὴν κείνοις ϑνητὸς χρώς.« τεκμηριοῖ δὲ Ὅμηρος, μάλα
. ἀχριβῶς ᾿Δἀφροδίτην ἐπὶ τῷ τραύματι παρεισάγων ὀξὺ χαὶ μέγα

5 ἰάχουσαν αὐτόν τε τὸν πολεμικώτατον ᾿Αρη ὑπὸ τοῦ Διομήδους
κατὰ τοῦ χενεῶνος οὐτασμένον διηγούμενος. Πολέμων δὲ καὶ τὴν 2
᾿Αϑηνᾶν ὑπὸ Ὀρνύτου τρωϑῆναι λέγει" ναὶ μὴν καὶ τὸν ᾿Διδωνέα
ὑπὸ Ἡρακλέους τοξευϑῆναι Ὅμηρος λέγει καὶ τὸν Ἥλιον [4ὐγέαν]
Πανύασσις ἱστορεῖ. ἤδη δὲ καὶ τὴν Ἥραν τὴν ζυγίαν ἱστορεῖ ὑπὸ

10 τοῦ αὐτοῦ “Ἡρακλέους ὁ αὐτὸς οὗτος Πανύασσις »ἐν Πύλῳ ἡμαϑόεντις.
Σωσίβιος δὲ καὶ τὸν Ἡρακλέα πρὸς τῶν Ἱπποχοωντιδῶν χατὰ τῆς
χειρὸς οὐτασϑῆναι λέγει. εἰ δὲ τραύματα, καὶ αἵματα οἱ γὰρ 3
ἰχῶρες οἱ ποιητιχοὶ εἰδεχϑέστεροι χαὶ τῶν αἱμάτων, σῆψις γὰρ
αἵματος ἰχὼρ νοεῖται. ἀνάγκη τοίνυν ϑεραπείας καὶ τροφὰς παρεισ-

15 ἄγειν αὐτοῖς, ὧν εἰσιν ἐνδεεῖς. διὸ τράπεζαι καὶ μέϑαι καὶ γέλωτες 4
χαὶ συνουσίαι, οὐχ ἂν ἀφροδισίοις χρωμένων ἀνϑρωπίνοις οὐδὲ
παιδοποιουμένων οὐδὲ μὴν ὑπνωσσόντων, εἰ ἀϑάνατοι καὶ ἀνενδεεῖς
καὶ ἀγήρῳ ὑπῆρχον. μετέλαβεν δὲ καὶ τραπέζης ᾿ἀνϑρωπίνης παρὰ 5
τοῖς Αἰϑίοψιν, ἀπανϑρώπου δὲ χαὶ ἀϑέσμου αὐτὸς ὁ Ζεὺς παρὰ 11 8

20 Avxaovı τῷ Agzadı ἑστεώμενος" ἀνϑρωπείων γοῦν ἐνεφορεῖτο σαρ-
κῶν οὐχ Exam. ἠγνόει γὰρ ὁ ϑεὸς ος ἄρα, Μυχάων ὃ Agxas ὁ
ἑστιάτωρ αὐτοῦ τὸν παῖδα κατασφάξας τὸν αὐτοῦ (Νύχτιμος ὄνομα
αὐτῷ) παραϑείη ὄψον τῷ Διί. καλός γε ὁ Ζεὺς ὁ μαντιχός, ὃ ξένιος, 37,1
ὃ ἱκέσιος, ὃ μειλίχιος, ὁ πανομφαῖος, ὁ προστροπαῖος" μᾶλλον δὲ (6)

25 ἄδικος, ὁ ἄϑεοσμος, ὃ ἄνομος, ὁ ἀνόσιος, ὁ ἀπάνϑρωπος, ὁ βίαιος,

ö φϑορεύς, ὃ μοιχός, ὃ ἐρωτικός. ἀλλὰ τότε μὲν ἢν, ὅτε τοιοῦτος
ἦν, ὅτε ἄνϑρωπος ἢν», νῦν δὲ ἤδη μοι δοχοῦσι χαὶ οἱ μῦϑοι ὑμῖν
γεγηρακέναι. δράκων ὁ Ζεὺς οὐχέτι, οὐ κύκνος ἐστίν, οὐχ ἀετός, 2
οὐκ ἄνϑρωπος ἐρωτικός" οὐχ ἵπταται ϑεός, οὐ παιδεραστεῖ. οὐ φιλεῖ,
80 οὐ βιάζεται, καίτοι πολλαὶ καὶ καλαὶ καὶ νῦν ἔτι γυναῖκες καὶ Andas

8 Φ 568 -- 47 E 343 — 5f vgl. E Βυ0 εἔἅἊἄ«-ὀ — 6f Polemon Fr. 24 FHG III
p. 122 — 8 vgl. E 395 ff — 8—10 Panyassis Herakleia Fr. 6. 20 Kinkel —
117 Sosibios Fr. 15 FHG II p. 628 — 13 vgl. E 340 — 18f vgl. 4 423 —
19—23 vgl. Arnob. adv. nat. IV 24

8 979 Hom u. w. e. sch. P* ἔην P2in Ras. | 8 τὸν ἠλεῖον (ει in Ras.) αὐγέαν P

τὸν Ἥλιον [Αὐγέαν] Schw τὸν Ἥλιον αὐτὸν Heyne, Observ. ad Apollod. bibl. 1 δ, 10

Gött. 1803 p. 161 τὸν Ἥλιον ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ Bergk PLG+ III p. 208 | 9 [üoro-

oei!] Schw | 12 δὲ Ma δὴ P ! 16 ἀνϑρωπίνοις Reinkens a. a. O. p. 30 Cobet 244 ἀν-

ϑρώποις P | 18 ἀγήρῳ Po ἀγήρως P | 20 Avzaovı P | ἀρχάδι δὶ P, aber di? ge-

tilgt | &orıwuevog] eor in Ras. f. 5 Buchst. P | 24 (6) Sy | 26 [ἦν ὅτε] Cobet 1931
ὅτε τοιοῦτος] ὅτε τοιο in Ras. P! | 29 [ϑεὸς] Ma

28 Clemens.

εὐπρεπέστεραι καὶ Σεμέλης ἀκμαιότεραι, μειράκια δὲ ὡραιότερα καὶ
πολιτικώτερα τοῦ Φρυγίου βουκόλου. ποῦ νῦν ἐκεῖνος ὁ ἀετός; ποῦ 8
δὲ ὁ κύκνος; ποῦ δὲ αὐτὸς | ὁ Ζεύς; γεγήρακε μετὰ τοῦ πτεροῦ" οὐ 32 P
γὰρ δήπου μετανοεῖ τοῖς ἐρωτικοῖς οὐδὲ παιδεύεται σωφρονεῖν.
5 γυμνοῦται δὲ ὑμῖν ὁ uödog' ἀπέϑανεν ἡ Anda, ἀπέϑανεν ὃ κύχνος,
ἀπέϑανεν ὁ ἀετός. ζήτει σου τὸν Δία: μὴ τὸν οὐρανόν, ἀλλὰ τὴν
γῆν πολυπραγμόνει. ὃ Κρής σοι διηγήσεται, παρ᾽ ᾧ καὶ τέϑαπται" 4
Καλλίμαχος ἐν ὕμνοις
καὶ γὰρ τάφον, ὦ ἄνα, σεῖο
10 Κρῆτες ἐτεκτήναντο.
τέϑνηκε γὰρ ὁ Ζεὺς (μὴ δυσφόρει) ὡς Λήδα, sg κύχνος, ὡς ἀετός,
ὡς ἄνϑρωπος ἐρωτικός, ὡς δράκων.
Ἤδη δὲ καὶ αὐτοὶ φαίνονται οἱ δεισιδαίμονες ἄκοντες μέν, ὅμως 38,1
δ᾽ οὖν συνιέντες τὴν πλάνην τὴν περὶ τοὺς ϑεούς"
15 οὐ γὰρ ἀπὸ δρυός εἰσι παλαιφάτου οὐδ᾽ ἀπὸ πέτρης,
ἀλλ ἀνδρῶν γένος εἰσί, μικρὸν δὲ ὕστερον καὶ δρύες ὄντες εὐρεϑή-
σονται καὶ πέτραι. Ayauiuvova γοῦν τινὰ Jia € Ev “Σπάρτῃ τιμᾶσϑαι 2
Στάφυλος ἱστορεῖ Φανοχλῆς δὲ ἐν Ἔρωσιν ἢ Καλοῖς Ayausuvova τὸν
Ἑλλήνων βασιλέα Agyövvov νεὼν ‚Apgodizng ἵστασϑαι ἐπ᾿ ᾿Αργύννῳ
20 τῷ ἐρωμένῳ. ᾿ἄρτεμιν δὲ ᾿Αρκάδες ᾿“παγχομένην καλουμένην προστρέ- 9
πονται, ὥς φησι Καλλίμαχος ἐν Αἰτίοις. καὶ Κονδυλῖτις ἐν Μη-
ϑύμνῃ ἑτέρα τετίμηται Agreuıc. ἔστε δὲ καὶ Ποδάγρας ἄλλης ᾿Αρτέ-
udos ἐν τῇ Δακωνιχῇ ἱερόν, ὥς φησι Σωσίβιος. Πολέμων δὲ Κεχη- 4
νότος ᾿᾿πόλλωνος οἶδεν ἄγαλμα, καὶ Ὀψοφάγου | πάλιν ᾿Απόλλωνος 33P
25 ἄλλο ἐν Ἤλιδι τιμώμενον. ἐνταῦϑα Arouvio Ak ϑύουσιν Ἠλεῖοι" Ῥω-
μαῖοι δὲ ᾿Αἀπομυίῳ Ἡρακλεῖ καὶ Πυρετῷ δὲ καὶ Φόβῳ ϑύουσιν, 005 καὶ
αὐτοὺς μετὰ τῶν ἀμφὶ τὸν “Πρακλέα ἐγγράφουσιν. ἐῶ δὲ ᾿Αργείους {καὶ 5
Aaxovas)' ᾿Αφροδίτην Τυμβωρύχον ϑρῃσκεύουσιν ᾿Αργεῖοι [καὶ Μάκω-
3 vgl. Min. Fel. 21, 11 — ΤΥ͂ vgl. Arnob. adv. nat. IV 25 — 9f Kallim.
Hymn. auf Zeus 81 — 15 τ 163 — 17£ Staphylos Fr. 10 FHG IV p. 506 =;
18—20 Phanokles Fr. 5 Bach; vgl. Athen. XIIIp. 603 Ὁ — 20—S8. 29, 12 vgl.
G. Wentzel, Ἐπικλήσεις ϑεῶν Göttingen Diss. 1889 — 20f Kallimachus, Fr. 3
Schneider — 22f Sosibios Fr. 14 FHG II p. 628 — 23—25 Polemon Fr. 71 FHG III
p- 135; vgl. Athen. VIII p. 346 B — 25 vgl. Paus. V 14, 2; Plin. Nat. Hist. X 75
2 βουχόλου Μ2 βουχούλου PM* | 5 7] ὦ Markland | 8-10 [Καλλίμαχος —
ἐτεχτήναντο)] Wi | 11 ὡς Anda] ὦ 4ήδα Markland | 18 ἢ P. Leopardus Emend.
IV 4 p. 93 aus Strom. VI 23, 7 zie P τοῖς Sy | 19 [Ἀργύννου)] Meineke zu Steph. |
Byz. Ip. 114 Ἀργυννίδος P. Leopardus | ἵστασϑαι] εἴσασϑαι Cobet 197 | 24 ᾿Απόλ-
Awvog!] Schreibfehler für Διονύσου Preller, Polem. Perieg. Fragm. p. 109 u. Bergk,
Opuseula II 197 | 25 Anouvio Au ϑύουσιν Peorr ἀπὸ μυΐωδι ἰϑύουσιν P* | 27 Ag:
yeiovg] + ot über ἃ. Z. P2 im Text M | 97 (zal Adzwvag) Schw Ἀργεῖοι καὶ Ad-
zuves < Sy, setzt nach χαλοῦσιν (S. 29, 2) Bernays | 28f [χαὶ “άχωνες] Schw

Protrepticus Cap. 11. 37, 3—39, 6. 29

νες], καὶ Χελύτιδα δὲ Agreuw Σπαρτιᾶται σέβουσιν" ἐπεὶ τὸ βήττειν
χελύττειν καλοῦσιν. οἴει ποϑὲν παρέγγραπτα ταῦτά σοι κομίζεσθαι
τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν. παρατιϑέμενα; οὐδὲ τοὺς σοὺς γνωρίζειν ἔοικας
συγγραφεῖς, ou: ἐγὼ μάρτυρας ἐπὶ τὴν σὴν ἀπιστίαν καλῶ. ἀϑέου
χλεύης, a δείλαιοι, τὸν πάντα ὑμῶν ἀβίωτον ὄντως βίον ἐμπεπλη-
κότας. οὐχὶ μέντοι Ζεὺς φαλαχρὸς ἐν "Apyeı, τιμωρὸς δὲ ἄλλος ἐν
4 , 32.κΑ IL ‚ x > ς ’
Κυπρῳ τετίμησθϑον; οὐχὶ δὲ Αἀφροδίτῃ περιβασοῖ μὲν Agpyeloı, ἑταίρᾳ
δὲ ᾿4ϑηναῖοι καὶ καλλιπύγῳ ϑύουσιν Συραχούσσιοι, ἣν Νίκανδρος
6 ποιητὴς »καλλίγλουτόνε που κέχληχεν; Διόνυσον δὲ ἤδη σιωπῶ
τὸν χοιροψάλαν᾽ Σικυώνιοι τοῦτον προσχυνοῦσιν ἐπὶ τῶν γυναιχείων
τάξαντες τὸν Διόνυσον μορίων, ἔφορον αἴσχους τὸν ὕβρεως σεβά-
ζοντες ἀρχηγόν. τοιοίδε μὲν αὐτοῖς οἱ ϑεοί. τοιοίδε καὶ αὐτοί, παί-
ζοντες ἐν ϑεοῖς, μᾶλλον δὲ ἐμπαίζοντες καὶ ἐνυβρίζοντες σφίσιν
αὐτοῖς. καὶ πόσῳ βελτίους Αἰγύπτιοι κωμηδὸν καὶ κατὰ πόλεις τὰ
ἄλογα τῶν ζῴων ἐχτετιμηκότες ἤπερ Ἕλληνες τοιούτους προσχυ-
γοῦντες ϑεούς; τὰ μὲν γὰρ εἰ χαὶ ϑηρία, ἀλλ᾽ οὐ μοιχικά, ἀλλ᾽ οὐ
μάχλα, παρὰ φύσιν δὲ ϑηρεύει ἡδονὴν οὐδὲ ἕν. οἱ δὲ ὁποῖοι, τί
καὶ χρὴ λέγειν ἔτι, ἀποχρώντως αὐτῶν διεληλεγμένων; ἀλλ᾽ οὖν γε
Αἰγύπτιοι, ὧν νῦν δὴ ἐμνήσϑην, κατὰ τὰς ϑρῃσχείας Ι τὰς σφῶν
ἐσχέδανται: σέβουσι δὲ αὐτῶν Συηνῖται φάγρον τὸν ἰχϑύν, μαιώτην
δὲ (ἄλλος οὗτος ἰχϑύς) οἱ τὴν Ἐλεφαντίνην οἰκοῦντες, Ὀξυρυγχῖται
τὸν φερώνυμον τῆς χώρας αὐτῶν ὁμοίως ἰχϑύν, ἔτι γε μὴν Ἥρα-
κλεοπολῖται ἰχνεύμονα, Σαΐται δὲ καὶ Θηβαῖοι πρόβατον, “υχο-
πολῖται δὲ λύχον, Κυνοπολῖται δὲ κύνα, τὸν Azıw Μεμφῖται,
Μενδήσιοι τὸν BEER ὑμεῖς δὲ οἱ πάντ᾽ ἀμείνους Αἰγυπτίων
(ὀκνῶ δὲ εἰπεῖν χείρους), οἱ τοὺς Αἰγυπτίους ὁσημέραι γελῶντες οὐ
παύεσϑε, ποῖοί τινες καὶ περὶ τὰ ἄλογα ζῷα; Θεσσαλοὶ μὲν ὑμῶν
τοὺς πελαργοὺς τετιμήχασι διὰ τὴν συνήϑειαν, Θηβαῖοι δὲ τὰς γαλᾶς

1 vgl. Inschrift von Sparta Ἡρτέμιτος τᾶϊς Χεϊλύτιδος, ergänzt von Fränkel
— 7 vgl. Hesych. s. v. Περιβασώ — 8 vgl. Athen. ΧΠῚ p. 571 C (= Apollodor
Fr. 17 FHG I p. 431); XII p. 554 C — 8f Nikandros Fr. 23 Schneider — 20f vgl.
Aelian Nat. An. X 19; Plut. Mor. p. 353 C — 28f vgl. Antonin. Liberal. 29

2 οἴει] οἶσϑα Di | ποϑὲν παρέγγραπτα St πόϑεν παραγέγραπται P πόϑεν οἴξει
ταῦτά σοι κομίζεσϑαι; παραγέγραπται τὰ ὑφ᾽ ὑμῶν παρατιϑέμενα Ma πόϑεν oleı
παραγέγραπται ταῦτά σοι; χομίζεται τὰ ὑφ᾽ ὑμῶν παρατιϑέμενα He | [σοι κομί-
ζεσϑαι) Christ, Philol. Stud. z. ΟἹ. Alex. 5. 28} 4 χαλῶ κα » Wi | 5f ἐμπεπληχότας
St ἐμπεπληχότες P | 6 τιμωρὸς] σινάμωρος Bernays | 7 τετίμησϑον Sy τετιμήσϑων
P | περιβασοῖ Di im Thes. VI p. 793 u. Cobet 244 περιβασίηι (nı in Ras.) P|8 χαλ-
λιπύγῳ Sy καλλιπυργὼω (sic) P | 111 σεβάζοντες] σεβίζοντες Nauck, Bull. de l’Acad.
Imp. de St. Pötersbourg 17 (1872) p. 269 εὐάζοντες Schw | 20 ἐσχέδανται) ἐσχίδαται
Cobet 196 | Συηνῖται Ortelius u. Canterus bei Sy εὐηνῖται P 91 ἄλλος Po ὃς ἄλλος
P126 oi He οἱ P | 27 παύεσϑε He παύσεσϑε P | ποῖοί Wi ὁποῖοί P

ἠέ

——

39,1

34 P

30 Clemens.

διὰ τὴν Ἡρακλέους γένεσιν. τί δὲ πάλιν Θετταλοί; μύρμηκας ioTo-
ροῦνται σέβειν, ἐπεὶ τὸν Δία μεμαϑήκασιν ὁμοιωϑέντα μύρμηκὶι τῇ
Κλήτορος ϑυγατρὶ Εὐρυμεδούσῃ μιγῆναι καὶ Μυρμιδόνα γεννῆσαι"
Πολέμων δὲ τοὺς ἀμφὶ τὴν Τρωάδα κατοικοῦντας ἱστορεῖ τοὺς ἐπι-
χωρίους μῦς (σέβειν), 005 σμίνϑους καλοῦσιν, ὅτι τὰς νευρὰς τῶν
πολεμίων διέτρωγον τῶν τόξων" καὶ Zuivd on AnoAlova ἀπὸ τῶν
μυῶν ἐκείνων ἐπεφήμισαν. Ἡρακλείδης δὲ ἐν Κτίσεσιν ἱερῶν περὶ
τὴν ᾿ἀχαρνανίαν φησίν, ἔνϑα τὸ ᾿Αχτιόν ἐστιν ἀχρωτήριον καὶ τοῦ
᾿Απόλλωνος τοῦ ᾿Αχτίου τὸ ἱερόν, ταῖς μυίαις προϑύεσϑαι βοῦν.
οὐδὲ μὴν Σαμίων ἐκλήσομαι (πρόβατον, Ι ὥς φησιν Eögpogiov, σέ-
βουσι Σάμιοι) οὐδέ γε τῶν τὴν Φοινίκην Σύρων | κατοικούντων,
ὧν οἱ μὲν τὰς περιστεράς, οἱ δὲ τοὺς ἰχϑῦς οὕτω σέβουσι περιττῶς
ὡς Ἠλεῖοι τὸν Δία.

Εἶεν δή" ἐπειδὴ οὐ ϑεοί, οῦς ϑρῃσχεύετε, αὖϑις, ἐπισχέψασϑαί
μοι δοκεῖ εἰ ὄντως εἶεν δαίμονες, δευτέρᾳ ταύτῃ, ὡς ὑμεῖς φατέ,
ἐγκαταλεγόμενοι τάξει. εἰ γὰρ οὖν δαίμονες, λίχνοι TE καὶ μιαροί.
ἔστε μὲν ἐφευρεῖν καὶ ἀναφανδὸν οὕτω κατὰ πόλεις δαίμονας ἐπι-
χωρίους τιμὴν ἐπιδρεπομένους, παρὰ Κυϑνίοις Μενέδημον, παρὰ
Τηνίοις Καλλισταγόραν, παρὰ Δηλίοις "Avıov, παρὰ Δάκωσιν ᾿Αστρά-

20 βαχον. τιμᾶται δέ τις καὶ Φαληροῖ χατὰ πρύμναν ἥρως" καὶ ἡ δι

Πυϑία συνέταξε ϑύειν Πλαταιεῦσιν Avdgoxgareı καὶ Δημοκράτει καὶ
Κυκλαίῳ καὶ Λεύχωνι τῶν Μηδικῶν ἀκμαζόντων ἀγώνων. ἔστι
καὶ ἄλλους παμπόλλους συνιδεῖν δαίμονας τῷ. γε καὶ σμικρὸν δια-
ϑρεῖν δυναμένῳ"

τρὶς γὰρ μύριοί εἰσιν ἐπὶ χϑονὶ πουλυβοτείρῃ

δαίμονες ἀϑάνατοι, φύλακες μερύπων ἀνϑρώπων.
τίνες. εἰσὶ» οἱ φύλακες, ὦ Βοιώτιε, μὴ φϑονέσῃς λέγειν. ἢ δῆλον

ὡς οὗτοι καὶ οἱ τούτων» ἐπιτιμότεροι, οἱ μεγάλοι δαίμονες, ὃ “1πόλ-
λων, ἡ ᾿Αρτεμις, ἡ Δητώ, ἡ Δημήτηρ, ἡ Κόρη, ὁ Πλούτων, ὁ Ἥρα-

41,1

1-- ὃ vgl. Eratosth. Geogr. Fr. 89 Bernhardy p. 86; Arnob. adv.nat. ΓΥ͂ 26 —

4—7 Polemon (aus Herakl. Pont. Fr. 98 Voss = Strabo XIII p. 604) Fr. 31 FHG
III p. 124; vgl. Ael. Hist. an. XII 5; A. v. Gutschmid, Kl. Schr. V p. 47 — 7-9
Herakl. Pont. Fr. 99 Voß; vgl. FHG II p. 197 Anm. — 10f vgl. Euphorion Fr. 6
FHG ΠῚ p. 72; Fr. 123 Meineke Anal. Alex. p. 141; Ael. Hist. an. XII 40 — 18—20
Kallimachos; vgl. Geffcken, Hermes 25 (1890) 5. 94 — 19f vgl. Herodot 6, 69 —
20—22 vgl. Plut. Arist. 11, wo sieben Heroen genannt sind — 25f Hesiod Op. 252f

ee ΡΥ ΨΥ ΨΨΟΝΟΘππΝ

Protrepticus Cap. II. 39, 7—Cap. Ill. 42, 3. 31

κλῆς, αὐτὸς ὁ Ζεύς. ἀλλ᾽ οὐχ ἀποδρᾶναι ἡμᾶς φυλάττουσιν, ᾿Ασχραῖε,
μὴ ἁμαρτάνειν δὲ ἴσως, οἱ ἁμαρτιῶν δῆτα οὐ πεπειραμένοι. ἐνταῦϑα
δὴ τὸ παροιμιῶδες ἐπιφϑέγξασϑαι ἁρμόττει

»πατὴρ ἀνουϑέτητα παῖδα νουϑετεῖ.«

δ εἰ δ᾽ ἄρα καὶ εἰσὶ φύλακες οὗτοι, οὐκ εὐνοίᾳ τῇ πρὸς ἡμᾶς περι- 3
παϑεῖς, τῆς δὲ ὑμεδαπῆς ἀπωλείας ἐχόμενοι, χολάχων δίκην ἐγχρίμ-
πτονται τῷ βίῳ, δελεαζόμενοι καπνῷ. αὐτοί που ἐξομολογοῦνται οἱ
δαίμονες τὴν γαστριμαργίαν τὴν αὐτῶν,

λοιβῆς τε κνίσης TE’ τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς, |

10 λέγοντες. τίνα δ᾽ ἂν φωνὴν ἄλλην, εἰ φωνὴν λάβοιεν Αἰγυπτίων 36P 4
ϑεοί, οἷα αἴλουροι καὶ γαλαῖ, προήσονται ἢ τὴν Ὁμηρικήν τε καὶ
ποιητιχήν, τῆς κνίσης Te καὶ ὀψαρτυτικῆς φίλην; τοιοίδε μέντοι
παρ᾽ ὑμῖν οἵ τε δαίμονες καὶ οἱ ϑεοὶ καὶ εἴ τινες ἡμίϑεοι ὥσπερ
ἡμίονοι κέχληνται" οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ὀνομάτων ὑμῖν πενία πρὸς τὰς τῆς

15 ἀσεβείας συνϑέσεις.

III. Φέρε δὴ οὖν καὶ τοῦτο προσϑῶμεν, ὡς ἀπάνϑρωποι καὶ 42,1
μισάνϑρωποι δαίμονες εἶεν ὑμῶν οἱ ϑεοὶ καὶ οὐχὶ μόνον ἐπιχαίροντες
τῇ φρενοβλαβείᾳ τῶν ἀνϑρώπων, πρὸς δὲ καὶ ἀνϑρωποχτονίας ἀπο-
λαύοντες" νυνὶ μὲν τὰς ἐν σταδίοις ἐνόπλους φιλογεικίας, νυνὶ δὲ

20 τὰς ἐν πολέμοις ἀναρίϑμους φιλοτιμίας ἀφορμὰς σφίσιν ἡδονῆς
ποριζόμενοι, ὅπως ὅτι μάλιστα ἔχοιεν ἀνϑρωπείων ἀνέδην ἐμιφο-
ρεῖσϑαι φόνων" ἤδη δὲ κατὰ πόλεις καὶ ἔϑνη, οἱονεὶ λοιμοὶ ἐπισκή-
ψαντες, σπονδὰς ἀπήτησαν ἀνημέρους. ᾿ἀριστομένης γοῦν ὁ Meo- 2
σήνιος τῷ ᾿Ιϑωμήτῃ Διὶ τριακοσίους ἀπέσφαξεν, τοσαύτας ὁμοῦ καὶ

25 τοιαύτας καλλιερεῖν οἰόμενος ἑκατόμβας" ἐν οἷς καὶ Θεόπομπος nv
(ὃ “ακεδαιμονίων βασιλεύς, ἱερεῖον εὐγενές. Ταῦροι δὲ τὸ ἔϑνος, 8
οἱ περὶ τὴν Ταυρικὴν χερρόνησον κατοικοῦντες, οὺς ἂν τῶν ξένων
παρ᾽ αὐτοῖς ἕλωσι, τούτων δὴ τῶν κατὰ ϑάλατταν ἐπταιχότων,
αὐτίκα μάλα τῇ Ταυρικῇ καταϑύουσιν ᾿Αρτέμιδι᾽ ταύτας σου τὰς

: 4 Fraglich, ob einem Tragiker oder einem Komiker entnommen; vgl. Kock
CAF III p. 616 sq. Adesp. 1257; Nauck, Philol. 4 (1849) S. 358 — 9 449 — 16 φέρε
δὴ — 8. 33, 5 ἀποστρέφεσϑε Euseb. Pr. ev. IV 16, 12. 13 — 23 Ἀριστομένης —
S. 32, 8 ἱστορεῖ vgl. Cyr. v. Alex. c. Jul. IV p. 128 Aubert

4 ἀνουθϑέτητα Wi ἀνουθέτητος P | παῖδα] υἱὸν Cobet, Mnemos. 11 (1862)
p: 336 | ἀνουθέτητος παῖδα γουϑετεῖ πατήρ Rez. von Klotz im Theol. Lit.-Bl. z.
allg. Kirchenztg. 1832 Nr. 59 ] ὅ οὗτοι, οὐκ εὐνοίᾳ] τοι οὐκ εὖ in Ras. Ῥ1| 16 φέρε
δὴ οὖν] φέρ᾽ οὖν Eus. A φέρ᾽ οὖν δὴ Eus. ΤῸ | 1% ὑμῖν Eus. 10 | 90 ἐναρίϑμους
Eus. AO συναρίϑμους Eus. 1] 91 ἀναίδην P | 36 (6) aus Eus. | 28 ἕλωσι] λάβωσιν
Eus. A | τούτων] τοσούτων Eus. BO | 29 σου P Eus. BIO οὖν Eus. A γοῦν Ma

EEE

32 Clemens.

ϑυσίας Εὐριπίδης ἐπὶ σχηνῆς τραγῳδεῖ. Movıuog δ᾽ ἱστορεῖ ἐν τῇ 4
τῶν ϑαυμασίων συναγωγῇ ἐν Πέλλῃ τῆς Θετταλίας ᾿ἀχαιὸν ἄνϑρωπον
Πηλεῖ καὶ Χείρωνι καταϑύεσθαι. Δυχτίους γὰρ (Κρητῶν δὲ ἔϑνος 5
εἰσὶν οὗτοι) ᾿Αντικλείδης ἐν ΜΝόστοις ἀποφαίνεται ἀνϑρώπους
5 ἀποσφάττειν τῷ Διί, καὶ Λεσβίους Διονύσῳ τὴν ὁμοίαν προσάγειν
ϑυσίαν Δωσίδας λέγει: Φωκαεῖς δέ (οὐδὲ γὰρ αὐτοὺς παραπέμψομαι — 6
τούτους Πυϑοκχλῆς ἐν τρίτῳ Περὶ ὁμονοίας τῇ Ταυροπόλῳ ᾿Αρτέμιδι
ἄν ϑρωπον ὁλοχαυτεῖν ἱστορεῖ. Ἐρεχϑεὺς δὲ ὁ ᾿Αττικὸς καὶ Μάριος 37P 7
ὁ Ῥωμαῖος τὰς αὐτῶν ἐϑυσάτην ϑυγατέρας" ὧν ὃ μὲν τῇ Degepyarry,
10 oc Δημάρατος ἐν πρώτῃ Τραγῳδουμένων, ὃ δὲ τοῖς ᾿᾿Ιποτροπαίοις,
ὁ Magıos, ὡς Δωρόϑεος ἐν τῇ τετάρτῃ Ἰταλικῶν ἱστορεῖ. φιλᾶν- 8
ϑρωποί γε ἐκ τούτων καταφαίνονται οἱ δαίμονες: πῶς δὲ οὐχ
ὅσιοι ἀναλόγως οἱ δεισιδαίμονες; οἱ μὲν σωτῆρες εὐφημούμενοι, οἱ
δὲ σωτηρίαν αἰτούμενοι παρὰ τῶν ἐπιβούλων σωτηρίας. καλλιερεῖν
15 γοῦν τοπάζοντες αὐτοῖς σφᾶς αὐτοὺς “λελήϑασιν ἀποσφάττοντες ἀν-
ϑρώπους. οὐ γὰρ οὖν παρὰ τὸν τόπον ἱερεῖον γίνεται ὃ φόνος, 9
οὐδ᾽ εἰ ᾿Αρτέμιδί τις καὶ Διὶ ἐν. ἱερῷ δῆϑεν χωρίῳ μᾶλλον ἢ ὀργῇ
καὶ φιλαργυρίᾳ, ἄλλοις ὁμοίοις δαίμοσιν, ἐπὶ βωμοῖς ἢ ἐν ὁδοῖς
ἀποσφάττοι τὸν ἄνϑρωπον, ἐἑερὸ»] ἱερεῖον ἐπιφημίσας, ἀλλὰ φόνος
20 ἐστὶ καὶ ἀνδροχτασία ἡ τοιαύτη ϑυσία. τί δὴ οὖν, ὦ σοφώτατοι 43,1
τῶν ἄλλων ζῴων ἄνϑρωποι, τὰ μὲν ϑηρία περιφεύγομεν τὰ ἀνή-
μερα, κἄν που περιτύχωμεν ἄρχῳ ἢ λέοντι, ἐχτρεπόμεϑα,

ς »09 ΄ A >
ὡς δ᾽ ὅτε τίς τε δράκοντα ἰδὼν παλίνορσος ἀπέστη

1 vgl. Eur. Iph. Taur. — 1—3 Monimos Fr. 1 FHG IV p. 454; vgl. Paradox.
ed. Westermann p. 165 — 83—5 Antikleides Fr. 9 Müller Script. Alex. M. p. 149
— 5f Dosidas (bei anderen Ζ4Ζωσιάδης oder Δωσιάδας) Fr. 5 FHG IV p. 400 —
6—8 Pythokles Fr. 4 FHG IV p. 489 — 8—11 Demaratus Fr. 4 FHG IV p. 379;
Dorotheos Fr. 3 Müller Seript. Alex. M. p. 156 — vgl. [Plutarch] Parall. min. 20
p- 310 Ὁ; Stob. Flor. 39, 33; dazu Hercher, Plut. De fluviis praef. p. 18. 30; Hiller,
Zur Quellenkritik des Cl. Al. Hermes 21 (1886) 5. 126 ff; Rose, Aristoteles pseude-
pigr. p. 537 — 28-8. 33, 2 T' 33—35

Protrepticus Cap. III. 42, 4—44, 3. 33

οὔρεος ἐν βήσσῃς, ὑπό τε τρόμος ἔλλαβε γυῖα,
ἄψ τ᾽ ἀνεχώρησεν"
δαίμονας δὲ ὀλεϑρίους καὶ ἀλιτηρίους ἐπιβούλους τε καὶ μισανϑρώ-
πους καὶ λυμεῶνας ὄντας προαισϑόμενοι χαὶ συνιέντες οὐχ ἔχὶ τρέ-
πεσϑὲ οὐδὲ ἀποστρέφεσϑε; τί δ᾽ ἂν χαὶ ἀληϑεύσαιεν οἱ xaxoi, ἢ
τίνα ἂν ὠφελήσαιεν; αὐτίχα γοῦν ἔχω σοι βελτίονα τῶν ὑμεδαπῶν
τούτων ϑεῶν, τῶν δαιμόνων, ἐπιδεῖξαι τὸν ἄνϑρωπον, τοῦ ᾿4πόλ-
Amvog τοῦ μαντικοῦ τὸν | Κῦρον καὶ τὸν Σόλωνα. φιλόδωρος ὑμῶν
ὃ Φοῖβος, ἀλλ᾽ οὐ φιλάνϑρωπος. προύδωχε τὸν Κροῖσον τὸν φίλον
10 χαὶ τοῦ μισϑοῦ ἐχλαϑόμενος (οὕτω φιλόδοξος ἦν) ἀνήγαγε τὸν
Κροῖσον διὰ τοῦ "AAvos ἐπὶ τὴν πυράν. οὕτω φιλοῦντες οἱ δαί-
uoves ὁδηγοῦσιν εἰς τὸ πῦρ. ἀλλ᾽, ὦ φιλανϑρωπότερε καὶ ἀλη-
ϑέστερε τοῦ ᾿Απόλλωνος ἄνϑρωπε, τὸν ἐπὶ τῆς πυρᾶς οἴχτειρον
δεδεμένον, καὶ σὺ μέν, ὦ Σόλων, μάντευσαι τὴν ἀλήϑειαν, σὺ δέ,
16 ο) Κῦρε, κέλευσον ἀποσβεσϑῆναι τὴν πυράν. σωφρόνησον͵ ὕστατον
τ γοῦν, ὦ Κροῖσε, τῷ πάϑει μεταμαϑών" ἀχάριστός ἐστιν ὃν προσ-
xuvelc, λαμβάνει τὸν μισϑὸν καὶ μετὰ τὸ χρυσίον ψεύδεται πάλιν.
τέλος ἄρα οὐχ ὃ δαίμων, ἀλλὰ ὁ ἄνϑρωπός σοι λέγει. οὐ λοξὰ
μαντεύεται Σόλων" τοῦτον εὑρήσεις ἀληϑῆ μόνον, ὦ βάρβαρε, τὸν
20 χρησμόν" τοῦτον ἐπὶ τῆς πυρᾶς δοκιμάσεις.
Ὅϑεν ἔπεισί μοι ϑαυμάζειν τίσι ποτὲ φαντασίαις ἀπαχϑέντες οἱ
πρῶτοι πεπλανημένοι δεισιδαιμονίαν ἀνϑρώποις κατήγγειλαν, δαί-

88 Ρ
2

1383

44,1

βονας ἀλιτηρίους νομοϑετοῦντες σέβειν, εἴτε Φορωνεὺς ἐκεῖνος ἦν

εἴτε Μέροῳ εἴτε ἄλλος τις, ol νεὼς καὶ βωμοὺς ἀνέστησαν αὐτοῖς,
25 πρὸς δὲ καὶ ϑυσίας «παραστῆσαι πρῶτοι μεμύϑευνται. καὶ γὰρ δὴ
καὶ κατὰ χρόνους ὕστερον ἀνέπλαττον ϑεούς, οἷς προσκυνοῖεν.
ἀμέλει τὸν Ἔρωτα τοῦτον {τὸν ἐν τοῖς πρεσβυτάτοις τῶν ϑεῶν
εἶναι λεγόμενον ἐτίμα πρότερον οὐδὲ εἷς πρὶν ἢ Χάρμον μειράκιόν
τι ἑλεῖν χαὶ βωμὸν ἱδρύσασϑαι ἐν ᾿Αἀχαδημίᾳ χαριστήριον ἐπιτελοῦς
80 γενομένης ἐπιϑυμίας" καὶ τῆς νόσου τὴν ἀσέλγειαν Ἔρωτα κεκλή-
κασι, ϑεοποιοῦντες ἀχόλαστον ἐπιϑυμίαν. ᾿Αϑηναῖοι δὲ οὐδὲ τὸν
Πᾶνα ἤδεσαν ὅστις ἦν, | πρὶν ἢ Φιλιππίδην εἰπεῖν αὐτοῖς. εἰχότως
7—20 vgl. Herodot 1,.30--38; 46--ὅ6; 84--87 -- 23—25 vgl. Amob. δᾶν.

nat. VI3 — 27-30 vgl. Paus. 130, 1; Athen. XIII p. 609D; Anthol. App. 302 —
32 vgl. Herodot 6, 105 — 32 εἰκότως — S. 35, 10 χεφαλαί Euseb. Pr. ev. II 6, 1—7

1 βήσσῃς Kus. (βήσσαις Eus. ΟἹ βήσσηισιν P | 4 συνιόντες Eus. A*BO | 4 f ἐντρέ-
neo$eEus.1 | 10 φιλόδοξος] φιλόλοξος Τοῦρ, Emend. in Suid.1370 vgl.Roscher, Philo-
logus 60 (1901) S. 85 Anm. 6 | 17 ψεύδεται) + ὃ σόλων über ἃ. Z. P2 als Scholion |
vor πάλιν + ὅρα am Ende der Zeile ΡΖ] 18 [ἄρα] Ma ἄρα Di | 19 εὑρήσεις Wilh.
Canter, De rat. emend. syntagma p. 52 ed ϑήσεις P | 27 (τὸν) Markland | 29 χαρι-
στήριον Valckenaer Diatr. in Eur. rell. p. 157b; vgl. Protr. 31,4; 48, 2 χαριέστερον

P | ἐπιτελοῦς P2 ἐπὶ τέλους P*
Clemens I. 3

———_

33 P

34 Clemens.

ἄρα ἀρχήν ποϑὲν ἡ δεισιδαιμονία λαβοῦσα κακίας ἀνοήτου γέγονε
πηγή" εἶτα δὲ μὴ ἀνακοπεῖσα, ἀλλ᾽ εἰς ἐπίδοσιν ἐλϑοῦσα καὶ πολλὴ
δὴ ῥυεῖσα, δημιουργὸς πολλῶν καϑίσταται δαιμόνων, ἑκατόμβας
ϑύουσα χαὶ πανηγύρεις ἐπιτελοῦσα καὶ ἀγάλματα ἀνιστᾶσα καὶ νεὼς
5 ἀνοικοδομοῦσα, τοὺς δή --- οὐ γὰρ οὐδὲ τούτους σιωπήσομαι, πρὸς 4
δὲ καὶ αὐτοὺς ἐξελέγξω --- νεὼς μὲν εὐφήμως ὀνομαζομένους, τάφους
δὲ γενομένους ἱτουτέστι τοὺς τάφους νεὼς ἐπιχεκλημένους]. ὑμεῖς
δὲ ἀλλὰ κἂν νῦν δεισιδαιμονίας ἐκλάϑεσϑε, τοὺς τάφους τιμᾶν
αἰσχυνόμενοι. ἐν τῷ νεῷ τῆς ᾿Αϑηνᾶς ἐν Aapion ἐν τῇ ἀκροπό- 45,1
10 Ası τάφος ἐστὶν "Axgıciov, ᾿Αϑήνησιν δὲ ἐν ἀκροπόλει Κέκροπος, ὥς
φήσιν ᾿Αντίοχος ἐν τῷ ἐνάτῳ τῶν Ἱστοριῶν. τί δὲ ᾿Εριχϑόνιος;
οὐχὶ ἐν τῷ νεὼ τῆς Πολιάδος κεκήδευται; Ἰμμάραδος δὲ ὃ Ἐὐμόλπου
καὶ Δαείρας οὐχὶ ἐν τῷ περιβόλῳ τοῦ ᾿Ἐλευσινίου τοῦ ὑπὸ τῇ ἀκρο-
πόλει; αἱ δὲ Κελεοῦ ϑυγατέρες οὐχὶ ἐν ᾿Ελευσῖνι τετάφαται; τί σοι 2
15 χαταλέγω τὰς (ἐξὺ Ὑπερβορέων γυναῖκας; Ὑπερόχη καὶ Acodien
κέχλησϑον, ἐν τῷ ᾿Αρτεμισίῳ ἐν Δήλῳ κεκήδευσϑον, τὸ δὲ ἐν τῷ
᾿Απόλλωνος τοῦ Δηλίου ἐστὶν ἱερῷ. Δεάνδριος δὲ Κλέοχον ἐν
Μιλήτῳ τεϑάφϑαι ἐν τῷ Διδυμαίῳ φησίν. ἐνταῦϑα τῆς Δευχο- 8
φρύνης τὸ μνημεῖον οὐχ ἄξιον παρελϑεῖν ἑπομένους Ζήνωνι τῷ
20 Μυνδίῳ, (N) ἐν τῷ ἱερῷ τῆς ᾿Δρτέμιδος ἐν | Μαγνησίᾳ κεκήδευται, οὐδὲ 40 P
μὴν τὸν ἐν Τελμησσῷ βωμὸν τοῦ ᾿᾿πόλλωνος." μνῆμα εἶναι καὶ

5 οὐ γὰρ --- 8.85, 4 χεχηδεῦσϑαι Ογτ. ν. Alex. c. Jul. X p. 848 Aubert. Inc. Ἔφη
δὲ χαὶ Κλήμης ἀνὴρ ἐλλόγιμος, καὶ μέντοι καὶ πολυΐστωρ περί τε ϑεῶν καὶ ναῶν
ὡδί. οὐ γὰρ... --- 6-.5. 35, 4 vgl. Arnob. adv. nat. VI 6 — 9—11 Antiochos
Fr. 15 FHG Ip. 184 — 10 vgl. Kexoönıov CIAtt. 1322; Bull. de corr. hell. 1889
p- 257 — 17 f Maeandrios von Milet (Leandrios alte Verschreibung) Fr.5 FHG II
p. 336

2 εἶτα δὲ] ἔπειτα Eus. | καὶ < Eus. 4 ϑύουσα) ποιοῦσα Eus. | 5f ἀνοιχο- |
δομοῦσα (οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῦτο — ἐξελέγξω), νεὼς μὲν Markland | 5 τοὺς Schw
οὃς P | οὐ γὰρ οὐδὲ τούτους St οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τούτους Ῥ οὐδὲ γὰρ τοῦτο Eus. οὐ
γὰρ οὐδὲ τοῦτο Cyr. | 6 αὐτοὺς Ῥ Cyr. Eus. H αὐτὸ Eus. BIO | 7 [τουτέστι --- ἐπι-
χκεχλημένους)] Markland | 9, 12 ναῷ Eus. (12 νεῶ Eus. H) Cyr. | 10 ἐν] - τῇ
Eus. | 11 ἐννάτῳ P | δαὶ P | 12 Tuudoadog Cyr. Paus. 1 5, 2; 27, 4; 38, 3 iu-
μαρος P inmarachus Arnob. HS Ἴσμαρος Eus. (Iuueoog Eus. H) | 13 περιβόλῳ] +
χκεχήδευται Eus. BIO | 18: ἀχροπόλει] πόλει Wachsmuth, Rh. Mus. 23 (1868) S. 58 109
eiwitati Arnob. | 14 οὐχὶ <Eus. Cyr. | 15 χαταγγέλλω Cyr. | ἐξ Eus. Cyr. Arnob. <
P | 16 Agreuoio] + δὲ Cyr. | 17 Δεάνδριος P Adavdoog Eus. Theod. Gr. aff. cur.
VIII 30 (aus Rus.) Leandrius Arnob. “εάνδρειος Cyr. | Κλέοχον Müller aus Apoll.
II 1, 2 Κλέαρχον P Eus. H Oyr. Κλεόμαχον Eus. BIO Theod. Oleochum Arnob. |
18 τετάφϑαι Eus. (τεϑάφϑαι Eus. BO) Cyr. | 19 μνημεῖον P Eus. H μνῆμα Eus.
BIO Cyr. Theod, | 20 (ἢ) (über ἃ. 2.) P2 M Eus. H Cyr. | 21 τελμησσῶ Eus. H τελ-
μισσῶι P τελμισῶ Eus. IB Cyr. τῶ τελμισῶ Eus. O | vor μνῆμα + ὃν über d.Z. P2
+ οὗ Eus. H

Protrepticus Cap. III. 44, 4—Cap. IV. 47, 2. 35

τοῦτον Te eAun0000 τοῦ μάντεως ἱστοροῦσιν. Πτολεμαῖος δὲ ὃ τοῦ
᾿Δγησάρχου ἐν τῷ α' τῶν περὶ τὸν Φιλοπάτορα ἐν Πάφῳ λέγει ἂν
τῷ τῆς Ἀφροδίτης ἱερῷ Κινύραν τε καὶ τοὺς Κινύρου ἀπογόνους
κεχηδεῦσϑαι. ἀλλὰ γὰρ ἐπιόντε μοι τοὺς προσχυνουμένους ὑμῖν
τάφους

ἐμοὶ μὲν οὐδ᾽ ὁ πᾶς ἂν ἀρχέσαι χρόνος"
ὑμᾶς δὲ εἰ μὴ ὑπεισέρχεταί τις αἰσχύνη τῶν τολμωμένων, νεχροὶ

. ἄρα τέλεον ὄντες νεχροῖς [ὄντως] πεπιστευκότες περιέρχεσϑε"

ἃ δειλοί, τί καχὸν τόδε πάσχετε; νυχτὶ μὲν ὑμῶν

εἰλύαται κεφαλαί.
IV. δὶ δ᾽ ἔτι πρὸς τούτοις φέρων ὑμῖν τὰ ἀγάλματα αὐτὰ
ἐπισκοπεῖν παραϑείην, ἐπιόντες ὡς ἀληϑῶς λῆρον εὑρήσετε τὴν
συνήϑειαν, "ἔργα χειρῶν ἀνϑρώπωνε ἀναίσϑητα προστρεπόμενοι.
πάλαι μὲν οὖν οἱ Σκχύϑαι τὸν ἀκινάκη», οἱ Agaßes τὸν λίϑον, οἱ
Πέρσαι τὸν ποταμὸν προσεκύνουν, καὶ τῶν ἄλλων ἀνϑρώπων οἱ ἔτι
παλαιότεροι ξύλα ἱδρύοντο περιφανῆ καὶ κίονας ἵστων ἐκ λίϑων"
ἃ δὴ καὶ ξόανα προσηγορεύετο διὰ τὸ ἀπεξέσϑαι τῆς ὕλης. ἀμέλει
ἐν Ἰκάρῳ τῆς “ρτέμιδος τὸ ἄγαλμα ξύλον ἦν οὐχ εἰργασμένον, καὶ
τῆς Κιϑαιρωνίας. Ἥρας ἐν Θεσπείᾳ πρέμνον ἐχκεχομμένον" καὶ τὸ τῆς
“Σαμίάς Ἥρας, ὧς φῆσιν ᾿ἀέϑλιος, πρότερον μὲν ἦν σανίς, ὕστερον
. δὲ ἐπὶ Προκλέους ἄρχοντος ἀνδριαντοειδὲς ἐγένετο. ἐπεὶ δὲ ἀνϑρώ-
ποις | ἀπεικονίζεσϑαι τὰ ξόανα ἤρξατο, βρέτη τὴν &x βροτῶν ἐπω-
νυμίαν ἐκαρπώσατο. ἐν Ῥώμῃ δὲ τὸ παλαιὸν δόρυ φησὶ γεγονέναι
τοῦ Ἄρεως τὸ ξόανον» Οὐάρρων 6 συγγραφεύς, οὐδέπω τῶν τεχνι-
τῶν ἐπὶ τὴν «δὐπρόσωπον ταύτην καχοτεχνίαν οἡρμηκότων. ἐπειδὴ

40,1

41 P

μ»

δὲ ἤνϑησεν ἡ τέχνη, ηὔξησεν ἡ πλάνη. ὡς μὲν οὺν τοὺς λίϑους 47,1

καὶ τὰ ξύλα᾽ καὶ συνελόντι φάναι τὴν ὕλην ἀγάλματα ἀνόρείκελα
ἐποιήσαντο, οἷς ἐπιμορφάξετε εὐσέβειαν συκοφαντοῦντες τὴν ἀλή-
ϑειαν, ἤδη μὲν αὐτόϑεν δῆλον" οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀποδείξεως ποσῆς
ἐπιδεομένου τοῦ τόπου οὐ παραιτητέον. τὸν μὲν οὖν Ὀλυμπίασι
Δία καὶ τὴν ᾿Αϑήνησι Πολιάδα ἐκ χρυσοῦ καὶ ἐλέφαντος κατασκευάσαι

1—4 Ptolem. v. Megalopolis Fr. 1 FHG III p. 66 — vgl. Arnob. adv. nat.
VI4 — 6 Tragikervers, fehlt bei Nauck — 9f v 8011 — 18 vgl. Psal. 113, 12 —
14—26 vgl. Arnob. adv. nat. VI 11 — 19-21 Aethlios Fr. 1 FHG IV p. 287 —
23—25 vgl. Varr. Ant. rer. div. lib. XVI. Fr. + 34 Agahd (Jahrbb. f. Philol. 24. Suppl.
Bd. (1898) p. 210)

-.-.-Φ»

36 Clemens.

Φειδίαν παντί που σαφές" τὸ δὲ ἐν Σάμῳ τῆς Ἥρας ξόανον Σμίλιδι
τῷ Εὐκλείδου πεποιῆσϑαι Ὀλύμπιχος ἐν Σαμιακοῖς ἱστορεῖ. μὴ οὖν 8
ἀμφιβάλλετε, εἰ τῶν Σεμνῶν ᾿4ϑήνησι καλουμένων ϑεῶν τὰς μὲν;

δύο Σχόπας ἐποίησεν ἐκ τοῦ καλουμένου λυχνέως λίϑου, Κάλως δὲ 148

5 τὴν μέσην αὐταῖν" ἱστοροῦντα ἔχω σοι Πολέμωνα δεικνύναι ἐν τῇ
τετάρτῃ τῶν πρὸς Τίμαιον" μηδ᾽ εἰ τὰ ἐν Πατάροις τῆς Avxias 4
ἀγάλματα Διὸς καὶ ᾿ἡἀπόλλωνος Φειδίας πάλιν ἐκεῖνος ἱτὰ ἀγάλματα
χκαϑάπερ τοὺς λέοντας τοὺς σὺν αὐτοῖς ἀναχειμένους εἴργασται" εἰ
δέ, ὥς φασί τινες, Βρυάξιος ἡ τέχνη, οὐ διαφέρομαι" ἔχεις καὶ

10 τοῦτον ἀγαλματουργόν" ὁπότερον αὐτοῖν βούλει ἐπίγραφε. καὶ μὴν 5
Τελεσίου τοῦ ᾿Αϑηναίου, ὥς φησι Φιλόχορος, ἔργον εἰσὶν ἀγάλματα
ἐννεαπήχη Ποσειδῶνος καὶ ᾿᾿μφιτρίτης ἐν Τήνῳ προσκυνούμενα.
“Δημήτριος γὰρ ἐν δευτέρῳ τῶν ᾿Δργολικῶν τοῦ ἐν Τίρυνϑι τῆς
Ἥρας ξοάνου καὶ τὴν ὕλην. ὀγχνην καὶ τὸν ποιητὴν Agyov ave-

15 γράφει. πολλοὶ δ᾽ ἂν τἄχα που ϑαυμάσειαν, εἰ μάϑοιδεν τὸ Παλ- 6
λάδιον τὸ διοπετὲς καλούμενον, | 6 Διομήδης καὶ Ὀδυσσεὺς ioro- 42 P
ροῦνται μὲν ὑφελέσϑαι ἀπὸ Ἰλίου, παρακαταϑέσϑαι δὲ Δημοφῶντι,
ἐκ τῶν Πέλοπος ὀστῶν κατεσχευάσϑαι, καϑάπερ τὸν Ὀλύμπιον ἐξ
ἄλλων ὀστῶν Ἰνδικοῦ ϑηρίου. χαὶ δὴ τὸν ἱστοροῦντα Διονύσιον

20 ἐν τῷ πέμπτῳ μέρει τοῦ Κύχλου παρίστημι. ᾿Απελλᾶς δὲ ἐν τοῖς τ

Δελφικοῖς δύο φησὶ γεγονέναι τὰ Παλλάδια, ἄμφω δ᾽ ὑπ᾿ ἀνϑρώπων

δεδημιουργῆσϑαι. ἀλλ᾽ ὅπως μηδεὶς ὑπολάβῃ καὶ ταῦτά με ἀγνοίᾳ

παρεικέναι, παραϑήσομαι τοῦ Μορύχου Διονύσου. τὸ ἄγαλμα ᾿4ϑήνησι
γεγονέναι μὲν ἐκ τοῦ φελλᾶάτα καλουμένου λίϑου, ἔργον δὲ εἶναι

Σίχωνος τοῦ Βὐπαλάμου, ὥς φησι Πολέμων ἔν τινι ἐπιστολῇ.

ἐγενέσϑην δὲ καὶ ἄλλω τινὲ δύω Κρητικὼ οἶμαι ἀνδριαντοποιὼ

LO
ot

οο

11 Olympichos Fr. 1 FHG IV p. 466 — 3-6 Polemon Fr. 41 FHG Il
p- 127 — 10—12 Philochoros Fr. 185 FHG Ip. 414 — 13—15 Demetrios v. Trozen
Fr. 5 Diels (ἨΔ IV p. 383) — 15—S. 38, 4 vgl. E. v. Dobschütz, Christusbilder
5. 55*ff (T.u. U. N. F. II) — 15—20 Dionysios Fr. 5 FHG Ip. 9 — 15—18 vgl.
Arnob. adv. nat. IV 25; Firm. Mat. de err. 15, 1 — 20—22 Apellas Fr. 1 FHG Ι
IV p. 307 — 22—25 Polemon Fr. 73 FHG III p. 136

1 παντί τῳ Markland | 1f Σμίλιδι τῷ Cobet, Mnemos. 10 (1861) p. 412 σμιλήτηι
P! (zw. o u. « ein Buchst. ausrad.) σμιλῆι τηι (sic) P2M* σμίλη τῆι M2Vi Σμίλι
τῷ Bernadakis zu Plut. Mor. vol. VII p. 49 4 Κάλως Irrtum für Κάλαμις vgl.
Müller | 5 τὴν μέσην αὐταῖν' ἱστοροῦντα ἔχω σοι Jahn, Jahrbb. f. wiss. Kritik 1840
Band IIS. 594 ἣν μέσην αὐταῖν ἱστοροῦνται ἔχουσαι P ἣν μέσην αὐταῖν ἱστοροῦντα
λέγουσι Preller | 6 μηδ᾽ εἰ Münzel μηδὲ P τί δὲ Kroll | 7 vor Φειδίας + über ἃ. Ζ. ἃ
P?2 im Text M εἰ Po | ἐχεῖνος Wi &xeiva P | [πάλιν — ἀγάλματα] Heyse [τὰ ἀγάλ-
ματα] St|9 ἡ Wi ἦν P (ν in Ras. f. 2 Buchst. P2) | 23 παρειχέναι Sy naonzivaı
P | 24 φελλάντα Lagarde, Symmicta [I] Göttingen 1877 S. 23 φελλέτα Toup, Emend.
in Suidam III p. 471 | 25 oixwvog (corr. aus σιχῶνος) Pt Σιμμίου Zenob. V 18,
daher hier Σίμωνος Sy | 26 ἐγενέσθην Sy γενέσϑην P vgl. S. 22, 19

Protrepticus Cap. IV. 47, 3—48, 6. 37

(Σχύλλις χαὶ Δίποινος ὠνομαζέσϑην) τούτω δὲ τὰ ἐν "Apysı τοῖν
Διοσκούροιν ἀγάλματα κατεσχευασάτην χαὶ τὸν ἐν Τίρυνϑι Ἥρα-
κλέους ἀνδριάντα χαὶ τὸ τῆς Μουνυχίας ᾿Αρτέμιδος ξόανον ἐν
Σικυῶνι.

5 Καὶ τί περὶ ταῦτα διατρίβω, ἐξὸν αὐτὸν τὸν μεγαλοδαίμονα ὑμῖν
ἐπιδεῖξαι ὅστις ἦν, ὃν δὴ κατ᾽ ἐξοχὴν πρὸς πάντων σεβασμοῦ κατη-
ξιωμένον ἀκούομεν, τοῦτον (ὃν) ἀχειροποίητον εἰπεῖν τετολμήχασιν,
τὸν Αἰγύπτιον Σάραπιν; οἱ μὲν γὰρ αὐτὸν ἱστοροῦσιν χαριστήριον
ὑπὸ Σινωπέων Πτολεμαίῳ τῷ Φιλαδέλφῳ τῷ “ἰγυπτίων πεμφϑῆναι

10 βασιλεῖ, ὃς λιμῷ τρυχομένους αὐτοὺς ar Αἰγύπτου μεταπεμψαμένους
σῖτον [ὃ Πτολεμαῖος) ἀνεκτήσατο, εἶναι δὲ τὸ ξόανον τοῦτο ἄγαλμα
Πλούτωνος" ὃ δὲ δεξάμενος τὸν ἀνδριάντα καϑίδρυσεν ἐ ἐπὶ τῆς ἄχρας,
ἣν νῦν Ῥαχῶτιν καλοῦσιν, ἔνϑα καὶ τὸ ἱερὸν τετίμηται τοῦ Σαρᾶ-

᾿ zudog, γειτνιᾷ δὲ τοῖς τόποις τὸ χωρίον. Βλιστίχην δὲ τὴν παλλα-

15 χίδα τελευτήσασαν ἐν Κανώβῳ μεταγαγὼν ὃ Πτολεμαῖος ἔϑαψεν ὑπὸ
τὸν προδεδηλωμένον σηκόν. ἄλλοι δέ φασι Ποντικὸν εἶναι βρέτας
τὸν Σάραπιν, μετῆχϑαι δὲ εἰς ᾿Ἱλεξάνδρειαν μετὰ τιμῆς πανηγυρικῆς.
Ἰσίδωρος μόνος παρὰ “Σελευχέωον τῶν πρὸς Ἀντιοχείᾳ τὸ “ἄγαλμα μετ-
αχϑῆναι λέγει, ἐν σιτοδείᾳ καὶ αὐτῶν γενομένων καὶ ὑπὸ Πτολεμαίου

20 διατραφέντων. ἀλλ᾽ ὅ γε ᾿᾿ϑηνόδωρος Ι ὁ τοῦ Σάνδωνος ἀρχαΐξειν
τὸν Σάραπιν βουληϑεὶς οὐχ οἷδ᾽ ὅτῳ περιέπεσεν, ἐλέγξας αὐτὸν
ἄγαλμα εἶναι γενητόν" Σέσωστρίν φῆσι τὸν Αἰγύπτιον βασιλέα, τὰ
πλεῖστα τῶν παρ᾽ Ἕλλησι παραστησάμενον, ἐϑνῶν ἐπανελϑόντα εἰς
«Αἴγυπτον ἐπαγαγέσϑαι τεχνίτας ἱκανούς τὸν οὖν Ὄσιριν τὸν προ-

25 πάτορα τὸν αὑτοῦ δαιδαλϑῆναι ἐκέλευσεν αὐτοῖς πολυτελῶς, κατα-
σχευάζει δὲ αὐτὸν Βρύαξις ὁ δημιουργός, οὐχ ὃ ᾿Αϑηναῖος, ἄλλος δέ
τις ὁμώνυμος ἐχείνῳ τῷ Bovasıdı ὃς ὕλῃ κατακέχρηται εἰς δη-
μιουργίαν μικτῇ καὶ ποικίλῃ. ῥίνημα γὰρ χρυσοῦ ἦν αὐτῷ καὶ ἀρ-
γύρου χαλκοῦ τε καὶ σιδήρου καὶ μολίβδου, πρὸς δὲ καὶ κασσιτέρου,

80 λέϑων δὲ “Αἰγυπτίων ἐνέδει οὐδὲ εἷς, σαπφείρου καὶ αἱματίτου ϑραύ-
σματα σμαράγδου τε, ἀλλὰ καὶ τοπαξίου. λεάνας οῦν τὰ πάντα καὶ
ἀναμίξας ἔχρωσε κυάνῳ, οὗ δὴ χάριν μελάντερον τὸ χρῶμα τοῦ ἀγάλ-

8—S. 38, 4 vgl. Plut. de Is. et Osir. 281 p. 361. 362 — 20—S. 38, 4 Atheno-
doros von Tarsos Fr. 4 FHG III p. 487

48,1

43P 4

38 Clemens.

ματος, καὶ τῷ ἐκ τῆς Ὀσίριδος καὶ τοῦ Arıos χηδείας ὑπολελειμμένῳ
φαρμάχῳ φυρᾶσας τὰ πᾶντα διέπλασεν τὸν Σάραπιν" οὗ καὶ τοῦ-
γομα αἰνίττεται τὴν κοινωνίαν τῆς κηδείας καὶ τὴν ἐκ τῆς ταφῆς
δημιουργίαν, σύνϑετον ano τε Ὀσίριδος καὶ ᾿άπιος γενόμενον Ὀσίραπις.

5 Καινὸν δὲ ἄλλον ἐν Αἰγύπτῳ, ὀλίγου δεῖν καὶ παρ᾽ Ἕλλησι, σε- 49,1
βασμίως τεϑείακεν ϑεὸν ὁ βασιλεὺς ὁ Ῥωμαίων τὸν ἐρώμενον ὡραιό-
τατον σφόδρα γενόμενον᾽ Αἰντίνοον [ὃν] ἀνιέρωσεν οὕτως oc
Γανυμήδην ὁ Ζεύς: οὐ γὰρ χωλύεται ῥᾳδίως ἐπιϑυμία φόβον οὐκ
ἔχουσα" καὶ νύχτας ἱερὰς τὰς ᾿Αντινόου προσχυνοῦσιν ἄνϑρωποι νῦν,

10 ἃς αἰσχρὰς ἠπίστατο ὃ συναγρυπνήσας ἐραστής. τί μοι ϑεὸν κατα- 2
λέγεις τὸν πορνείᾳ τετιμημένον; τί δὲ καὶ ὡς υἱὸν ϑρηνεῖσϑαι προσ-
ἑταξας; τί δὲ καὶ τὸ κάλλος αὐτοῦ διηγῇ; αἰσχρόν ἐστι τὸ κἄλλος
ὕβρει μεμαραμμένον. μὴ τυραννήσῃς, ἄνϑρωπε, τοῦ κάλλους μηδὲ
ἐνυβρίσῃς ἀνϑοῦντι τῷ νέφ᾽ τήρησον αὐτὸ καϑαρόν, ἵνα ἢ καλόν.

16 βασιλεὺς τοῦ κάλλους γενοῦ, μὴ τύραννος" ἐλεύϑερον μεινάτω" τότε
σου γνωρίσω τὸ κάλλος, ὅτε καϑαρὰν τετήρηχας τὴν εἰχόνα᾽ τότε
προσχυνήσω τὸ χάλλος, ὅτε ἀληϑινὸν ἀρχέτυπόν ἐστι] τῶν καλῶν. 44 Ῥ
ἤδη δὲ τάφος ἐστὶ τοῦ ἐρωμένου, νεώς ἐστιν ᾿Δἀντινόου καὶ πόλις" 3
καϑάπερ δέ, οἶμαι, οἱ ναοί, οὕτω δὲ καὶ οἱ τάφοι ϑαυμάζονται, πυρα-

20 μίδες καὶ μαυσώλεια καὶ λαβύρινϑοι, ἄλλοι ναοὶ τῶν νεχρῶν, οἧς ἐκεῖ-
νοι Tapoi τῶν ϑεῶν. διδάσκαλον δὲ ὑμῖν παραϑήσομαι τὴν προφῆτιν 50,1
Σίβυλλαν!

οὐ ψευδοῦς Φοίβου χρησμηγόρον, ὅν τε μάταιοι ee.
ἄνϑροποι ϑεὸν εἶπον, ἐπεψεύσαντο δὲ μάντιν,

25 ἀλλὰ ϑεοῦ μεγάλοιο, τὸν οὐ χέρες ἔπλασαν ἀνδρῶν

εἰδώλοις ἀλάλοισι λιϑοξέστοισιν ὅμοιον.
αὕτη μέντοι ἐρείπια τοὺς νεὼς προσαγορεύει, τὸν μὲν τῆς Ἐφεσίας 2
“Ἀρτέμιδος »χάσμασι καὶ σεισμοῖς « καταποϑήσεσϑαι προμηνύουσα οὕτως,
ὕπτια δ᾽ οἰμῴξει Ἔφεσος κλαίουσα παρ᾽ χϑαις
80 καὶ νηὸν ζητοῦσα τὸν οὐχέτι ναιετάοντα᾽

5 καινὸν δὲ --- 10 ἐραστής Euseb. Pr. ev.116,8.9 — 8 οὐ χωλύεται --- 9 ἔχουσα
ϑδου, Par. 184 Holl — 18 ἤδη δὲ --- 21 τῶν ϑεῶν Euseb. Pr. ev. II 6, 9 — 23—26
Orac. Sibyll. 4, 4—7 — 28 vgl. Orae. Sibyll. δ, 294 f — 29f Orac. Sibyll. 5, 296 f

δ νυν δέν,» 0.

Protrepticus Cap. IV. 49, 1-51, 5. 39

τὸν δὲ Ἴσιδος καὶ Σαράπιδος ἐν Αἰγύπτῳ κατενεχϑήσεσϑαί φησι καὶ 3
ἐμπρησϑήσεσϑαι:

Ἶσι, ϑεὰ τριτάλαινα, μένεις ἐπὶ χεύματα Νείλου

μούνη, μαινὰς ἄναυδος ἐπὶ ψαμάϑοις ᾿Αχέροντος,
εἶτα ὑποβᾶσα"

καὶ σύ, Σάραπι λίϑους ἀργοὺς ἐπικείμενε πολλούς,
κεῖσαι πτῶμα μέγιστον ἐν Αἰγύπτῳ τριταλαίνῃ.
σὺ δὲ ἀλλ᾿ εἰ μὴ προφήτιδος ἐπακούεις, τοῦ γε σοῦ ἄχουσον φιλο- 4
σόφου, τοῦ Ἐφεσίου Ἡρακλείτου, τὴν ἀναισϑησίαν. ὀνειδίζοντος τοῖς
10 ἀγάλμασι" »χαὶ τοῖς ἀγάλμασι. τουτέοισιν εὔχονται, ὁχοῖον εἴ τις «τοῖς»
δόμοις λεσχηνεύοιτο. en γὰρ οὐχὶ τερατώδεις οἱ λίϑους προστρεπόμενοι, δ
εἶτα μέντοι καὶ πρὸ τῶν πυλῶν ἱστάντες αὐτοὺς οὑς ἐνεργεῖς, Ἑρμῆν
-“προσχυνοῦντες os ϑεὸν καὶ τὸν ᾿Αγυιέα ϑυρωρὸν ἱστάντες; εἰ γὰρ
ὡς ἀναισϑήτους ὑβρίζουσιν, τί προσχυνοῦσιν wg ϑεούς; εἰ δὲ αἰσϑή-
15 σεως αὐτοὺς μετέχειν οἴονται, τί τούτους ἱστᾶσι ϑυρωρούς; Ῥωμαῖοι 51,1
δὲ τὰ μέγιστα κατορϑώματα τῇ Τύχῃ ἀνατιϑέντες καὶ ταύτην μεγί-
στην οἰόμενοι ϑεόν, φέροντες εἰς τὸν κοπρῶνα ἀνέϑηκαν αὐτήν, 45 P
ἄξιον νεὼν τὸν ἀφεδρῶνα »είμαντες τῇ ϑεῷ.
Ara γὰρ ἀναισϑήτῳ λίϑῳ καὶ ξύλῳ καὶ χρυσίῳ πλουσίῳ οὐδ᾽ 2
20 ὁτιοῦν μέλει, οὐ κνίσης, οὐχ αἵματος, οὐ καπνοῦ, ᾧ δὴ τιμώμενοι
καὶ τυφόμενοι ἐχμελαίνονται. ἀλλ᾽ οὐδὲ τιμῆς, οὐχ ὕβρεως τὰ δὲ
καὶ παντός ἐστιν ἀτιμότερα ζῴου, τὰ ἀγάλματα. καὶ ὅπως γε 8
τεϑείασται τὰ ἀναίσϑητα, ἀπορεῖν ἔπεισί μοι καὶ κατελεεῖν τοὺς
πλανωμένους τῆς ἀνοίας oc δειλαίους" εἰ γὰρ καί τινα τῶν ζῴων
25 οὐχὶ πάσας ἔχει τὰς αἰσϑήσεις, ὥσπερ εὐλαὶ καὶ xauraı καὶ ὅσα διὰ
τῆς πρώτης γενέσεως εὐθὺς ἀνάπηρα φαίνεται, καϑάπερ οἱ σπάλακες
καὶ ἡ μυγαλῆ, ἥν φησιν ὁ Νίκανδρος »τυφλήν Te σμερδνήν Tec
ἀλλά γε ἀμείνους εἰσὶ τῶν ξοάνων τούτων καὶ τῶν ἀγαλμάτων 4
τέλεον ὄντων κωφῶν" ἔχουσιν γὰρ αἴσϑησιν μίαν γέ τενα, φέρε
80 εἰπεῖν ἀκουστικὴν ἢ ἀἁπτιχκὴν ἢ τὴν ἀναλογοῦσαν τῇ ὀσφρήσει ἢ τῇ
γεύσει" τὰ δὲ οὐδὲ μιᾶς αἰσϑήσεως μετέχει, τὰ ἀγάλματα... πολλὰ δέ 5

3f Orac. Sibyll. 5, 4845 — 6f Orac. Sibyll. 5, 4878 — 10f Heraklit Fr.
126 Byw., 5 Diels; vgl. Bernays, Ges. Abh. 1 71; K. J. Neumann, Hermes 15 (1880)
S. 605 ff — 13—15 vgl. Protr. 24 u. Xenophanes Fr. 13 Diels PPF p. 22 — 27 Ni-
kandros Ther. 815

3 χεύμασι Sib. χεύματι Schw | 7 χείσῃ Sib. | 10 τοῦ τέοισιν P | (τοῖς) aus

Orig. ce. Cels. 15; VII 62 | 11 προστρεπόμενοι He προτρεπόμενοι P | 13 προσ-

χυνοῦντες St προσχυνοῦσιν P ἱπροσχυνοῦσιν ὡς Yeöv] u. [ζϑυρωρὸν ἱστάντες) Schw |

141 εἰ δὲ αἰσϑήσεως doppelt geschrieben, aber einmal getilgt P! | 197 οὐϑ᾽ ὅτι οὖν

P 120 τιμώμενοι] σμώμενοι Wi | 21 τυφόμενοι) ὁ in Ras. P!, viell. für ὦ | 25 zdu-
παι] x in Ras. Pt

ἘΞ En

Οι

40 Clemens.

ἐστι τῶν ζῴων, ὅσα οὔτε ὅρασιν ἔχει οὔτε ἀκοὴν οὐδὲ μὴν φωνήν,
οἷον καὶ τὸ τῶν ὀστρέων γένος, ἀλλὰ ζῇ γε καὶ αὔξεται, πρὸς δὲ
καὶ τῇ σελήνῃ συμπάσχει: τὰ δὲ ἀγάλματα ἀργά, ἄπρακτα, ἀναί-
σϑητα, προσδεῖται καὶ προσχαϑηλοῦται καὶ προσπήγνυται, χοωνεύ-
εέαι, ῥινᾶται, πρίεται, περιξέεται, γλύφεται. κωφὴν μὲν δὴ γαῖαν
ἀεικίζουσιν οἱ ἀγαλματοποιοί, τῆς οἰκείας ἐξιστάντες φύσεως, ὑπὸ
τῆς τέχνης προσχυνεῖν ἀναπείϑοντες" προσχυνοῦσιν δὲ οἱ ϑεοποιοὶ
οὐ ϑεοὺς χαὶ δαίμονας κατὰ γε αἴσϑησιν τὴν ἐμήν, γῆν δὲ καὶ
τέχνην, τὰ ἀγάλματα ὕπερ ἐστίν. ἔστιν γὰρ ος ἀληϑῶς τὸ ἄγαλμα
ὕλη νεχρὰ τεχνίτου χειρὶ “μεμορφωμένη" ἡμῖν δὲ οὐχ ὕλης αἰσϑητῆς

αἰσϑητόν, νοητὸν de τὸ “ἄγαλμά ἐστιν. νοητόν, οὐκ αἰσϑητόν ἐστι

[τὸ ἄγαλμα) ὁ ϑεός, ὁ μόνος ὄντως ϑεός.

Καὶ δὴ ἔμπαλιν ἐν αὐταῖς που ταῖς περιστάσεσιν οἱ δεισι-
δαίμονες, οἱ τῶν λίϑων προσχυνηταί, ἔργῳ μαϑόντες ἀναίσϑητον;
ὕλην μὴ σέβειν, αὐτῆς ἡττώμενοι τῆς χρείας ἀπόλλυνται ὑπὸ δεισι-
δαιμονίας: καταφρονοῦντες δ᾽ ὅμως τῶν ἀγαλμάτων, φαίνεσθαι δὲ
μὴ βουλόμενοι αὐτῶν ὅλως περιφρονοῦντες, ἐλέγχονται ὑπ᾽ αὐτῶν
τῶν ϑεῶν, οἷς δὴ. τὰ ἀγάλματα ἐπιπεφήμισται. Διονύσιος μὲν γὰρ
ὃ τύραννος ὃ νεώτερος ϑοιμάτιον τὸ χρύσεον περιελόμενος τοῦ Διὸς
ἐν Σικελίᾳ προσέταξεν αὐτῷ ἐρεοῦν περιτεϑῆναι, χαριέντως φήσας
τοῦτο ἄμεινον εἶναι τοῦ χρυσέου, καὶ ϑέρους κουφότερον (OP) καὶ κρύους
ἀλεεινότερον. ᾿Αντίοχος δὲ ὃ Κυζικηνὸς ἀπορούμενος χρημάτων τοῦ
Διὸς τὸ ἄγαλμα τὸ χρυσοῦν, πεντεκαίδεκα πηχῶν τὸ μέγεϑος ὃν,
προσέταξε χωνεῦσαι καὶ τῆς ἄλλης τῆς ἀτιμοτέρας ὕλης ἄγαλμα

® r‚ > ’ ’ ’ > ER [4 ς
παραπλήσιον ἐκείνῳ πετάλοις χεχρυσωμένον ἀναϑεῖναι παλιν. αἱ

δὲ χελιδόνες καὶ τῶν ὀρνέων τὰ πλεῖστα κατεξερῶσιν αὐτῶν τῶν
ἀγαλμάτων εἰσπετόμενα, οὐδὲν φροντίσαντα οὔτε Ὀλυμπίου Διὸς
οὔτε Eridavpiov “Ἰσκληπιοῦ οὐδὲ μὴν Adıväz Πολιάδος ἢ Σαρά-
πιδος Αἰγυπτίου" παρ᾽ ὧν οὐδὲ αὐτῶν τὴν ἀναισϑησίαν τῶν ayal-

52,1

46 P

ἃ

μάτων ἐκμανϑάνετε. ἀλλ᾽ εἰσὶ μὲν (καὶ) κακοῦργοί τινες ἢ πολέμιοι 5
>

ἐπιϑέμενοι. οἱ δι αἰσχροχέρδειαν ἐδήωσαν τὰ ἱερὰ καὶ τὰ ava-.
ΝᾺ x

ϑήματα ἐσύλησαν ἢ καὶ αὐτὰ ἐχώνευσαν τὰ ἀγάλματα. καὶ εἰ Kau- 6

2 ἊΝ “ w , -
βύσης τις ἢ Δαρεῖος ἢ ἄλλος μαινόμενος τοιαῦτα ἄττα ἐπεχείρησεν

2f vgl. Cie. de div. II 33 — 5f vgl. 2 δά — 18—25 vgl. Arnob. adv. nat.
VI 21; Cie. de deor. nat. III 83 — 25—27 vgl. Arnob. adv. nat. VI 16 — 32ff vgl.
Herodot 3, 29

νὼ,

Protrepticus Cap. IV. 51, 6—53, 6. 41

καὶ εἰ τὸν Αἰγύπτιόν τις | ἀπέκτεινεν 'Arıv, γελῶ μὲν ὅτι τὸν ϑεὸν 16 8
ἀπέχτεινεν αὐτῶν, ἀγανακτῶ δὲ εἰ κέρδους χάριν ἐπλημμέλει. ἑκὼν 53,1
οὖν ἐκλήσομαι τῆσδε τῆς κακουργίας, πλεονεξίας ἔργα, οὐχὶ δὲ
ἀδρανείας τῶν εἰδώλων ἔλεγχον νομίζων. ἀλλ᾽ οὔτι γε τὸ πῦρ καὶ
οἱ σεισμοὶ χκερδαλέοι, οὐδὲ μὴν φοβοῦνται ἢ δυσωποῦνται οὐ τοὺς
δαίμονας, οὐ τὰ ἀγάλματα, οὐ μᾶλλον ἢ τὰς ψηφῖδας τὰς παρὰ
τοῖς αἰγιαλοῖς σεσωρευμένας τὰ χύματα. οἶδα ἐγὼ πῦρ ἐλεγχτικὸν 2
χαὶ δεισιδαιμονίας ἰατικόν" εἰ βούλει παύσασϑαι τῆς ἀνοίας, φωτα-
γωγήσει σε τὸ πῦρ. τοῦτο τὸ πῦρ καὶ τὸν ἐν "Apysı νεὼν σὺν καὶ
10 τῇ ἱερείᾳ | κατέφλεξεν Χρυσίδι, καὶ τὸν ἐν Ἐφέσῳ τῆς ᾿Δἀρτέμιδος 41 P
δεύτερον μετὰ ᾿ΔΑμαζόνας καὶ τὸ ἐν Ῥώμῃ Καπιτώλιον ἐπινενέμηται
πολλάκις" οὐχ ἀπέσχετο δὲ οὐδὲ τοῦ ἐν ᾿4λεξανδρέων πόλει Σαρά-
πιδος ἱεροῦ. ᾿Αϑήνησι γὰρ τοῦ Διονύσου τοῦ Ἐλευϑερέως κατήρειψε 3
τὸν νεών, καὶ τὸν ἐν Δελφοῖς τοῦ ᾿πόλλωνος πρότερον ἥρπασεν
15 ϑύελλα; ἔπειτα ἠφάνισε πῦρ σωφρονοῦν. τοῦτό σοι προοίμιον ἐπι-
δείκνυται ὧν ὑπισχνεῖται τὸ πῦρ.
᾿ς Οἱ δὲ τῶν ἀγαλμάτων δημιουργοὶ οὐ δυσωποῦσιν ὑμῶν τοὺς 4
ἔμφρονας τῆς ὕλης καταφρονεῖν; ὁ μὲν ᾿4ϑηναῖος Φειδίας ἐπὶ τῷ
δακτύλῳ τοῦ “Διὸς τοῦ Ὀλυμπίου ἐπιγράψας. »Παντάρκης καλόςς«" οὐ
20 γὰρ καλὸς αὐτῷ ὁ Ζεύς, ἀλλ᾽ ὁ ἐρώμενος mv" ὃ “Πραξιτέλης δέ, ὡς 5
Ποσείδιππος ἐν τῷ περὶ Κνίδου διασαφεῖ, τὸ τῆς ᾿Αφροδίτης ἄγαλμα
τῆς Κνιδίας κατασχευάζων τῷ Κρατίνης τῆς ἐρωμένης εἴδει παρα-
πλήσιον πεποίηκεν αὐτήν, ἵν᾿ ἔχοιεν οἱ δείλαιοι τὴν Πραξιτέλους
ἐρωμένην προσχυνεῖν. Φρύνη δὲ ὁπηνίκα ἤνϑει ἡ ἑταίρα ἡ Θε- 6
25 σπιαχή, οἱ ζωγράφοι πᾶντες (τὰς) τῆς “Ἀφροδίτης elxövas πρὸς To
κάλλος ἀπεμιμοῦντο Φρύνης, ὥσπερ αὖ καὶ οἱ λιϑοξόοι τοὺς Ἑρμᾶς
᾿4ϑήνησι πρὸς ᾿Αλκιβιάδην ἀπείχαζον. ὑπολείπεται τῆς σῆς κρίσεως
τὸ ἔργον ἐπάξαι, εἰ βούλει καὶ τὰς ἑταίρας 7000xvVEIV.

σι

1--1ὅ vgl. Pass. Philippi, Boll. Act. Sanct. Oct. IX p. 546 (nachgewiesen von
Führer, Mitt. d.K. deutsch. arch. Inst. Röm. Abt. 7 (1892) 8. 158ff) hie .erit ignis
ille divinus, iustus factorum omnium et optimus iudex, qui ad terram defluens
quodcumque inutile invenit, exurit.... Hic exussit eum, quem Ephesini deum
habere se credunt; hic Romanae urbis et capitolium incendit et templum ..... Nec
in Alexandria Serapis pepereit hospitio; arsit namque cum templo.... Similiter Delfi-
aum Apollinis templum primum affecit turbo nescio quis, post ignis incendit — 9 vgl.
Thukyd. 4, 133; Arnob. adv. nat. VI23 — 18—27 vgl. Arnob. adv. nat. VI 13 —
18f vgl. Zenob. V 82 — 20-24 rar Fr. 2 FHG IV p. 482

1 γελῶ μὲν] γελῶμεν P|2 ἀπέχτεινεν P* ἀπέχτειναν Peorr | 3 ἐχλήσομαι] +
εἰ PM* (ausrad. M2) | 12 τοῦ Μ2 τὸ PM* | 21 ποσιδιππος P | Κνίδου Sy (vgl.
S. 45, 4) χνιδίου P | 25 {τὰς τῆς Schäfer, Gregor. Corinth. Lipsiae 1811 p. 1048
τὰς Κὶ | 26 (rö) Φρύνης Schäfer a. a. O. | 28 ἐπᾷξαι Kroll

10)

42 Clemens.

Ἐντεῦϑεν, οἶμαι, κινηϑέντες οἱ βασιλεῖς οἱ παλαιοί, καταφρο-
vovvres τῶν μύϑων τούτων, ἀνέδην διὰ τὸ ἐξ ἀνθρώπων ἀκίνδυνον
σφᾶς αὐτοὺς ϑεοὺς ἀνηγόρευον, ταύτῃ κχἀχείνους διὰ τὴν δόξαν
ἀπηϑανατίσϑαι διδάσχοντες: Κῆυξ μὲν ὁ Αἰόλου Ζεὺς ὑπὸ τῆς
᾿Αλκυόνης τῆς γυναικός, ᾿Αλκυόνη δὲ αὖϑις ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς Ἥρα
προσαγορευομένη. Πτολεμαῖος δὲ ὃ τέταρτος Διόνυσος ἐκαλεῖτο"
καὶ | Μιϑριδάτης ὁ Ποντιχὸς Διόνυσος καὶ αὐτός" ἐβούλετο δὲ καὶ
᾿Αλέξανδρος "Auumvos υἱὸς εἶναι δοκεῖν καὶ κερασφόρος ἀναπλάτ-
τεῦσϑαι πρὸς τῶν ἀγαλματοποιῶν, τὸ καλὸν ἀνϑρώπου πρόσωπον
ὑβρίσαι σπεύδων κέρατι. καὶ οὔτι γε βασιλεῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ
ἰδιῶται ϑείαις προσηγορίαις σφᾶς αὐτοὺς ἐσέμνυνον, ὡς Μενεχράτης
ὁ ἰατρός, Ζεὺς οὗτος ἐπικεκλημένος. τί μὲ δεῖ καταλέγειν ᾿᾿λέξαρχον
(γραμματικὸς οὗτος τὴν ἐπιστήμην γεγονώς, ος ἱστορεῖ “ἄριστος ὃ
Σαλαμίνιος, αὐτὸν κατεσχημάτιξεν εἰς Ἥλιο:); τί δεῖ καὶ Νικαγόρου

54,1

μεμνῆσϑαι (Ζελείτης τὸ γένος nv κατὰ τοὺς ᾿Αλεξάνδρου γεγονὼς.

χρόνους. Ἑρμῆς προσηγορεύετο ὃ Νικαγόρας καὶ τῇ στολῇ τοῦ

7 - > ’ ς 8 e o \ ὅ2 9 Ν
Ὁμοῦ ἐχέχρητο, ὡς αὐτὸς μαρτυρεῖ); ὅπου γε καὶ ὁλα ἔϑνη καὶ

πόλεις αὐτανδροι, χολαχείαν ὑποδυόμεναι, ἐξευτελίζουσιν τοὺς
μύϑους τοὺς περὶ τῶν ϑεῶν, ἰσοϑέους ἄνϑρωποι κατασχηματίζοντες
ἑαυτούς, ὑπὸ δόξης πεφυσημένοι, ἐπιψηφιζόμενοε τιμὰς ἑαυτοῖς
ς , - Ν \ ’ x > f \ > ’

πὑπερογχους᾽ νῦν μὲν τὸν Maxedova τὸν ἔχ Πέλλης τὸν ᾿Αμύντου
Φίλιππον ἐν Κυνοσάργει νομοϑετοῦντες προσχυνεῖν, τὸν "τὴν κλεῖν
κατεαγότα καὶ τὸ σκέλος πεπηρωμένονε, ὃς ἐξεχόπη τὸν. ὀφϑαλμόν'

αὖϑις δὲ τὸν» “Δημήτριον ϑεὸν καὶ αὐτὸν ἀναγορεύοντες" καὶ Eve
μὲν ἀπέβη τοῦ ἵππου ᾿Αϑήναζε εἰσιών, Καταιβάτου ἱερόν ἐστι Δη-
μητρίου, βωμοὶ δὲ πανταχοῦ" καὶ γάμος ὑπὸ ᾿4ϑηναίων αὐτῷ ὁ τῆς
> “- > r Pr c δὲ \ \ x ς ’ \ ”

Adnvas ηὐτρεπίζετο᾽ ὁ δὲ τὴν μὲν ϑεὸν VREONPavE, τὸ ἀγαλμα
- x [4 ’ \ x n > ’

γῆμαι un δυνάμενος. Λάμιαν δὲ τὴν ἑταίραν ἔχων εἰς ἀκρόπολιν
ἀνήει καὶ τῷ τῆς ᾿Αϑηνᾶς ἐνεφυρᾶτο παστῷ, τῇ παλαιᾷ παρϑένῳ

4—6 vgl. Hesiod Fr. 159 Rzach?; Apollod. bibl. 17,4, 1 — 11f vgl. Athen. VII
p. 289 A — 12—14 Aristos Fr. 2 Müller Script. Alex. M.p.154 — 12 Über Alexar-
chos vgl. FHG IV p. 299 — 14—1?7 vgl. Athen. VII p. 289 Ο (= Baton Fr.1 FHG
IV p.348) — 22 f Demosth. de cor. 67 — 24—S. 48,1 vgl. Plut. Demetr. 10. 23.26

Protrepticus Cap. IV. 54, 1-56, 1. 43

τὰ τῆς νέας ἐπιδεικνὺς ἑταίρας σχήματα. οὐ νέμεσις τοίνυν οὐδὲ 55,1
Ἵππωνι ἀπαϑανατίζοντι τὸν ϑάνατον τὸν ἑαυτοῦ" ὁ Ἵππων οὗτος
ἐπιγραφῆναι ἐκέλευσεν τῷ μνήματι τῷ ἕαυτοῦ τόδε τὸ ἐλεγεῖον"
Ἵππωνος τόδε σῆμα, τὸν ἀϑανάτοισι ϑεοῖσιν
δ ἶσον ἐποίησεν Μοῖρα καταφϑίμενον.
εὖ γε, Ἵππων, ἐπιδεικνύεις ἡμῖν τὴν ἀνϑρωπίνην πλάνην. εἰ γὰρ
καὶ λαλοῦντί σοι μὴ πεπιστεύχασι, νεχροῦ γενέσϑωσαν μαϑηταί.
χρησμὸς οὗτός ἐστιν Ἵππωνος" νοήσωμεν αὐτόν. οἱ προσχυνούμενοι 2
παρ᾽ ὑμῖν, ἄνϑρωποι γενόμενοί ποτε, εἶτα μέντοι τεϑνᾶσιν»" τετί- 49 P
10 μηχεν δὲ αὐτοὺς ὁ μῦϑος καὶ ὃ χρόνος. φιλεῖ γάρ πῶς τὰ μὲν
᾿ παρόντα συνηϑείᾳ καταφρονεῖσϑαι, τὰ δὲ παρῳχηχότα τοῦ παραυ-
τίχα ἐλέγχου κεχωρισμένα χρόνων ἀδηλίᾳ τετιμῆσϑαι τῷ πλάσματι,
καὶ τὰ μὲν ἀπιστεῖσϑαι, τὰ δὲ καὶ ϑαυμάζεσϑαι. αὐτίχα γοῦν οἱ 3
᾿παλαιοὶ νεχροὶ τῷ πολλῷ τῆς πλάνης χρόνῳ σεμνυνόμενοι τοῖς
15 ἔπειτα νομίζονται ϑεοί. πίστις ὑμῖν τῶνδε αὐτὰ ὑμῶν τὰ μυστήρια,
αἱ πανηγύρεις, δεσμὰ καὶ τραύματα καὶ δαχρύοντες ϑεοί"
ὦ μοι ἐγώ, ὅτε μοι Σαρπηδόνα φίλτατον ἀνδρῶν
μοῖρ᾽ ὑπὸ Πατρόκλοιο Μενοιτιάδαο δαμῆναι.
κεχράτηται τὸ ϑέλημα τοῦ Διὸς καὶ ὁ Ζεὺς ὑμῖν διὰ Σαρπηδόνα 4
20 οἰμῴζει νενικημένος. εἴδωλα γοῦν εἰχότως αὐτοὺς καὶ δαίμονας
ὑμεῖς αὐτοὶ | κεχλήχατε, ἐπεὶ καὶ τὴν ᾿Αϑηνᾶν αὐτὴν καὶ τοὺς 178
ἄλλους ϑεοὺς κακίᾳ τιμήσας Ὅμηρος δαίμονας προσηγόρευσεν"
ἡ δ᾽ Οὐλυμπόνδε βεβήχει
δώματ᾽ ἐς αἰγιόχοιο Διὸς μετὰ δαίμονας ἄλλους.
οὅ πῶς οὖν ἔτε ϑεοὶ τὰ εἴδωλα καὶ οἱ δαίμονες, βδελυρὰ ὄντως καὶ 5
ἀχάϑαρτα πνεύματα, πρὸς πάντων ὁμολογούμενα γήινα καὶ δεισαλέα,
κάτω βρίϑοντα, »περὶ τοὺς τάφους καὶ τὰ μνημεῖα χαλινδούμενας,
περὶ ἃ δὴ καὶ ὑποφαίνονται ἀμυδρῶς »σχιοειδῇ pyavraouara«; ταῦϑ' 56,1
ὑμῶν οἱ ϑεοὶ τὰ εἴδωλα, αἱ σκιαὶ καὶ πρὸς τούτοις (al) »χωλαὶς ἐκεῖ-
30 var καὶ »δυσαί, παραβλῶπες ὀφϑαλμώς, ai Λιταὶ αἱ Θερσίτου μᾶλλον
ἢ Διὸς ϑυγατέρες, ὥστε μοι δοχεῖν χαριέντως φάναι τὸν Βίωνα,
1—5 [Hippo] Fr. 2 Diels Vorsokr. S. 235 — 4f vgl. Bergk PLG* II p. 259;
Preger, Inser. gr. metr. p. 208 N. 261 —10—13 vgl. Thukyd. 1, 21— 17 f Π 433f
— 231 A 2218 — 271 vgl. Plato Phaedon p. 81 CD — 29—31 vgl. I 502f —

81—S. 44, 2 Bion Borysth. Fr. 44 Mullach FPG II p. 427; vgl. O. Hense, Telet.
rell. p. LXIIf

“

44 Clemens.

πῶς ἂν ἐνδίκως οἱ ἄνϑρωποι παρὰ τοῦ Διὸς αἰτήσονται τὴν 50P
εὐτεχνίαν, ἣν οὐδ᾽ αὐτῷ παρασχεῖν ἴσχυσεν; οἴμοι τῆς ἀϑεότητος" 2
τὴν ἀκήρατον οὐσίαν. τὸ ὅσον ἐφ᾽ ὑμῖν, κατορύττετε καὶ τὸ
ἄχραντον ἐχεῖνο καὶ τὸ ἅγιον τοῖς τάφοις ἐπικεχώκατε, τῆς ἀληϑῶς
ὄντως οὐσίας συλήσαντες τὸ ϑεῖον. τί δὴ οὖν τὰ τοῦ ϑεοῦ τοῖς 8
οὐ ϑεοῖς προσενείματε γέρα; τί δὲ καταλιπόντες τὸν οὐρανὸν τὴν
γῆν τετιμήχατε; τί δ᾽ ἄλλο χρυσὸς ἢ ἄργυρος ἢ ἀδάμας ἢ σίδηρος
ἢ χαλκὸς ἢ ἐλέφας ἢ λίϑοι τίμιοι; οὐχὶ γῆ τε καὶ ἐκ γῆς; οὐχὶ δὲ
μιᾶς μητρὸς ἔχγονα, τῆς γῆς, τὰ πάντα ταῦτα ὅσα ὁρᾷς; τί δὴ οὖν, 4
ὠ μάταιοι καὶ κενόφρονες (πάλιν γὰρ δὴ ἐπαναλήψομαὴ, τὸν
ὑπερουράνιον βλασφημήσαντες τόπον εἰς τούδαφος κατεσύρατε τὴν
εὐσέβειαν, χϑονίους ὑμῖν ἀναπλάττοντες ϑεοὺς καὶ τὰ γενητὰ ταῦτα
πρὸ τοῦ ἀγενήτου μετιόντες ϑεοῦ βαϑυτέρῳ περιπεπτώκατε ζόφῳ;
καλὸς ὁ Πάριος λίϑος, ἀλλ᾽ οὐδέπω Ποσειδῶν" καλὸς ὁ ἐλέφας, 5
ἀλλ᾽ οὐδέπω Ὀλύμπιος" ἐνδεὴς ἀεί ποτε ἡ ὕλη τῆς τέχνης, ὃ ϑεὸς
δὲ ἀνενδεής. προῆλϑεν ἡ τέχνη, περιβέβληται τὸ σχῆμα ἡ ὕλη, καὶ
τὸ πλούσιον τῆς οὐσίας πρὸς μὲν τὸ κέρδος ἀγώγιμον, μόνῳ δὲ τῷ
σχήματι γίνεται σεβάσμιον. χρυσός ἐστε τὸ Ayalua σου, ξύλον 6
ἐστίν, λίϑος ἐστίν, γῆ ἐστιν, ἐὰν ἄνωϑεν νοήσῃς, μορφὴν παρὰ τοῦ

- - \ ns 2 -
) τεχνίτου προσλαβοῦσα. γῆν δὲ ἐγὼ πατεῖν, οὐ προσκυνεῖν μεμελέ-

τηχα᾽ οὐ γάρ μοι ϑέμις ἐμπιστεῦσαί ποτε τοῖς ἀψύχοις τὰς τῆς
ψυχῆς ἐλπίδας.

Ἰτέον οὖν ος ἔνι μάλιστα ἐγγυτάτω τῶν ἀγαλμάτων, ὡς οἰκεία 57,1
ἡ πλάνη κἀκ τῆς προσόψεως LAkyynrar ἐναπομέμακται γὰρ πάνυ
δὴ σαφῶς τὰ εἴδη τῶν ἀγαλμάτων τὴν διάϑεσιν τῶν δαιμόνων. εἰ 2
γοῦν τις τὰς γραφὰς καὶ τὰ ἀγάλματα περινοστῶν ϑεῷτο, γνωριεῖ
ὑμῶν παραυτίχα τοὺς ϑεοὺς ἐκ τῶν ἐπονειδίστων σχημάτων, τὸν
Διόνυσον ἀπὸ τῆς στολῆς, τὸν Ἥφαιστον ἀπὸ τῆς τέχνης, τὴν Δηὼ
ἀπὸ τῆς συμφορᾶς, ἀπὸ τοῦ κρηδέμνου τὴν Ἰνώ, ἀπὸ τῆς τριαίνης
τὸν Ποσειδῶ, ἀπὸ τοῦ κύχνου τὸν Ala' τὸν δὲ Ἡρακλέα δείκνυσιν
ἡ πυρά, χἂν γυμνὴν ἴδῃ τις ἀνάγραπτον γυναῖχα, τὴν »χρυσῆνε
Apgodienv νοεῖ. οὕτως ὁ Κύπριος ö “Πυγμαλίων ἐχεῖνος ἐλεφαν)- 3
τίνου ἠράσϑη ἀγάλματος" τὸ ἄγαλμα Aggodiens ἢν καὶ γυμνὴ ἦν" 51 P
vıraraı ὁ Κύπριος τῷ σχήματι καὶ συνέρχεται τῷ ἀγάλματι, καὶ

11 vgl. Plato Phaedr. p. 247 C — 81 vgl. δ 14 — 32—S8. 45, 4 vgl. Arnob.
adv. nat. VI 22 — 32—S. 45, 1 Philostephanos Fr. 13 FHG III p. 31

Protrepticus Cap. IV. 56, 2—58, 3. 2 45

τοῦτο Φιλοστέφανος ἱστορεῖ" Ἀφροδίτη δὲ ἄλλη ἐν Κνίδῳ λίϑος ἦν
χαὶ καλὴ ἦν, ἕτερος ἠράσϑη ταύτης καὶ μίγνυται τῇ io Ποσεί-
διππος ἱστορεῖ, ὁ μὲν πρότερος ἐν τῷ περὶ Κύπρου, ὁ δὲ ἕ ἕτερος
ἐν τῷ περὶ Κνίδου. τοσοῦτον ἴσχυσεν ἀπατῆσαι τέχνη προαγωγὸς
5 ἀνϑρώποις ἐρωτικοῖς εἰς βάραϑρον γενομένη. δραστήριος μὲν ἡ 4
δημιουργική, ἀλλ᾽ οὐχ οἵα τε ἀπατῆσαι λογικὸν οὐδὲ μὴν τοὺς χατὰ
λόγον βεβιωχότας: ζωγραφίας μὲν γὰρ δ ὁμοιότητα σκιαγραφήταις
περιστεραῖς προσέπτησαν πελειᾶάδες καὶ ἵπποις καλῶς γεγραμμέναις
προσεχρεμέτισαν ἵπποι. ἐρασϑῆναι κόρην εἰχόνος λέγουσιν καὶ νέον
10 χαλὸν Κνιδίου ἀγάλματος, ἀλλ᾽ ἦσαν τῶν ϑεατῶν αἱ ὄψεις ἠπατη-
μέναι ὑπὸ τῆς τέχνης. οὐδὲ γὰρ ἂν ϑεᾷ τις συνεπλάχη, οὐδ᾽ ἂν ὃ
νεχρᾷ τις συνετάφη, οὐδ᾽ ἂν ἠράσϑη δαίμονος καὶ λίϑου ἄνϑρωπος
σωφρονῶν. ὑμᾶς δὲ ἄλλῃ γοητείᾳ ἀπατᾷ ἡ τέχνη, ei χαὶ μὴ ἐπὶ
τὸ ἐρᾶν προσάγουσα, ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸ τιμᾶν καὶ προσχυνεῖν τά τε ἀγάλ-
15 ματα καὶ τὰς γραφάς. ὁμοία γε ἡ γραφή᾽ ἐπαινείσϑω μὲν ἡ τέχνη. ὃ
μὴ ἀπατάτω δὲ τὸν ἄνϑρωπον ὡς ἀλήϑεια. ἕστηκεν ὁ ἵππος ἡσυχῆ.
[3 . > ‚ > \ x ‚ c x - ς , €,
N πελειὰς ἀτρεμῆς, ἀργον τὸ πτερὸν, ἡ de βοῦς ἡ Δαιδάλου ἡ ἐκ
τοῦ ξύλου πεποιημένη ταῦρον εἷλεν ἄγριον καὶ κατηνάγκασεν τὸ
ϑηρίον ἡ τέχνη πλανήσασα ἐρώσης ἐπιβῆναι γυναικός. τοσοῦτον 58,1
20 οἶστρον αἱ τέχναι καχοτεχνοῦσαι τοῖς ἀνοήτοις ἐνεποίησαν. ἀλλὰ
τοὺς μὲν πιϑήχους οἱ τούτων τροφεῖς καὶ μελεδωνοὶ τεϑαυμάκασιν.
ὅτε τῶν κηρίνων ἢ πηλίνων ὁμοιωμάτων καὶ κοροχοσμίων ἀπατᾷ
τούτους οὐδέν" ὑμεῖς δὲ ἄρα καὶ πιϑήχων χείρους γενήσεσϑε λιϑίνοις
καὶ ξυλίνοις καὶ χρυσέοις καὶ ἐλεφαντίνοις ἀγαλματίοις καὶ γραφαῖς
25 προσανέχοντες. τοιούτων ὑμῖν [οἷ δημιουργοὶ ἀϑυρ μάτων ὀλεϑρίων 2
οἱ λιϑοξόοι καὶ οἱ ἀνδριαντοποιοὶ γραφεῖς TE av καὶ τέκτονες καὶ 52 P
ποιηταί, πολύν τινα καὶ τοιοῦτον ὄχλον “παρεισάγοντες, χατ
ἀγροὺς μὲν Σατύρους χαὶ Πᾶνας, ἀνὰ δὲ τὰς ὕλας Νύμφας τὰς
ὀρειάδας καὶ τὰς ἁμαδρυάδας, ναὶ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τὰ ὕδατα καὶ
80 περὶ τοὺς ποταμοὺς χαὶ τὰς πηγὰς τὰς Ναΐδας καὶ περὶ τὴν ϑάλατ-
ταν τὰς Νηρεΐδας. μάγοι δὲ ἤδη ἀσεβείας τῆς σφῶν αὐτῶν ὑπη- 8

ρθέτας δαίμονας αὐχοῦσιν, οἰχέτας αὐτοὺς ἑαυτοῖς καταγρά ψαντες. 18 8
1—3 Poseidippos Fr. 1 FHG IV p. 482

2f nooidınnogP | 5 βάραϑρον corr. aus βάϑρον P! |7 GoyoayiasP* w.e.sch. ζω-
γραφίαι P?M | 7 σχκιαγραφήταις περιστεραῖς St σκιαγραφίας (lin Ras. für 2 Buchst.,
zwischen α und ς ein Buchst. ausrad.) περιστεραῖ (nach «at ein Buchst. ausrad.) P
ἐσχιαγραφημέναις περιστεραῖς Ma | 9 νέον] am Rand γρ. νεανίαν P! | 10 ἀγάλ-
ματος P! ἄγαλμα P* | 11 ϑεᾷ P2 ϑέα P* σχιᾷ Markland | 12 νεχρᾷ P? νεχρὰ ΡῈ!
γεχρῷ — συνετάχη Markland 1 13 ἄλληι γοητείαι P? ἄλλη γοητεία P* [16 ἀλήϑεια
Wi ἀληϑείαι P | 17 ἡ δὲ βοῦς --- 19 γυναιχός co nach ἵπποι (9) Ma | 18 εἷλεν (Aim
Ras. wohl für δὴ) Pt | 25 τοιούτων Wi τοσούτων P | [οἱ] Wi | 27 τοιούτων Schw

80 ἐ

46 Clemens.

τοὺς “κατηναγκασμένους δούλους ταῖς ἐπαοιδαῖς πεποιηκότες. γάμοι |
τε οὖν ἔτι καὶ παιδοποιίαι καὶ λοχεῖαι ϑεῶν μνημονευόμεναι καὶ ᾿
μοιχεῖαι ἀδόμεναι καὶ εὐωχίαι κωμφδούμεναι καὶ γέλωτες παρὰ πότον
εἰσαγόμενοι. προτρέπουσι δή μὲ ἀνακραγεῖν, κἂν σιωπῆσαι ϑέλω. |
οἴμοι τῆς ἀϑεότητος" σκηνὴν πεποιήκατε τὸν οὐρανὸν καὶ τὸ ϑεῖον 4 |
ὑμῖν ὁρᾶμα γεγένηται καὶ τὸ ἅγιον προσωπείοις δαιμονίων κεχωμῳ-

δήκατε, τὴν ἀληϑῆ ϑεοσέβειαν δεισιδαιμονίᾳ σατυρίσαντες. δ

Αὐτὰρ ὃ φορμίζων ἀνεβάλλετο καλὸν ἀείδειν, 50,1
ἀσον ἡμῖν, Ὅμηρε, τὴν φωνὴν τὴν καλήν,

ἀμφ᾽ "άρεως φιλότητος ἐυστεφάνου τ᾽ ᾿Αφροδίτης"
ὡς τὰ πρῶτα μίγησαν ἐν Ἡφαίστοιο δόμοισι
λάϑρῃ" πολλὰ δ᾽ ἔδωκε, λέχος δ᾽ ἤσχυνε καὶ εὐνὴν
Ἡφαίστοιο ἄνακτος.

κατάπαυσον, Ὅμηρε, τὴν φδήν' οὐκ ἔστι καλή, μοιχείαν διδάσκει" 2
πορνεύειν δὲ ἡμεῖς, καὶ τὰ ὦτα. παρῃτήμεϑα: ἡμεῖς γάρ, ἡμεῖς ἐσμὲν
οἱ τὴν εἰχόνα τοῦ ϑεοῦ περιφέροντες ἐν τῷ ζῶντι καὶ κινουμένῳ
τούτῳ ἀγάλματι, τῷ ἀνϑρώπῳ, σύγοιχον εἰχόνα, σύμβουλον, συνό-
μιλον, συνέστιον, συμπαϑῆ, ὑπερπαϑῆ᾽ ἀνάϑημα γεγόναμεν τῷ ϑεῷ
ὑπὲρ Χριστοῦ" γἡμεῖς τὸ γένος τὸ ἐκλεκτόν, τὸ βασίλειον ἱεράτευμα, 3
ἔϑγος ἅγιον, λαὸς περιούσιος, οἱ ποτὲ οὐ λαός, vov δὲ λαὸς τοῦ
ϑεοῦ"« οἱ κατὰ τὸν Ἰωάννην οὐχ ὄντες »ἐκ τῶν κάτως, παρὰ δὲ
τοῦ ἄνωϑεν ἐλθόντος τὸ πᾶν μεμαϑηχότες, οἱ τὴν οἰκονομίαν
τοῦ ϑεοῦ κατανενοηχότες, οἱ »ἂν καινότητι ζωῆς περιπατεῖνε μεμε-
λετηκότες.

᾿4λλ᾽ οὐ ταῦτα φρονοῦσι» οἱ πολλοί: ἀπορρίψαντες δὲ τὴν αἰδῶ 60,1
καὶ τὸν φόβον οἴχοι τοὺς τῶν δαιμόνων ? ἐγγράφονται πασχητιασμούς.
πινακίοις γοῦν | τισὶ καταγράφοις μετεωρότερον ἀνακειμένοις προσ- 53 P
εσχηχότες ἀσελγείᾳ τοὺς ϑαλάμους κεκοσμήκχασι, τὴν ἀκολασίαν
εὐσέβειαν νομίζοντες" κἀπὶ τοῦ σχίμποδος κατακείμενοι παρ᾽ αὐτὰς 2
ἔτι τὰς περιπλοκὰς ἀφορῶσιν εἰς τὴν “Ἀφροδίτην Exelvnv τὴν
γυμνήν, τὴν ἐπὶ τῇ συμπλοχῇ δεδεμένην, καὶ τῇ Andg περιποτώ- ᾿
μενον τὸν ὄρνιν τὸν ἐρωτιχόν, τῆς ϑηλύτητος ἀποδεχόμενοι τὴν»
γραφήν, ἀποτυποῦσι ταῖς σφενδόναις, σφραγῖδι χρώμενοι καταλλήλῳ

5f vgl. Firm. Mat. de err. 12, 7 — 8. 10-13 9. 266—270 — 19—21 I Petr.
2, 9 — 21 Joh. 8, 23; vgl. Joh. 3, 31; 4, 25 — 23 Röm. 6, 4

1 ταῖς ἐπαοιδαῖς δούλους Ma | 4 eisayöuevoı) o? aus α corr. ΡΖ] δή Höschel
de P] 17 [εἰκόνα] Schw | σύμβουλον) Bov in-Ras. P! | 19 ὑπὲρ] ὑπὸ Ma | 22 ἐλ-
ϑόντος] og in Ras. Pi | μεμαϑηκχότες] eg in Ras. Pı | 27 ἀνακείμενος P* | 81} περι-
πωτώμενον P* Enınorwusvov Valckenaer, Diatr. in Eur. rell. p. 64a

Protreptieus Cap. IV. 55, 4—62, 3. 47

τῇ Διὸς ἀκολασίᾳ. ταῦτα ὑμῶν τῆς ἡδυπαϑείας τὰ ἀρχέτυπα, αὗται 61,1

τῆς ὕβρεως αἱ 'ϑεολογίαι, αὗται τῶν ,συμπορνευόντων ὑμῖν ϑεῶν αἱ
διδασχαλίαι᾽ »ὃ γὰρ βούλεται, τοῦϑ'᾽ ἕχαστος καὶ οἴεταις κατὰ τὸν
᾿Αϑηναῖον ῥήτορα. οἷαι δὲ αὐ καὶ ἄλλαι ὑμῶν εἰχόνες, πανίσχοι
τινὲς καὶ γυμναὶ κόραι καὶ σάτυροι μεϑύοντες καὶ μορίων ἐντάσεις,

ταῖς γραφαῖς ἀπογυμνούμεναι, ἀπὸ τῆς ἀχρασίας ἐλεγχόμεναι. ἤδη 2

δὲ ἀναφανδὸν τῆς ἀκολασίας ὅλης τὰ σχήματα ἀνάγραπτα πανδημεὶ
ϑεώμενοι οὐχ αἰσχύνεσϑε, φυλάττετε δὲ ἔτι μᾶλλον ἀνακείμενα,
ὥσπερ ἀμέλει τῶν ϑεῶν ὑμῶν τὰς εἰκόνας, “στήλας ἀναισχυντίας
καϑιερώσαντες οἴχοι, ἐπ᾽ ἴσης ἐγγραφόμενοι. τὰ Φιλαινίδος σχήματα
ὡς τὰ Ἡρακλέους ἀϑλήματα. τούτων οὐ μόνον τῆς χρήσεως, πρὸς
δὲ χαὶ τῆς ὄψεως καὶ τῆς ἀκοῆς αὐτῆς ἀμνηστίαν καταγγέλλομεν.
ἡταίρηχεν ὑμῖν τὰ ὦτα, πεπορνεύκασιν οἵ ὀφϑαλμοὶ καὶ τὸ καινό-
τατον πρὸ τῆς συμπλοκῆς al ὄψεις ὑμῖν μεμοιχεύχασιν. ὦ βιασά-
μενοι τὸν ἄνϑρωπον καὶ τὸ ἔνϑεον τοῦ πλάσματος ἐλέγχει ἀπαρά-
ἔαντες, πᾶντα ἀπιστεῖτε, ἵνα ἐκπαϑαίνησϑε᾽ καὶ πιστεύετε μὲν τοῖς
εἰδώλοις ζηλοῦντες αὐτῶν τὴν ἀκρασίαν, ἀπιστεῖτε δὲ τῷ ϑεῷ
σωφροσύνην μὴ φέροντες" καὶ τὰ μὲν χρείττοω μεμισήκατε, τὰ δὲ
ἥττω τετιμήχατε, ἀρετῆς μὲν ϑεαταί, κακίας δὲ ἀγωνισταὶ γεγενη-
μένοι.
»Ὅλβιοις | μόνοι τοίνυν, ος ἔπος εἰπεῖν, ὁμοϑυμαδὸν ἐκεῖνοι
πάντες χατὰ τὴν Σίβυλλαν
ol ναοὺς (μὲν) πάντας ἀπαρνήσονται ἰδόντες
καὶ βωμούς, εἴκαῖα λίϑων ἱδρύματα κωφῶν,
χαὶ λίϑινα ξόανα καὶ ἀγάλματα χειροποίητα,
αἵματι ἐμψύχῳ μεμιασμένα καὶ ϑυσίαισι
τετραπόδων, διπόδων, πτηνῶν ϑηρῶν τε φόνοισιν.
καὶ γὰρ δὴ καὶ ἀπηγόρευται ἡμῖν ἀναφανδὸν ἀπατηλὸν ἐργάξζεσϑαι
τέχνην. »οὐ ‚rag ποιήσεις, ς φησὶν ὁ προφήτης. "παντὸς ὁμοίωμα,
ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω. « ἢ πού γ᾽ ἂν ἔτι
τὴν Πραξιτέλους Δήμητρα καὶ Κόρην καὶ τὸν Ἴακχον τὸν μυστικὸν
ϑεοὺς ὑπολάβοιμεν ἢ τὰς Λυσίππου τέχνας ἢ τὰς χεῖρας͵ τὰς ’Arel-
3 Demosth. Olynth. II 19 — 21 vgl. Orac. Sibyll. 4, 24 — 23—27 Orac.
Sibyll. 4, 27”—30; vgl. [Justin], Cohort. ad Graec. 16 — 25 Orac. Sibyll. Fragm. 3, 29
— 29f Exod. 20, 4; Deut. 5, 8
6 [ἀπὸ] Schw ὑπὸ Markland | 10. Φιλαινίδος) εἴ in Ras. P! | 12 ἀμνηστείαν
(corr. aus ἀμνηστεῖν) P | 18 ἢ χαινότατον Wi καινότερον P | 14 ὦ P* ὧι P2 | 16 u-
στεύετε Arcerius πιστεύητε P | 23 ναοὺς] νηοὺς Sib. [Just.] | (μὲν) Sib. [Just.] |
24 ἀφιδρύματα Sib. [Just.] | 25 χαὶὲ λίϑινα — χειροποίητα < 810. [Just.] | 26 αἵ-
μασιν ἐμψύχων Sib. [Just.] | 27 τετραπόδων — φόνοισιν] τετραπόδων: λεύσουσι
(oder βλέψουσιὼ δ᾽ ἑνὸς ϑεοῦ εἰς μέγα κῦδος Sib. [Just.] | 98 ἐργάζεσϑαι] δρίζεσϑαι
PM im Text, yo. ἐργάζεσϑαι am Rand P!M! | 81 Δήμητραν P

ἘΣ ΕΞ

54 Ῥ 62,1

48 Clemens.

λικάς, αἱ δὴ τῆς ϑεοδοξίας τὸ σχῆμα τῇ ὕλῃ περιτεϑείκασιν; ἀλλ᾽
ὑμεῖς μὲν ὅπως ποτὲ ὁ ἀνδριὰς ὅτι μάλιστα ὡραιότατος τεχταίνηται,
προσχαρτερεῖτε, ὕπως δὲ αὐτοὶ μὴ ὅμοιοι δι᾿ ἀναισϑησίαν τοῖς ἀν-
δριᾶσιν ἀποτελεσϑῆτε, οὐ Poovrilere' πάνυ γοῦν ἐμφανῶς καὶ συν- 4

5 τόμως ὃ προφητικὸς ἐλέγχει τὴν συνήϑειαν λόγος ὅτι »πάντες οἱ
ϑεοὶ τῶν ἐϑνῶν δαιμονίων εἰσὶν εἴδωλα᾽ ὁ δὲ ϑεὸς τοὺς οὐρανοὺς
ἐποίησενε zal τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ. πλανώμενοι γοῦν τινες ἐντεῦϑεν 63,1 °
οὐχ οἶδ᾽ ὅπως ϑείαν μὲν τέχνην, πλὴν ἀλλ᾽ οὐ ϑεὸν προσχυνοῦσιν
ἥλιόν τε καὶ σελήνην χαὶ τὸν ἄλλον τῶν ἀστέρων χορόν, παρα-

10 λόγως τούτους ϑεοὺς ὑπολ außavovres, τὰ ὄργανα τοῦ χρόνου. »τῷ
γὰρ | “λόγῳ αὐτοῦ ἐστερεώϑησαν καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος 19 8 2
αὐτοῦ πᾶσα ἡ ϑύναμις αὐτῶν.« ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἀνϑρωπεία τέχνη οἰκίας
Te χαὶ ναῦς χαὶ πόλεις χαὶ γραφὰς δημιουργεῖ, ϑεὸς δὲ πῶς ἂν
εἴποιμι ὅσα ποιεῖ; ὅλον ἴδε τὸν κόσμον, ἐκείνου ἔργον ἐστίν" καὶ

15 οὐρανὸς καὶ ἥλιος καὶ ἄγγελοι καὶ ἄνϑρωποι »ἔργα τῶν δακτύλων)
αὐτοῦ.« ὅση fe ἡ δύναμις τοῦ ϑεοῦ. μόνον αὐτοῦ τὸ βούλημα δῦ Ρ 8.
κοσμοποιία" μόνος γὰρ ὁ ϑεὸς ἐποίησεν, ἐπεὶ καὶ μόνος ὄντως ἐστὶ
ϑεός" ψιλῷ τῷ βούλεσθαι δημιουργεῖ καὶ τῷ μόνον ἐϑελῆσαι αὐτὸν
ἕπεται τὸ γεγενῆσϑαι. ἐνταῦϑα φιλοσόφων παρατρέπεται χορὸς πρὸς 4

20 μὲν τὴν οὐρανοῦ ϑέαν παγκάλως γεγονέναι τὸν ἄνϑρωπον ὁμολο-
γούντων, τὰ δὲ ἐν οὐρανῷ φαινόμενα καὶ ὄψει καταλαμβανόμενα
προσχυνούντων. εἰ γὰρ καὶ μὴ ἀνϑρώπινα τὰ ἔργα τὰ ἐν οὐρανῷ,
ἀλλὰ γοῦν ἀνϑρώποις δεδημιούργηται. καὶ μὴ τὸν ἥλιόν τις ὑμῶν 5
προσχυνείτω, ἀλλὰ τὸν ἡλίου ποιητὴν ἐπιποϑείτω, μηδὲ τὸν κόσμον i

25 ἐχϑειαζέτω, ἀλλὰ τὸν κόσμου δημιουργὸν ἐπιζητησάτω. μόνη ἄρα,
os ἔοικεν, καταφυγὴ τῷ μέλλοντι ἐπὶ τὰς σωτηρίους ἀφικνεῖσθαι
ϑύρας ὑπολείπεται σοφία Bei‘ ἐντεῦϑεν ὥσπερ ἐὲξ ἱεροῦ τινος
ἀσύλου οὐδενὶ οὐχέτι ἀγώγιμος τῶν δαιμόνων 6 ἄνϑρωπος γίνεται
σπεύδων εἰς σωτηρίαν.

80 V. ᾿Ἐπιόράμωμεν δέ, εἰ βούλει, καὶ τῶν φιλοσόφων τὰς δόξας, 64,1
ὅσας αὐχοῦσι περὶ τῶν ϑεῶν, εἴ πῶς καὶ φιλοσοφίαν αὐτὴν κενο-
δοξίας ἕνεχεν ἀνειδωλοποιοῦσαν τὴν ὕλην ἐφεύρωομεν, ἢ καὶ da
μόνια ἄττα ἐκϑειάζουσαν κατὰ παραδρομὴν παραστῆσαι δυνη-
ϑῶμεν ὀνειρώττουσαν τὴν ἀλήϑειαν. στοιχεῖα μὲν οὖν ἀρχὰς 2

35 ἀπέλιπον ἐξυμνήσαντες Θαλῆς 6 Μιλήσιος τὸ ὕδωρ καὶ ᾿Αναξιμένης

5—7 Psal. 95, 5 — 10 vgl. Gen. 1, 14 — 10—12 Psal. 23, 6 — 15f Ῥβαὶ.
8, 4 — 80ff vgl. Strom. I 52 u. Diels, Doxogr. p. 1298

9 τὸν ἄλλον PeorrM τῶν ἄλλων P* | 19 περιτρέπεται Markland | 31 εἰ] ἤν
Ma | 82 ἢ Diels p. 129 εἰ P | 35 ἀπέλιπον Cohet 247 ἀπέλειπον P

Protrepticus Cap. IV. 62, 4—Cap. V. 65, 3. 49

ὁ καὶ αὐτὸς Μιλήσιος τὸν ἀέρα, ᾧ Διογένης ὕστερον ὃ AroAAmvıd-
της κατηκολούϑησεν. Παρμενίδης δὲ ὁ ᾿Ελεάτης ϑεοὺς εἰσηγήσατο
πῦρ καὶ γῆν, ϑάτερον δὲ αὐτοῖν μόνον, τὸ πῦρ, ϑεὸν ὑπειλή-
φατον Ἵππασός τε ὃ Μεταποντῖνος χαὶ ὁ Ἐφέσιος Ἡράκλειτος"
᾿Ἐμπεδοκλῆς γὰρ ὁ Axpayavrivos εἰς πλῆϑος ἐμπεσὼν πρὸς τοῖς
τέτταροι στοιχείοις τούτοις νεῖχος καὶ φιλίαν καταριϑιμεῖται.

ἔάϑεοι μὲν δὴ καὶ οὗτοι, σοφίᾳ τινὶ ἀσόφῳ τὴν ὕλην προσχυνή-
σαντες καὶ λίϑους μὲν ἢ ξύλα οὐ τιμήσαντες, γῆν δὲ τὴν τούτων
μητέρα ἐχϑειάσαντες καὶ Ποσειδῶνα μὲν οὐκ ἀναπλάττοντες, ὕδωρ

10 δὲ αὐτὸ προστρεπόμενοι. τί γάρ ἐστί ποτε ὁ Ποσειδῶν ἢ ὑγρά

τις οὐσία ἐκ τῆς πόσεως ὀνοματοποιουμένη; ὥσπερ ἀμέλει ὁ πολέ-
wos "Aong ἀπὸ τῆς ἄρσεως καὶ ἀναιρέσεως χεχλημένος, 7) καὶ do-
χοῦσί μοι πολλοὶ μάλιστα τὸ ξίφος μόνον πήξαντες ἐπιϑύειν ws
"Aosı: ἔστι δὲ Σχυϑῶν τὸ τοιοῦτον, καϑάπερ Εὔδοξος ἐν δευτέρᾳ
Γῆς περιόδου λέγει, Σχυϑῶν δὲ οἱ Σαυρομάται, ὥς φησιν Ἱκέσιος
ἐν τῷ περὶ μυστηρίων, ἀκινάκην σέβουσιν. τοῦτό τοι καὶ οἱ ἀμφὶ
τὸν Ἡράκλειτον τὸ πῦρ ws ἀρχέγονον σέβοντες πεπόνϑασιν" τὸ γὰρ
πῦρ τοῦτο ἕτεροι Ἥφαιστον ὠνόμασαν. Περσῶν δὲ οἱ μάγοι τὸ πῦρ
τετιμήκασι καὶ τῶν τὴν ᾿Ασίαν κατοικούντων πολλοί, πρὸς δὲ καὶ
Μακεδόνες, ὥς φησι Διογένης ἐν a’ Περσικῶν. τί μοι Σαυρομάτας
καταλέγειν, 005 Νυμφόδωρος ἐν Νομίμοις βαρβαριχοῖς τὸ πῦρ σέβειν
ἱστορεῖ, ἢ τοὺς Πέρσας καὶ τοὺς Μήδους καὶ τοὺς μάγους; ϑύειν ἐν
ὑπαίϑρῳ τούτους ὁ Δίνων λέγει, ϑεῶν ἀγάλματα μόνα τὸ πῦρ καὶ
ὕδωρ νομίζοντας. οὐκ ἀπεχρυψάμην οὐδὲ τὴν τούτων ἄγνοιαν. εἰ
γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἀποφεύγειν οἴονται τῆς πλάνης, ἀλλ᾽ εἰς ἑτέραν
κατολισϑαίνουσιν | ἀπάτην" ἀγάλματα μὲν ϑεῶν οὐ ξύλα καὶ λίϑους
ὑπειλήφασιν ὥσπερ “Ἕλληνες οὐδὲ μὴν ἴβιδας καὶ ἰχνεύμονας καϑάπερ
Αἰγύπτιοι, ἀλλὰ πῦρ τε xal ὕδωρ sg φιλόσοφοι. μετὰ πολλὰς

1—4 vgl. Diels, Vorsokr. S. 342, 35; 114: 35 — 5f vgl. Diels PPF p. 88 βαᾳ.
— 7 vgl. Hor. Od. 134,2 — 11f vgl. Plut. Mor. p. 757 B ἀναίρεσιν (so Petersen,
ἀναιρεῖν HSS) εἶναι τὸν ᾿ἄρην φησίν (ὁ Χρύσιππος) --- 12—15 Eudoxos Fr. 16
Brandes (Jahrbb. f. Philol. Suppl. 18 (1847) S. 228) --- 15f Hikesios Fr. 1 FHG IV
p- 429 — 18—20 Diogenes von Kyzikos Fr. 4 FHG IV p. 392 — 20—22 Nym-
phodoros aus Syrakus Fr. 14 FHG II p. 379 — 22—24 Dinon Fr. 9 FHG I p. 91
— 28—8. 50, 6 Berossos Fr. 16 FHG II p. 508

Clemens 1. 4

_—_

56 P

65,1

57 P

50 Clemens.

μέντοι ὕστερον περιόδους ἐτῶν ἀνϑρωποειδῆ ἀγάλματα σέβειν αὐ-
τοὺς Βήρωσσος ἐν τρίτῃ Χαλδαϊχῶν παρίστησι, τοῦτο ᾿Αρταξέρξου
τοῦ Δαρείου τοῦ ᾿Ὥχου εἰσηγησαμένου, ὃς πρῶτος τῆς ᾿Αἀφροδίτης
᾿Αναΐτιδος τὸ ἄγαλμα ἀναστήσας ἐν Βαβυλῶνι καὶ Σούσοις καὶ
5 ᾿Εχβατάνοις Πέρσαις καὶ Βάχτροις καὶ Δαμασκῷ καὶ «Σάρδεσιν ὑπέ-
δειξε σέβειν. ὁμολογούντων τοίνυν οἱ φιλόσοφοι τοὺς διδασκάλους 4
τοὺς σφῶν Πέρσας ἢ Σαυρομάτας ἢ μάγους, παρ᾽ ὧν τὴν» ἀϑεότητα
τῶν σεβασμίων αὐτοῖς μεμαϑήκασιν ἀρχῶν, ἄρχοντα τὸν πάντων
ποιητὴν καὶ τῶν ἀρχῶν αὐτῶν δημιουργὸν ἀγνοοῦντες, τὸν ἄναρχον
10 ϑεόν, τὰ δὲ »πτωχὰς ταῦτα καὶ "ἀσϑενῆ, ἢ φησιν ὃ ἀπόστολος,
τὰ εἰς τὴν ἀνϑρώπων ὑπηρεσίαν πεποιημένα »στοιχεῖαε προστρε-
πόμενοι.
Τῶν δὲ ἄλλων φιλοσόφων ὅσοι τὰ στοιχεῖα ὑπερβάντες ἐπο- 66,1
λυπραγμόνησάν τε ὑψηλότερον καὶ περιττότερον, οἱ μὲν αὐτῶν τὸ
15 ἄπειρον καϑύμνησαν, ὡς Ἀναξίμανδρος (Μιλήσιος ἢν) καὶ ᾿άναξα-
γόρας ὃ Κλαζομένιος καὶ ὁ Adnveios Agy£raos. τούτο μέν γε
ἄμφω τὸν νοῦν ἐπεστησάτην τῇ ἀπειρίᾳ, ὃ δὲ Μιλήσιος Δεύκιππος
καὶ ὃ Χῖος Μητρόδωρος διττάς, ὡς ἔοικεν, καὶ αὐτὼ ἀρχὰς ἀπελι-
πέτην, τὸ πλῆρες καὶ τὸ κενόν" προσέϑηχε δὲ λαβὼν τούτοιν τοῖν 2
20 δυεῖν τὰ εἴδωλα ὁ ᾿᾿βδηρίτης Δημόκριτος. ὁ γάρ τοι Κροτωνιάτης
Arzuciov | ϑεοὺς ᾧῴετο τοὺς ἀστέρας εἶναι ἐμψύχους ὄντας. οὐ 58P
σιωπήσομαι τὴν τούτων ἀναισχυντίαν" “Ξενοκράτης (Καλχηδόνιος
οὗτος) ἑπτὰ μὲν ϑεοὺς τοὺς πλανήτας, oydoov δὲ τὸν dx πάντων
τῶν ἀπλανῶν συνεστῶτα κόσμον αἰνίττεται. | οὐδὲ μὴν τοὺς ἀπὸ 20 8 8
25 τῆς Στοᾶς παρελεύσομαι διὰ πάσης ὕλης, καὶ διὰ τῆς ἀτιμοτάτης,
τὸ ϑεῖον διήκειν λέγοντας, οἱ καταισχύνουσιν ἀτεχνῶς τὴν φιλοσο-
plav. οὐδὲν δὲ οἶμαι χαλεπὸν ἐνταῦϑα γενόμενος καὶ τῶν &x τοῦ 4
Περιπάτου μνησϑῆναι" καὶ ὃ γε τῆς αἱρέσεως πατήρ, τῶν ὅλων οὐ
vonoas τὸν πατέρα, τὸν καλούμενον νὕπατονε ψυχὴν εἶναι τοῦ

10f vgl. Gal. 4, 9 — 10--19 vgl. Diels, Vorsokr. 338, 6; 472, 40 --
20f vgl. Alkmäon Fr. 9 Wachtler; Zeller Philos. d. Gr. 15 S. 4901; Diels, Vor-
sokr. 105 (14. A. 12) — 22—24 Xenokr. Fr. 17 Heinze; vgl. Krische Forschungen
Gött. 1840 S. 318 ff — 24—26 Chrysipp Fr. log. 1039; vgl. Zeller III 18 S. 1382:
Zeno Fr. 47 Pearson; Strom. 1 51; V 89; Sext. Emp. Pyrrh. III 218 — 29 vgl.
[Aristot.] de mundo p. 397b 25; Xenokr. Fr. 18 Heinze

4 Avaitıdog Bochart, Geogr. sacra4 (1707) p. 245, 13 ταναΐδος P | 5 Baar
P (μα P2) | 8 τὸν πάντων P2 τῶν πάντων P*| 15 ὡς ΡῈ ὧν P2M Μιλήσιος] ὃ
Μιλήσιος P2M | 17 ἐπεστησάτην Μ32 ἐπιστησάτην PM* | 188 ἀπελιπέτην Di ἀπελει-
πέτην ῬῚ 22 σιωπήσομαι] + οὐδὲ P2 am Ende ἃ, Ζ. | Καλχηδόνιος Krische 5. 3182
Cobet 248 Καρχηδόνιος P Χαλχηδόνιος Höschel | 23 πλάνητας Cobet 485 | 94 τῶν
ἀπλανῶν Davies zu Cie. de deor. nat. I Cap. 13 αὐτῶν P ἄστρων Diels p. 1301 |
25 [διὰ2] Wi

Protrepticus Cap. V. 65, 4—Cap. VI. 68, 1. 51

παντὸς οἴεται τουτέστι τοῦ κόσμου τὴν ψυχὴν ϑεὸν ὑπολαμβάνων
αὐτὸς αὐτῷ περιπείρεται. ὃ γάρ τοι μέχρι τῆς σελήνης αὐτῆς δι-
ορίζων τὴν πρόνοιαν, ἔπειτα τὸν κόσμον ϑεὸν ἡγούμενος περι-
τρέπεται, τὸν ἄμοιρον τοῦ ϑεοῦ ϑεὸν δογματίζων. ὃ δὲ Ἐρέσιος 5

5 ἐχεῖνος Θεόφραστος ὃ ᾿ΑΔριστοτέλους γνώριμος πῇ μὲν οὐρανόν, πῇ
δὲ πνεῦμα τὸν ϑεὸν ὑπονοεῖ. Ἐπικούρου μὲν γὰρ μόνου καὶ ἑκὼν
ἐχλήσομαι, ὃς οὐδὲν μέλειν οἴεται τῷ ϑεῷ, διὰ πάντων ἀσεβῶν. τί
γὰρ Ἡρακλείδης ὃ Ποντικός; ἔσϑ' ὅπῃ οὐχ ἐπὶ τὰ Δημοχρίτου καὶ
αὐτὸς κατασύρεται εἴδωλα;

10 VI. Καὶ πολύς μοι ἐπιρρεῖ τοιοῦτος ὄχλος, οἱονεὶ μορμώ τινα, 67,1
δαιμονίων παρεισάγων ξένων ἄτοπον σκχιαγραφίαν, μυϑολογῶν
ὕϑλῳ γραϊκῷ᾽ πολλοῦ γε δεῖ ἀνδράσιν ἐπιτρέπειν ἀκροᾶσϑαι τοιού-
των λύγων, ol μηδὲ τοὺς παῖδας τοὺς ἑαυτῶν, τοῦτο δὴ τὸ λεγό-
μενον, κλαυϑμυριξομένους ἐϑίξομεν παρηγορεῖσϑαι μυϑίξοντες, 0000-

15 δοῦντες συνανατρέφειν αὐτοῖς ἀϑεότητα τὴν πρὸς τῶν δοκησι-
σόφων δὴ τούτων καταγγελλομένην, μηδέν τι νηπίων μᾶλλον τά-
ληϑὲς εἰδότων. τί γάρ, ὦ πρὸς τῆς ἀληϑείας, τοὺς σοὶ πεπιστευ- 2
χότας δεικνύεις δύσει καὶ φορᾷ δίναις τε ἀτάκτοις ὑποβεβλημένους;
τί δέ μοι εἰδώλων ἀναπίμπλης τὸν βίον, ἀνέμους τε ἢ ἀέρα n πῦρ

80 ἢ γῆν ἢ λίϑους ἢ ξύλα ἢ σίδηρον, κόσμον τόνδε, ϑεοὺς ἀναπλάτ-
τουσα, ϑεοὺς δὲ καὶ τοὺς ἀστέρας τοὺς πλανήτας, τοῖς ὄντως πεπλα-
νημένοις τῶν ἀνϑρώπων διὰ τῆς πολυϑρυλήτου ταύτης ἀστρολο-
γίας, οὐκ ἀστρονομίας, μετεωρολογοῦσα καὶ ἀδολεσχοῦσα; | τὸν 59 P
κύριον τῶν πνευμάτων ποθῶ, τὸν κύριον τοῦ πυρός, τὸν χόσμου

25 δημιουργόν, τὸν ἡλίου φωταγωγόν᾽ ϑεὸν ἐπιζητῶ, οὐ τὰ ἔργα τοῦ
ϑεοῦ. τίνα δὴ λάβω παρὰ σοῦ συνεργὸν τῆς ζητήσεως; οὐ γὰρ 68,1
παντάπασιν ἀπεγνώκαμέν σε. εἰ βούλει, τὸν Πλάτωνα. πῇ δὴ οὖν
ἐξιχνευτέον τὸν ϑεόν, ὦ Πλάτων; »τὸν γὰρ πατέρα καὶ ποιητὴν
τοῦδε τοῦ παντὸς εὑρεῖν Te ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς ἅπαντας ἐξειπεῖν

80 ἀδύνατον. διὰ τί δῆτα, ὦ πρὸς αὐτοῦ; »ῥητὸν γὰρ οὐδαμῶς

2f vgl. Zeller II 23 S. 4681; Strom. V 90 --- 4—6 vgl. Cic. de deor. nat. 135;
Zeller II23 5, 8271 — 6f Epikur Fr. 368 Usener p. 247, 19 — 8f Herakl. Pont.
Fr. 65 Voss; vgl. Diels, Doxogr. p. 131 sq.; Zeller IT 1? S. 10383 — 10 vgl. Plato
Phaedr. p. 229 ἢ. — 12 vgl. Zenob. III 5; Diog. III 79 u. a. — 28—80 Plato Tim.

τ Ρ. 238 Ὁ — 30f Plato Epist. VII p. 341 C; vgl. Leg. VII p. 821 A; Cic. de deor. nat. 130

52 Clemens.

ἐστίν. εὖ γε, ὦ Πλάτων, ἐπαφᾶσαι τῆς ἀληϑείας" ἀλλὰ μὴ ἀπο- 2
κάμῃς" ξύν μοι λαβοῦ τῆς ζητήσεως τἀγαϑοῦ πέρι" πᾶσιν γὰρ ἀπαξ-
απλῶς ἀνϑρώποις, μάλιστα δὲ τοῖς περὶ λόγους ἐνδιατρίβουσιν
ἐνέσταχταί τις ἀπόρροια Helen). οὗ δὴ χάρι» καὶ ἄχοντες μὲν ὁμο- 8
5 λογοῦσιν ἕνα γε εἶναι ϑεόν, ἀνώλεϑρον καὶ ἀγένητον τοῦτον, ἄνω
που περὶ τὰ νῶτα τοῦ οὐρανοῦ ἐν τῇ ἰδίᾳ καὶ οἰκείᾳ περιωπῇ OV-
τῶς ὄντα del.
ϑεὸν δὲ ποῖον, εἰπέ μοι, νοητέον;
τὸν πάνϑ᾽ ὁρῶντα καὐτὸν οὐχ ὁρώμενον,
10 Εὐριπίδης λέγει. πεπλανῆσϑαι γοῦν ὃ Μένανδρός μοι δοχεῖ, ἔνϑα 4
φησίν
ἥλιε, σὲ γὰρ δεῖ προσχυνεῖν πρῶτον ϑεῶν,
δι᾿ ὃν ϑεωρεῖν ἔστι τοὺς ἄλλους ϑεούς"
οὐδὲ γὰρ ἅλιος ἐπιδείξει ποτ᾽ ἂν τὸν ϑεὸν τὸν ἀληϑῆ, ὁ δὲ λόγος
15 0 ὑγιής, ὃς ἐστιν ἥλιος ψυχῆς, δ οὗ μόνου ἔνδον ἀνατείλαντος ἐν
τῷ βάϑει τοῦ νοῦ αὐτῆς καταυγάξεται τὸ ὄμμα" ὅϑεν οὐχ ἄπει- 5
κότως ὃ Anuoxgıros »τῶν λογίων ἀνϑρώπων OAlyovs« φησίν »ἀνα-
τείναντας τὰς χεῖρας ἐνταῦϑα ὃν νῦν ἠέρα καλέομεν οἱ Ἕλληνες, ἱπάντα)
Δία μυϑεῖσϑαι" καὶ (γὰρ) πάντα οὗτος οἶδεν καὶ διδοῖ (πάντα) καὶ
20 ἀφαιρεῖται, καὶ βασιλεὺς οὗτος τῶν πάντωνε. ταύτῃ πῃ καὶ Πλάτων
διανοούμενος τὸν ϑεὸν αἰνίττεται »περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντ᾽ 600»
ἐστί, κἀκεῖνο αἴτιον ἁπάντων (τῶν) καλῶν. « τίς οὖν 6 βασιλεὺς 69,1
τῶν πάντων; ϑεὸς τῆς τῶν ὄντων ἀληϑείας τὸ μέτρον. ὥσπερ
οὖν τῷ μέτρῳ καταληπτὰ τὰ μετρούμενα, οὑτωσὶ δὲ καὶ τῷ νοῆσαι
25 τὸν ϑεὸν μετρεῖται καὶ καταλαμβάνεται ἡ ἀλήϑεια. ὁ δὲ ἱερὸς ὄντως 2
Μωυσῆς νοὐχ ἔσταις, φησίν, »ἐν τῷ μαρσίππῳ σου στάϑμιον καὶ
στάϑμιον μέγα ἢ μικρόν, οὐδὲ ἔσται ἐν τῇ οἰκίᾳ σου μέτρον μέγα ἢ
μικρόν, ἀλλ᾽ ἢ στάϑμιον ἀληϑινὸν καὶ δίκαιον ἔσται σοι,« στάϑμιον
2 vgl. Plato Phaedr. p. 237 A — 5—7 vgl. Plato Tim. p. 52 A (ἀγένητον καὶ
ἀνώλεϑρον); Phaedr. p. 247 C (ἐπὶ τῷ τοῦ οὐρανοῦ νώτῳ); Politic. p. 272 E (neoıwnn
vgl. Strom. VII 5) — 8f Eurip. Fr. 1129; vgl. [Justin] De mon. 2 (hier dem Philemon
zugeschrieben Fr. 247 CAF II p. 539); vgl. Elter Gnom. hist. 152 — 12f Menander
Fr. 609 CAF III p. 184 — 17—20 Demokrit Fr. 1 Natorp, 30 Diels Vorsokr. 415; vgl.
Strom. V 102 — 21f Plato Epist. II p. 312 E — 22-8. 53, 6 vgl. Philo De
somnis II 29 (I p. 684 M) — 26—28 Deut. 25, 13—15
4 [μὲν] Wi μέν, (ὅμως δὲ St vgl. 8. 28,13 | 5 γε Schw τε P [re] Wi | 8 voy-
τέον] νομιστέον [Just] | 9 χαὐτὸν P2M χαὶ αὐτὸν P* | 14 ἐπιδείξειέ Sy | 16 τοῦ νοῦ
Cobet, Mnemos. 11 (1862) p. 393 τοῦ νοῦ χαὶ τοῦ νοός P | αὐτῆς Kroll αὐτοῦ P |
17f ἀνατείναντας] v2 in Ras. ΡΖ] 18 6»] οὗ Schw | [πάντα] Wi πατέρα Zeller I5
S. 9371| 19 Δία μυϑεῖσϑαι He διαμυϑεῖσϑαι P | (γὰρ) πάντα Wi (νομίζειν wg) πάντα
Zeller | (πάντα) Wi 92 χἀκεῖνος He καὶ ἐχεῖνος Plato | (τῶν) aus Plato | 24 οὗ-

> d

τωσὶ δὲ P! οὕτως εἶδε P* | 27 f οὐδὲ ἔσται ἐν τῇ οἰκίᾳ σου in Ras. P!

Protrepticus Cap. VI. 68, 2—71, 2. 53

καὶ μέτρον καὶ ἀριϑμὸν τῶν ὅλων ὑπολαμβάνων τὸν Heov' τὰ μὲν
γὰρ ἄδικα καὶ ἄνισα εἴδωλα olxoı ἐν τῷ μαρσίππῳ καὶ ἐν τῇ ὡς
ἔπος εἰπεῖν δυπώσῃ ψυχῇ κατακέχρυπται᾽ τὸ δὲ μόνον δίκαιον
μέτρον, 6 μόνος ὄντως ϑεός, ἴσος ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως

᾿ - ᾿ -
5 ἔχων, μετρεῖ τε πᾶντα καὶ σταϑμᾶται, olovei τρυτανῃ τῇ δικαιο-

σύνῃ τὴν τῶν ὅλων ἀρρεπῶς περιλαμβάνων καὶ ἀνέχων φύσιν. »ὁ μὲν
δὴ ϑεός, ὥσπερ καὶ ö παλαιὸς λόγος, ἀρχήν (τε) καὶ τελευτὴν καὶ
μέσα τῶν ὄντων ἁπάντων ἔχων, εὐϑεῖαν περαίνει κατὰ φύσιν περι-
πορευόμενος" τῷ δ᾽ ἀεὶ ξυνέπεται dien τῶν ἀπολειπομένων τοῦ

᾿ ’ 3 ᾿; »ὰ ὃ
10 ϑείου νόμου τιμωρός.« πόϑεν, ὦ Πλάτων, ἀλήϑειαν αἰνίττῃ; πόϑεν

ἡ τῶν λόγων ἄφϑονος χορηγία τὴν ϑεοσέβειαν μαντεύεται; σοφώ-
τερα, φησίν, τούτων βαρβάρων τὰ γένη. oida σου τοὺς διδασχάλους,
κὰν ἀποχρύπτειν ἐϑέλῃς" γεωμετρίαν παρ᾽ Αἰγυπτίων μανϑάνεις,
ἀστρονομίαν παρὰ Βαβυλωνίων, ἐπῳδὰς τὰς ὑγιεῖς παρὰ Θρᾳχῶν
λαμβάνεις, πολλά σε καὶ ᾿Ασσύριοι πεπαιδεύχασι, νόμους δὲ τοὺς
ὅσοι ἀληϑεῖς καὶ δόξαν τὴν τοῦ ϑεοῦ παρ᾽ αὐτῶν ὠφέλησαι τῶν

Ἑβραίων,

οἵτινες 00x ἀπάτῃσι κεναῖς, οὐδὲ ἔργα ἀνϑρώπων
χρύσεα καὶ χάλκεια | καὶ ἀργύρου ἠδ᾽ ἐλέφαντος
καὶ ξυλίνων λιϑίνων τε βροτῶν εἴδωλα ϑανόντων
τιμῶσιν, ὅσα πέρ τε βροτοὶ κενεόφρονι βουλῇ"
ἀλλὰ γὰρ ἀείρουσι πρὸς οὐρανὸν ὠλένας ἀγνάς,
ὄρϑριοι ἐξ εὐνῆς, ἀεὶ χρόα ἁγνίζοντες

ὕδασι, καὶ τιμῶσι μόνον τὸν ἀεὶ μεδέοντα
ἀϑάνατον.

Καί μοι μὴ μόνον, ὦ φιλοσοφία, ἕνα τοῦτον Πλάτωνα, πολλοὺς
δὲ καὶ ἄλλους παραστῆσαι σπούδασον, τὸν ἕνα ὄντως μόνον ϑεὸν
ἀναφϑεγγομένους ϑεὸν κατ᾽ ἐπίπνοιαν αὐτοῦ, εἴ που τῆς ἀληϑείας
ἐπιδράξαιντο. ᾿Αντισϑένης μὲν γὰρ οὐ Κυνικὸν δὴ τοῦτο ἐνενόησεν,

4f vgl. Plato Phaedon p. 78D αὐτὸ τὸ ἴσον... del... ὡσαύτως χατὰ τὰ
αὐτὰ ἔχει; — 6—10 Plato Leg. IV p. 715E 716 A; vgl. Strom. II 132; VII 100 —
11f vgl. Plato Phaedon p.78 A; Strom. I 66 — 12—17 vgl. Zeller II 1% 5. 4042 —
14 vgl. Plato Charm. p. 156 Ὁ ; 157 A — 18—25 Orac. Sibyll. 3, 586—588. 590 —594
— 399-38. 54, 2 Antisthenes Fr. 24 Mullach FPG II p. 277; vgl. Strom. Υ 108
(= Eus. Pr. ev. XIII 13, 35; Theodoret Gr. aff. cur. I 75)

5 μετρεῖ τε Wendland, Philonis opp. Vol. III praef. p. XXII (vgl. μετρεῖν
χαὶ σταϑμᾶσϑαι Philo, μετρεῖν ἢ σταϑμᾶσϑαι Plato Leg. I p. 643 C) μετρεῖται P|
6 συνέχων Markland | 7 (re) aus Plato u. Strom. Il 132 | 9 τῷ Plato u. Strom.
II 132 τὴν P | 19 χάλχεια Sib. χάλχεα P | 20 βροτῶν --- ϑανόντων]) ϑεῶν — χαμόν-
των Sib. | ϑανόντων) + πήλινα μιλτόχριστα ζωογραφίας τυποειδεῖς Sib. | 22 dei-
oovoı Sib. αἴρουσι P | ἁγνούς Jortin, Remarks upon Eceles. Hist. ed. by W. Trollope
p. 184 | 24 ὕδασι] ὕδατι Sib. | μόνον τὸν ἀεὶ μεδέοντα)] ϑεὸν τὸν ἀεὶ μέγαν ὄντα
Sib. | 27 [ϑεὸν] Schw

70,1

61 P

71,1

54 Clemens.

C 3 ’
Σωκχράτους δὲ ἅτε γνώριμος »ϑεὸν οὐδενὶ ἐοικέναις φησίν" »διόπερ

>. (4 - cc»
αὐτὸν οὐδεὶς ἐχμαϑεῖν ἐξ εἰκόνος δύναταικ. Ξενοφῶν δὲ ὁ ᾿4ϑη- 3

ναῖος διαρρήδην ἂν καὶ αὐτὸς περὶ τῆς ἀληϑείας ἐγεγράφει τι μαρ-
τυρῶν ὡς “Σωκράτης, εἰ μὴ τὸ Σωκράτους ἐδεδίει φάρμαχον᾽ οὐδὲν
δὲ ἧττον αἰνίττεται. »0« γοῦν »τὰ πάντας, φησί, »σείων καὶ ἀτρε-
μίζων ὡς μὲν μέγας τις καὶ δυνατός, φανερός" ὁποῖος δὲ τὴν μορ-
φήν, ἀφανής" οὐδὲ μὴν ὃ παμφαὴς δοκῶν εἶναι ἥλιος οὐδ᾽ αὐτὸς
Eoıxev ὁρᾶν αὐτὸν ἐπιτρέπειν, ἀλλ᾽ ἤν τις ἀναιδῶς αὐτὸν ϑεάσηται,
τὴν ὄψιν. ἀφαιρεῖται.« πόϑεν ἄρα ὁ τοῦ Γρύλλου σοφίζεται ἢ δη- 4
λαδὴ παρὰ τῆς προφήτιδος τῆς Ἑβραίων ϑεσπιξούσης ὧδέ πος;

τίς γὰρ σὰρξ δύναται τὸν ἐπουράνιον καὶ ἀληϑῆ
> u; \ »„ a , ®
ὀφϑαλμοῖσιν ἰδεῖν ϑεὸν ἄμβροτον, ὃς πολον οἰκεῖ;
ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἀχτίνων κατεναντίον ἠελίοιο
ἄνϑρωποι στῆναι δυνατοί, ϑνητοὶ γεγαῶτες.

15 Κλεάνϑης δὲ ὃ Πηδασεύς, ὃ ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφος, οὐ ϑεο- 12,1

Yoviav ποιητικήν, ϑεολογίαν δὲ ἀληϑινὴν ἐνδείκνυται. οὐκ ἀπεχρύ-
ψατο τοῦ ϑεοῦ πέρι ὅτι neo εἶχεν φρονῶν"

τἀγαϑὸν ἐρωτᾷς μ᾽ οἷόν ἐστ᾽; ἄκουε δή"

τεταγμένον, δίκαιον, ὅσιον, εὐσεβές,

χρατοῦν ἑαυτοῦ, χρήσιμον, καλόν, δέον,

αὐστηρόν, αὐϑέχαστον, ἀεὶ συμφέρον,

ἄφοβον, ἄλυπον, λυσιτελές, ἀνώδυνον,

ὠφέλιμον, εὐάρεστον, ἀσφαλές, φίλον,

ἔντιμον, ὁμολογούμενον «a * x %*

2—9 vgl. Xenoph. Mem. IV 3, 13f.; Strom. V 108; Stob. Ecl. II 1, 33 (p. 15, 4
Wachsm.); K. Schenkl, Sitzungsber. d. Wiener Akad. 80 (1875) p. 128 — 11—14 Orac.
Sibyll. Fr. 1, 10—13 — 18—8.55,2 (= Strom. V 110) Kleanthes Fr. 75 Pearson;

vgl. Wachsmuth, Comm. II de Zenone Citiensi et Cleanthe Assio Ind. schol. Got-.

tingae 1874/75 p. Sf

ὃ ἐγεγράφει L. Dindorf zu Xenoph. Mem. IV 3, 13 (Ed. Oxon. (1862) p. 171)
u. Cobet, Mnem. 11 (1862) S. 391 ἀναγράφει P ἀνεγεγράφει Rez. von Klotz im
Theol. Litt.-Bl. z. allg. Kirchenztg. 1832 Nr. 59 |5 τὰ < Strom. V 108 Stob. | χαὲ
ἀτρεμίζων) ἄνεμος Cobet 249 (gegen ihn Bergk PLG# II p. 123*) | 6 δυνατὸς φα-
γερὸς Strom. V 108 φανερὸς δυνατὸς P | δὲ τὴν Stob. δέ τις Ῥ δ᾽ ἐστὲν Strom. V 108 |
αὐτὸς] οὗτος Strom. V 108 Stob. | 8 αὑτὸν ὡς ἔοικεν ὁρᾶν ἐπιτρέπει Stob. | 9 γρύ-
λου P | 12 ὀφϑαλμοῖσιν 510. ὀφθαλμοῖς P | 14 ἄνϑρωποι) nach ἀνοὶ ein Buchst.
ausrad. P | 15 Πηδασεύς Wi vgl. Strabo XIII p. 611 Πισαδεύς P Τρωαδεὺς Mei-
neke Philol. 1 (1846) 5. 373f Ἀσσεὺς Menage (vgl. Potter) | φιλόσοφος] + ὃς P? |
18 τἀγαϑὸν Strom. V 110 εἰ τὸ ἀγαϑὸν P | 281 ἀσφαλές — ἔντιμον < Strom.
V 11

62P

EEE

Protreptieus Cap. VI. 71, 3—Cap. VIL 73,3. 55

εὐχλεές, ἄτυφον, ἐπιμελές, πρᾶον, σφοδρόν,
χρονιζόμενον, ἄμεμπτον, ἀεὶ διαμένον.
ἀνελεύϑερος πᾶς ὅστις εἰς δόξαν βλέπει,
ὡς δὴ rag} ἐκείνης τευξόμενος καλοῦ τινος.

5 ἐνταῦϑα δὴ σαφῶς, οἶμαι, διδάσκει ὁποῖός ἐστιν ὃ ϑεός, καὶ ὡς ἡ 8
δόξα ἡ κοινὴ καὶ ἡ συνήϑεια τοὺς ἑπομένους αὐταῖν, ἀλλὰ μὴ τὸν
ϑεὸν ἐπιζητοῦντας, ἐξανδραποδιζέσϑην. οὐκ ἀποχρυπτέον οὐδὲ τοὺς 4
ἀμφὶ τὸν Πυϑαγόραν, οἵ φασιν »ὁ μὲν ϑεὸς εἷς, οὗτος δὲ οὐχ, ὥς
τινες ὑπονοοῦσιν, ἐχτὸς τᾶς διαχοσμήσιος, ἀλλ᾽ ἐν αὐτᾷ, ὅλος ἐν

10 ὅλῳ τῷ κύκλῳ, ἐπίσκοπος πάσας γενέσιος, κρᾶσις τῶν ὅλων αἷ-
ώνων καὶ ἐργάτας τῶν αὐτοῦ δυνάμιων καὶ ἔργων ἁπάντων ἐν
οὐρανῷ φωστὴρ καὶ πάντων πατήρ, νοῦς καὶ ψύχωσις τῶ ὅλω
χύχλω, πάντων κίνασιςς« ἀπόχρη καὶ τάδε εἰς ἐπίγνωσιν ϑεοῦ ὅ
ἐπιπνοίᾳ ϑεοῦ πρὸς αὐτῶν μὲν ἀναγεγραμμένα, πρὸς δὲ ἡμῶν ἐξει-

15 λεγμένα τῷ γε καὶ σμικρὸν διαϑρεῖν ἀλήϑειαν δυναμένῳ.

VI. ro δὲ ἡμῖν (οὐ γὰρ αὐταρχκεῖ μόνον ἡ φιλοσοφία) ἀλλὰ καὶ 13,1
αὐτὴ (ἡ) ποιητικὴ ἡ περὶ τὸ ψεῦδος τὰ πάντα ἠσχολημένη, μόλις
ποτὲ ἤδη ἀλήϑειαν μαρτυρήσουσα, μᾶλλον δὲ ἐξομολογουμένη τῷ ϑεῷ
τὴ» μυϑώδη παρέκβασιν" παρίτω δὴ ὅστις καὶ βούλεται ποιητὴς

80 πρῶτος. "Aparos μὲν οὖν διὰ πάντων τὴν δύναμιν τοῦ ϑεοῦ διή- 2
xeıv νοεῖ,

090 ἔμπεδα πάντα φύωνται,
τῷ μιν ἀεὶ πρῶτόν τε καὶ ὕστατον ἱλάσχονται"
χαῖρε, πάτερ, μέγα ϑαῦμα, μέγ᾽ ἀνϑρώποισιν ὄνειαρ.
25 ταύτῃ τοι καὶ ὃ ᾿Δσχραῖος αἰνίττεται Ἡσίοδος τὸν ϑεόν" | 8
αὐτὸς γὰρ πάντων βασιλεὺς καὶ κοίρανός ἐστιν, 63 P
ἀϑανάτων τέο δ᾽ οὔτις ἐρήρισται κράτος ἄλλος.

8 1 Kleanthes Fr. 101 Pearson; vgl. Strom. V 111 — 8—13 vgl. [Justin]
Cohort. 19; Cyr. v. Alex. c. Jul. Ip. 30 Ὁ Aubert — 22—24 Arat. Phaen. 13—15
— 26f Hes. Fr. 195 Rzach?; vgl. Strom. V 112

2 ἄμεμπτον) ἀμίμητον Strom. V 110 HS | 7 ἐξανδραποδίζεσϑον Sy | 8 οὗτος
Wi χοῦτος P αὐτὸς [Just.] Cyr. | 9 τᾶς διαχοσμήσιος M? [Just.] Cyr. τᾶς διαχοσμη-
σίας P* τᾶς διακοσμησίος PeorrM* | αὐτᾷ] ἑαυτῷ [Just.] αὐτῷ Cyr. | 10 ἐπίσχοπος]
ἐπισχοπῶν [Just] Cyr. | πάσας γενέσιος] πάσας τὰς γενέσιάς ἐστι [Just.] πάσας
γενεάς ἐστι Ογτ. | χρᾶσις] κρᾶσις ἐὼν [Just.] χρᾶσις ὧν Cyr. | 107 αἰώνων [Just.]
Cyr. ἀεὶ ὧν P ἁγεμὼν Wi|11 ἐργάτας] φῶς Cyr. | δυναμίων (ει in Ras.) P |
ἁπάντων] ἀρχὰ πάντων [Just] γε. | 19 τῷ ὅλῳ χύχλῳ P τῶν ὅλων κύχλων
[Just.] Cyr. | 18 πάντων] ἁπάντων [Just.] | 16 μόνον] + Επαρερχέσϑω PM* < Μ5
αὐταρχεῖ μόνον παρέρχεσϑαι τὴν φιλοσοφίαν St μόνον ἡ] μόνη Di | 17 (N) Mark-
land | 27 τε ὅδ᾽ P σέο δ᾽ Strom. V 112 τῷ δ᾽ Göttling ϑεῷ oder σοι Sy re οἵἱ
Buttmann δέ οἱ Rzach | ἐρήρισται] ἐρήρεισται Ῥ ἐρίρισται corr. aus ἐρήρισται
Strom. 112

56 Clemens.

ἤδη δὲ καὶ ἐπὶ τῆς σκηνῆς παραγυμνοῦσι τὴν ἀλήϑειαν᾽ ὃ μὲν καὶ
εἰς τὸν αἰϑέρα καὶ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβλέψας »τόνδε ἡγοῦ Heov,«
φησίν, Εὐριπίδης" ὃ δὲ τοῦ Σοφίλλου Σοφοκλῆς,

εἷς ταῖς ἀληϑείαισιν, εἷς ἐστὶν ϑεός,

ὃς οὐρανόν τ᾽ ἔτευξε καὶ γαῖαν μακρὴν
πόντου TE χαροπὸν oldua καὶ ἀνέμων βίας"
ϑνητοὶ δὲ πολλοὶ καρδίᾳ πλανώμενοι
ἱδρυσάμεσϑα πημάτων παραψυχὴν

ϑεῶν ἀγάλματ᾽ ἔκ λίϑων, ἢ χαλκέων

ἢ χρυσοτεύχτων ἢ ἐλεφαντίνων τύπους"
ϑυσίας τε τούτοις καὶ κενὰς πανηγύρεις
γέμοντες, οὕτως εὐσεβεῖν νομίζομεν.

οὑτοσὶ μὲν ἤδη καὶ παρακεχινδυνευμένως ἐπὶ τῆς σχηνῆς τὴν ἀλή-

ϑειαν τοῖς ϑεαταῖς παρεισήγαγεν. ὁ δὲ Θρῴκιος ἱεροφάντης καὶ ποίην 8
τὴς ἅμα, 6 τοῦ Οἰάγρου Ὀρφεύς, μετὰ τὴν τῶν ὀργίων ἱεροφαντίαν.
καὶ τῶν εἰδώλων τὴν ϑεολογίαν, παλινῳδίαν ἀληϑείας εἰσάγει, τὸν
ἱερὸν ὄντως ὀψέ ποτε, ὅμως δ᾽ οὖν ἄδων λόγον᾽

φϑέγξομαι οἷς ϑέμις ἐστί" ϑύρας δ᾽ ἐπίϑεσϑε βέβηλοι
πάντες ὁμῶς" σὺ δ᾽ ἄκουε, φαεσφόρου ἔχγονε νης, |
Movoalts, ἐξερέω γὰρ ἀληϑέα, μηδέ σε τὰ πρὶν

ἐν στήϑεσσι φανέντα φίλης αἰῶνος ἀμέρσῃ.

εἰς δὲ λόγον ϑεῖον βλέψας τούτῳ προσέδρευε,

ἰϑύνων κραδίης νοερὸν κύτος" εὖ δ᾽ ἐπίβαινε s
ἀτραπιτοῦ, μοῦνον δ᾽ ἐσόρα χύσμοιο ἄνακτα

2 vgl. Eurip. Fr. 941; vgl. Strom. V 114 --- 4—12 [Soph.] Fr. 1025; vgl. Strom.
V 113 (ΞΞ Eus. Pr. Ev. XII 13, 40; Theodoret Gr. δῇ, cur. VII 46); [Justin] De
mon. 2; Coh. 18; Cyr..c. Jul. I p. 32 A. Aubert; Elter Gnom. hist. 151 — 15 ff vgl.
Lobeck, Aglaoph. p. 438ff — 18—S. 57, 4 Orpheus Fr. 5, 1—11 Abel; Clem. scheint
von [Just.] De mon. 2 (daraus auch Coh. 15; Cyr. c. Jul. 1 p. 26 Aub.) abhängig;
vgl. Elter Gnom. hist. 153—186 (S. 155 alle Recensionen) — 22—25 Strom. V 123

5 μαχρὴν P Strom. V 113 Eus. μαχρὰν [Just.] Athen. Cyr. Theodor. | 6 χἀνέ-
uwv Sy | βίαν Strom. V 113 7 πολλοὶ καρδίᾳ Ῥ [Just.] Coh. πολλοὶ καρδίαν Strom.
Υ 113 [Just] De mon. Eus. Theodor. πολλοὶ χαρδίῃ Cyr. πολλὰ καρδίαν Heyse |
8 παραψυχάς [Just.] De mon. Cyr. | 9 λίϑων Strom. V 113 λιϑίνων P | χαλχέων
P [Just.] De mon. ze χαὶ ξύλων (so [Just.] Coh. Cyr.) übergesch. M? | χαλχέους ἢ

χρυσοτεύχτους ἢ ἐλεφαντίνους Ma | 11 χενὰς P Cyr. χαχὰς (corr. 1,2) Strom.
Υ 113 χαλὰς [Just.] Theod. χαλὰς od. χενὰς Eus. | 12 νέμοντες] στέφοντες Strom.
V 113 Eus. Theod. τεύχοντες [Just.] Cyr. | 19 ὅμως ΡῈ} 20 μουσαῖε P! μούσαις
P* | 22 προσέδρευ᾽ P | 23 ἰϑύνων [Just.] Mon. Coh. Cyr. eigivo» P* εὐθύνων P2
Strom. V 123 | 25 ἀϑάνατον < [Just.] Cyr.

74,1

228

Protrepticus Cap. VII. 74, 1-75, 4. 57

adavarov. εἶτα ὑποβὰς διαρρήδην ἐπιφέρει" |

zZ > > ’
εἷς ἔστ᾽, αὐτογενής, ἑνὸς ἔχγονα πᾶντα τέτυχται"
> > > 5 > E:%
ἐν δ᾽ αὐτοῖς αὐτὸς περινίσσεται, οὐδέ τις αὐτὸν
- ’ « -
εἰσοράᾳ ϑνητῶν, αὐτὸς δέ γε πάντας ὁρᾶται.

5 οὕτως μὲν δὴ Ὀρφεύς" χρόνῳ γέ ποτε συνῆκεν πεπλανημένος.

ἀλλὰ σὺ μὴ μέλλων, βροτὲ ποικιλόμητι, βράδυνε,
ἀλλὰ παλίμπλαγκτος στρέψας ϑεὸν ἱλάσκχοιο.

εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἐναύσματὰ τινα τοῦ λόγου τοῦ ϑείου λαβόντες
Ἕλληνες ὀλίγα ἄττα τῆς ἀληϑείας ἐφϑέγξαντο, προσμαρτυροῦσι μὲν
10 τὴν δύναμιν αὐτῆς οὐχ ἀποχεχρυμμένην, σφᾶς δὲ αὐτοὺς ἐλέγχουσιν
ἀσϑενεῖς, οὐχ ἐφικόμενοι τοῦ τέλους. ἤδη γὰρ οἶμαι παντί τῳ δῆλον
γεγονέναι os τῶν χωρὶς τοῦ λόγου τῆς ἀληϑείας ἐνεργούντων τι ἢ
καὶ φϑεγγομένων ὁμοίων ὄντων τοῖς χωρὶς βάσεως βαδίζειν βιαζο-
μένοις. δυσωπούντων δέ σε εἰς σωτηρίαν καὶ οἱ περὶ τοὺς ϑεοὺς
15 ὑμῶν ἔλεγχοι, οὗς διὰ τὴν ἀλήϑειαν ἐκβιαζόμενοι κωμῳδοῦσι ποιηταί͵

75,1

Mevavdgog γοῦν ὃ κωμικὸς ἐν Ἡνιόχῳ [ἐν Ὑποβολιμαίῳ)] τῷ δράματι 2

> > ΡῚ - 3
οὐδείς μ᾽ ἀρέσχει (φησὶ) περιπατῶν ἔξω ϑεὸς
μετὰ γραός, οὐδ᾽ εἰς οἰκίας παρεισιὼν
ἐπὶ τοῦ σανιδίου

20 μητραγύρτης᾽ τοιοῦτοι γὰρ οἱ μητραγύρται. ὅϑεν εἰχότως ὁ ᾿Αντισϑέ- 3
»ῆς ἔλεγεν αὐτοῖς μεταιτοῦσιν" »οὐ τρέφω τὴν μητέρα τῶν ϑεῶν,

ἣν οἱ ϑεοὶ τρέφουσινε. πάλιν δὲ ὃ αὐτὸς κωμῳδιοποιὸς ἐν Ἱερείᾳ 4

τῷ δράματι χαλεπαίνων πρὸς τὴν συνήϑειαν διελέγχειν πειρᾶται τὸν
ἄϑεον τῆς πλάνης τῦφον, ἐπιφϑεγγόμενος ἐμφρόνως

25 εἰ γὰρ ἕλκει τὸν ϑεὸν.
τοῖς κυμβάλοις ἄνϑρωπος εἰς ὃ βούλεται,
ὃ τοῦτο ποιῶν ἐστι μείζων τοῦ ϑεοῦ"

2—4 Strom. V 8 --- 6f Orae. Sibyll. 3, 024 --- 16—S. 59, 6 vgl. Elter Gnom.
hist. 129. 130 — 17—19 Menander Fr. 202 CAF III p. 58; vgl. [Justin] De mon. 5
— 21f Antisthenes Fr. 70 Mullach FPG II 287 — 25—S. 58, 2 Menander Fr. 245,
2—6 CAF III p. 70; vgl. [Justin] De mon. 5

58 Clemens.

ἀλλ᾽ ἔστι τόλμης καὶ βίας ταῦτ᾽ ὄργανα
εὑρημένα ἀνϑρώποισιν. |

καὶ οὐχὶ μόνος ὁ Μένανδρος, ἀλλὰ καὶ Ὅμηρος καὶ Εὐριπίδης καὶ 65P 76,
ἄλλοι συχνοὶ ποιηταὶ διελέγχουσιν ὑμῶν τοὺς ϑεοὺς καὶ λοιδορεῖσθαι
5 οὐ δεδίασιν οὐδὲ καϑ’ ὁπόσον αὐτοῖς. αὐτίχα τὴν ᾿4ϑηνᾶν »κυνά-
uviav« χαὶ τὸν Ἥφαιστον »ἀμφιγύηνε καλοῦσιν, τῇ δὲ ᾿Αφροδίτῃ ἡ
Ἑλένη φησὶ
μηκέτι σοῖσι πόδεσσιν ὑποστρέψειας Ὄλυμπον.
ἐπὶ δὲ τοῦ Διονύσου" ἀναφανδὸν Ὅμηρος γράφει 2
10 ὃς ποτε μαινομένοιο Διωνύσοιο τιϑήνας
σεῦε κατ᾽ ἠγάϑεον Νυσήιον᾽ αἱ δ᾽ ἅμα πᾶσαι
ϑύσϑλα χαμαὶ κατέχευαν ὑπ᾽ ἀνδροφόνοιο Δυκούργου.
ἄξιος ὡς ἀληϑῶς Σωκχρατικχῆς διατριβῆς 6 Εὐριπίδης εἰς τὴν ἀλήϑειαν 8
ἀπιδὼν καὶ τοὺς ϑεατὰς ὑπεριδών, ποτὲ μὲν τὸν ᾿Απόλλωνα,

15 ὃς μεσομφάλους ἕδρας
ναίει βροτοῖσι στόμα γέμων σαφέστατα,
διελέγχοων,
κείνῳ πιϑόμενος τὴν τεκοῦσαν ἔχτανον, 4
ἐχεῖνον ἡγεῖσϑ' ἀνόσιον καὶ κτείνετε"
20 ἐκεῖνος ἥμαρτ᾽, οὐχ ἐγώ,

ἀμαϑέστερος ὧν τοῦ καλοῦ καὶ τῆς δίκης,
τοτὲ δ᾽ ἐμμανῆ εἰσάγων Ἡρακλέα καὶ μεϑύοντα ἀλλαχόϑι καὶ ἄπλη- 5
στον" πῶς γὰρ οὐχί; ὃς ἑστιώμενος τοῖς κρέασι
χλωρὰ σῦχα ἐπήσϑιεν
25 Auovoa ὑλαχτῶν ὥστε βαρβάρῳ μαϑεῖν.

ἤδη δὲ ἐν Ἴωνι τῷ δράματι γυμνῇ τῇ κεφαλῇ ἐχκυχλεῖ τῷ ϑεάτρῳ 6
τοὺς ϑεούς"

Sf Φ 894. 421 --- 6 A 607 α. ὅ. --- 8 T 407 — 10-12 Z 182---184 --- 15—21
Eurip. Orest. 591f; 594—596; 417 --- 22 ἐμμανῆ vgl. Eurip. Here. fur. — μεϑύοντα
χαὶ ἄπληστον vgl. Eurip. Alec. 7ö5ff — 24 f Eurip. Fr. 907 — 25 &uovo’ ὑλαχτῶν
Eurip. Ale. 760

Protrepticus Cap. VIL 76, 1—Cap. VII. 78, 1. 59

πῶς οὖν δίκαιον τοὺς νόμους ὑμᾶς βροτοῖς
γράψαντας αὐτοὺς ἀδικίας ὀφλισκάνειν;
εἰ δ᾽, οὐ γὰρ ἔσται, τῷ λόγῳ δὲ χρήσομαι,
δίκας βιαίων δώσετ᾽ ἀνϑρώποις γάμων,

5 σὺ καὶ Ποσειδῶν Ζεύς #, ὃς οὐρανοῦ κρατεῖ,
ναοὺς τίνοντες ἀδικίας κενώσετε.

VII. Ὥρα τοίνυν τῶν ἄλλων ἡμῖν τῇ τάξει προδιηνυσμένων 77,1
ἐπὶ τὰς προφητιχὰς ἰέναι γραφάς" καὶ γὰρ οἱ χρησμοὶ τὰς εἰς τὴν
ϑεοσέβειαν ἡμῖν ἀφορμὰς ἐναργέστατα προτείνοντες ϑεμελιοῦσι τὴν 66 P

10 ἀλήϑειαν»" γραφαὶ δὲ αἱ ϑεῖαι (, el) καὶ πολιτεῖαι σώφρονες σύντομοι
σωτηρίας ὅδοί, γυμναὶ κομμωτικῆς καὶ τῆς ἐχτὸς καλλιφωνίας καὶ
στωμυλίας καὶ κολακείας ὑπάρχουσαι ἀνιστῶσιν ἀγχόμενον ὑπὸ κα-
κίας τὸν ἄνϑρωπον, ὑπεριδοῦσαι τὸν ὀλισϑον τὸν βιωτιχόν, «μιᾷ
χαὶ τῇ αὐτῇ φωνῇ πολλὰ ϑεραπεύουσαι, ἀποτρέπουσαι μὲν ἡμᾶς

15 τῆς ἐπιζημίου ἀπάτης, προτρέπουσαι δὲ ἐμφανῶς εἰς προὖπτον
σωτηρίαν. αὐτίκα γοῦν ἡ προφῆτις ἡμῖν ἀσάτω πρώτη Σίβυλλα τὸ 2
ᾳσμα τὸ σωτήριον"

οὗτος ἰδοὺ πάντεσσι σαφὴς ἀπλάνητος ὑπάρχει" 23 8
ἔλϑετε, μὴ σχοτίην δὲ διώκετε καὶ ζόφον αἰεί.

20 ἠελίου γλυκυδερχές, ἰδού, φάος ἔξοχα λάμπει.

γνῶτε δὲ κατϑέμενοι σοφίην ἐν στήϑεσιν ὑμῶν.

εἷς ϑεός ἐστι, βροχάς, ἀνέμους, σεισμούς τ᾽ ἐπιπέμπων,
ἀστεροπάς, λιμούς, λοιμοὺς καὶ κήδεα λυγρὰ

καὶ νιφετούς, κρύσταλλα, τί δὴ καϑ᾽ ἕν ἐξαγορεύω;

25 οὐρανοῦ ἡγεῖται, γαίης χρατεῖ, αὐτὸς ὑπάρχει"
ἐνθέως σφόδρα τὴν μὲν ἀπάτην ἀπεικάζουσα τῷ σκότει, τὴν δὲ 8
γνῶσιν ἡλίῳ καὶ φωτὶ τοῦ ϑεοῦ, ἄμφω δὲ παραϑεμένη τῇ συγχρίσει,
τὴν ἐχλογὴν διδάσκει. τὸ γὰρ! ψεῦδος οὐ ψιλῇ τῇ παραϑέσει TaAn-
ϑοῦς διασκεδάννυται, τῇ δὲ χρήσει τῆς ἀληϑείας ἐκβιαζόμενον φυγα-

80 δεύεται. Ἱερεμίας δὲ ὁ προφήτης ὃ πάνσοφος, μᾶλλον δὲ ἐν Ἱερεμίᾳ 18,1

1—6 Eurip. Ion 442—447; vgl. [Just.] De monarch. 5; Elter Gnom. hist. 125
— 10f vgl. die kynische Definition der Philosophie σύντομος ὅδὸς εἰς ἀρετήν,
E. Norden, In Varr. sat. Men. obs. p. 313ff (Jahrbb. f. Philol. 18. Suppl. Bd.) — 18
Strom. V 115 — 18—25 Orac. Sibyll. Frag. 1, 28—35 (Theophilus, Ad Autolycum II 36)

2 ἀδικίας P [Just.] ἀνομίαν Eur. | 5 9° Eur. δ᾽ P|6 ἀδικίας Eur. ἀδικία P |
10 {, gi) Schw | πολιτεῖαι] + zal P*, aber wieder getilgt P! | 11 τῆς ἐχτὸς] ἐχτὸς
τῆς Arcerius | 14 ϑεραπεύουσαι Sy ϑεραπεῦσαι P | 18 πάντεσσι Sib. Strom. V 115
πάντ᾽ ἐστι P | 19 ζόφον] γνόφον Theoph. | 21 χατϑέμενοι M? χαϑέμενοι (Ye Pi
in Ras. für ze) PM* | 22 τ᾿ «- ΤΉΘΟΡΗ. | 24 χρύσταλλα] χρύσταλλά re P* (τε u. Acc.
auf « von später H. ausr.) za τάλλα Cobet 252 | 25 πρατεῖ, αὐτὸς] χράτος αὐτὸς
Arcerius | αὐτὸς ὑπάρχει) Ἄιδος ἄρχει Schw αὐτὸς ἀπ᾿ ἀρχῆς Ma

60 Clemens.

τὸ ἅγιον πνεῦμα ἐπιδείκνυσι τὸν ϑεόν. »ϑεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμις,
φησί, »χαὶ οὐχὶ ϑεὸς πόρρωϑεν. ei ποιήσει τι ἄνϑρωπος ἐν κρυ-
φαίοις, καὶ ἐγὼ οὐκ ὄψομαι αὐτόν; οὐχὶ τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὴν γῆν
ἐγὼ πληρῶ; λέγει κύριος. « πάλιν δὲ αὐ διὰ Ἡσαΐου »τίς μετρήσειε,
φησί, »τὸν οὐρανὸν σπιϑαμῇ καὶ πᾶσαν τὴν γῆν δραχί;« ὅρα τὸ
μέγεϑος τοῦ ϑεοῦ καὶ καταπλάγηϑι. τοῦτον προσκυνήσωμεν, ἐφ᾽ οὗ
φησιν ὃ προφήτης »ἀπὸ προσώπου σου θρὴ τακήσονται, ὡς ἀπὸ
προσώπου πυρὸς τήκεται κηρός.« οὗτος, φησίν, ἐστὶν ὁ ϑεός, »οὗ
ϑρόνος μέν ἐστι» ὃ οὐρανός, ὑποπόδιον δὲ ἡ γῆς, »ὃς ἐὰν ἀνοίξῃ
τὸν οὐρανόν, τρόμος σε λήψεται. βούλει καὶ περὶ τῶν εἰδώλων
ἀκοῦσαι τί φησὶν (ὃ) προφήτης οὗτος; »παραδειγματισϑήσονται
ἔμπροσϑεν τοῦ ἡλίου καὶ ἔσται τὰ ϑνησιμαῖα αὐτῶν βρώματα τοῖς
πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ τοῖς ϑηρίοις τῆς γῆς, καὶ σαπήσεται ὑπὸ
τοῦ ἡλίου καὶ τῆς σελήνης, ἃ αὐτοὶ ἠγάπησαν καὶ οἷς αὐτοὶ ἐδού-
λευσαν, καὶ ἐμπρησϑήσεται ἡ πόλις αὐτῶν.« φϑαρήσεσϑαι δὲ καὶ
τὰ στοιχεῖα καὶ τὸν κόσμον σὺν καὶ αὐτοῖς λέγει »ἡ γῆς, φησί,
»παλαιωϑήσεται καὶ ὁ οὐρανὸς παρελεύσεταιςε, »τὸ δὲ ῥῆμα κυρίου
μένει εἰς τὸν αἰῶνα.« τί δὲ ὅταν πάλιν ἑαυτὸν δεικνύναι ὁ ϑεὸς
βουληϑῇ διὰ Μωυσέως; »idere ἴδετε ὅτι ἐγώ εἰμι καὶ οὐχ ἔστι ϑεὸς
ἕτερος πλὴν ἐμοῦ. ἐγὼ ἀποχτενῶ καὶ ζῆν ποιήσω" πατάξω κἀγὼ
ἰάσομαι, καὶ οὐχ ἔστιν ὃς ἐξελεῖται ἐκ τῶν χειρῶν μου.« ἀλλὰ καὶ
ἑτέρου ἐπακοῦσαι ϑέλεις χρησμῳδοῦ; ἔχεις τὸν χορὸν πάντα τὸν
προφητιχόν, τοὺς συνϑιασώτας τοῦ ιωυσέος. τί φησὶν αὐτοῖς τὸ
πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ Ὡσηέ; οὐχ ὀκνήσω λέγειν. »idov, ἐγὼ στερεῶν
βροντὴν καὶ κτίζων πνεῦμας, οὗ αἱ χεῖρες τὴν στρατιὰν τοῦ οὐ-
θανοῦ ἐθεμελίωσαν. ἔτε δὲ καὶ διὰ Ἡσαΐου (καὶ ταύτην ἀπομνη-
μονεύσω σοι τὴν φωνή») »ἐγώ εἶμι, ἐγώ εἰμις, φησίν, »ὁ κύριος ὃ
λαλῶν δικαιοσύνην καὶ ἀναγγέλλων ἀλήϑειαν" συνάχϑητε καὶ ἥκετε"
βουλεύσασϑε ἅμα, οἱ σῳζόμενοι ἀπὸ τῶν ἐϑνῶν. οὐκ ἔγνωσαν οἱ
αἴροντες τὸ ξύλον γλύμμα αὐτῶν, καὶ προσευχόμενοι ϑεοῖς οἱ οὐ
σώσουσιν αὐτούς.«« εἶϑ᾽ ὑποβάς »ἐγώ,« φησίν, »0 ϑεός, καὶ οὐχ
ἔστι πλὴν ἐμοῦ δίκαιος, καὶ σωτὴρ οὐχ ἔστι πάρεξ ἐμοῦ" ἐπιστρά-
φητε πρός μὲ καὶ σωϑήσεσϑε οἱ ἀπ᾽ ἐσχάτου τῆς γῆς. ἐγώ εἰμι ὁ

1—4 Jerem. 23, 258 — 4f Jes. 40, 12 --- 77 768. 64, 11 -- 8f vgl. 768.
66, 1 — 9f vgl. Jes. 64, 1 — 11—15 vgl. Jerem. 8,2; 41 (84), 20; 4, 26 --- 16f vgl.
Jes. 51, 6; Matth. 24, 35 — 17 f Jes. 40, 8 — 19—21 Deut. 32, 39 — 24f Amos
4, 13 — 25f vgl. Jerem. 19, 13; Psal. 8,4 u. Strom. V 126 — 27—31 Jes. 45, 19f
— 31— 8. 61, 1 Jes. 45, 21—23

3 οὐχὶ] ἡ (über ἃ. Z. P2) οὐχὶ P | 11 (ö) Di] 18 δαὶ P | 28 Nxere] ere in
Ras. P!

67 P

79,1

Protrepticus Cap. VIII. 78, 2—81, 3. 61

ϑεὸς χαὶ οὐκ ἔστιν ἄλλος: χατ᾽ «ἐμαυτοῦ ὀμνύω.« τοῖς δὲ εἰδωλο- 5
λάτραις δυσχεραίνει λέγων »τίνι “μοιώσατε κύριον; ἢ τίνι ὁμοιώματι
ὡμοιώσατε αὐτόν; μὴ εἰκόνα. ἐποίησεν τέχτον, ἢ χρυσοχόος χωνεύσας
χρυσίον περιεχρύσωσεν αὐτόν;« καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. μὴ οὖν ἔτι ὃ

5 ὑμεῖς εἰδωλολάτραι; ἀλλὰ κἂν νῦν φυλάξασϑε τὰς ἀπειλάς" ὁλο-
λύξει γὰρ τὰ γλυπτὰ καὶ τὰ χειροποίητα, μᾶλλον δὲ οἱ ἐπ᾽ αὐτοῖς
πεποιϑότες, ἀναίσϑητος γὰρ ἡ ὕλη. ἔτει φησίν: »ὃ κύριος σείσει
πόλεις κατοιχουμένας καὶ τὴν οἰχουμένην ὅλην καταλήψεται τῇ χειρὶ
οἰςς νοσσιάν.«« τί σοι σοφίας ἀναγγέλλω μυστήρια καὶ ῥήσεις ἐκ 80,1

10 παιδὸς ᾿Εβραίου σεσοφισμένου; »κύριος ἔχτισέν με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ
εἰς ἔργα αὐτοῦ,« καὶ »κύριος δίδωσι σοφίαν καὶ ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ
γνῶσις καὶ σύνεσις.ι« »νἕως πότε, ὀχνηρέ, κατάκεισαι; πότε δὲ ἐξ 2
ὕπνου ἐγερϑήσῃ; ἐὰν δὲ ἄοκνος ἧς, ἥξει σοι ὥσπερ πηγὴ ὁ ἄμητός
σου,« ὁ λόγος ὁ πατριχός, | 6 ἀγαϑὸς λύχνος, ὃ κύριος ἐπάγων τὸ 68 P

15 φῶς, τὴν πίστιν πᾶσι καὶ σωτηρίαν. »κύριος« γὰρ »ὁ ποιήσας τὴν 3
γῆν ἐν τῇ ἰσχύι αὐτοῦ,« ὥς φησιν Ἱερεμίας, »ἀνώρϑωσεν τὴν olxov-
μένην ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ.« ἀποπεσόντας γὰρ ἡμᾶς ἐπὶ τὰ εἴδωλα
ἡ σοφία, 7 ἐστιν ὃ λόγος αὐτοῦ, ἀνορϑοῖ ἐπὶ τὴν ἀλήϑειαν. καὶ 4
αὕτη πρώτη τοῦ παραπτώματος ἀνάστασις" ὅϑεν ἀποτρέπων εἰδωλο-

20 λατρείας ἁπάσης ὁ ϑεσπέσιος παγκάλως ἀναχέκραγε Μωυσῆς" »ἄκουε
Ἰσραήλ᾽ κύριος ὃ ϑεός σου, κύριος εἷς ἐστι,« καὶ »κύριον τὸν ϑεόν
σου προσχυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις « νῦν δὴ οὖν σύνετε, δ΄.

ὦ ἄνϑρωποι, κατὰ τὸν μακάριον ψαλμῳδὸν ἐκεῖνον τὸν Δαβίδ;
»δράξασϑε παιδείας, μή ποτε ὀργισϑῇ κύριος, καὶ ἀπολεῖσϑε ἐξ ὁδοῦ

25 δικαίας, ὅταν ἐχκαυϑῇ ἐν τάχει ὃ ϑυμὸς αὐτοῦ. μακάριοι πάντες οἱ
πεποιϑότες ἐπ᾿ αὐτῷ.« ἤδη δὲ ὑπεροιχτείρων ἡμᾶς ὃ κύριος τὸ 81,1
σωτήριον ἐνδίδωσι μέλος, οἷον ἐμβατήριον δυϑμόν" »υἱοὶ ἀνϑρώπων,
ἕως πότε βαρυκάρδιοι; | va τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζητεῖτε 34 8
ψεῦδος: « τίς 00» ὴ ματαιότης καὶ τί τὸ ψεῦδος; ὃ ἅγιος ἀπόστολος 2

80 τοῦ κυρίου “τοὺς Ἕλληνας αἰτιώμενος ἐξηγήσεταί 601° »ὅτι γνόντες
τὸν ϑεὸν οὐχ ὡς ϑεὸν ἐδόξασαν ἢ ηὐχαρίστησαν, ἀλλ᾽ ἐματαιώϑησαν
ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, καὶ ἤλλαξαν τὴν δόξαν τοῦ ϑεοῦ ἐν
ὁμοιώματι εἰχόνος φϑαρτοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἐλάτρευσαν τῇ κτίσει
παρὰ τὸν κτίσαντα.« καὶ μὴν 0 γε ϑεὸς οὗτος, ὃς "ἐν ἀρχῇ ἐποίησε 8

35 τὸν οὐρανὸν χαὶ τὴν γῆν᾽« σὺ δὲ τὸν μὲν ϑεὸν οὐ νοεῖς, τὸν δὲ

2—4 768. 40, 188 — 5f vgl. 768. 10, 108 --- 7—9 7165. 10, 14 --- 10f Prov. 8, 22
— 11f Prov. 2,6 — 19--14 Prov. 6,9. 11a — 15—17 Jerem, 10, 12 — 20f Deut.
6, 4 — 21f Deut. 6, 13; vgl. 10, 20 — 24—26 Psal. 2, 12 — 27—29 Psal. 4, 3—
30—34 Röm. 1, 21. 23. 25 — 34f Gen. 1, 1

9 τί] ἔτι St τί {σοι Schw | If 2x παιδὸς viell. verdorben

μ΄

e u

62 Clemens.

οὐρανὸν προσχυνεῖς, καὶ πῶς οὐχ ἀσεβεῖς; ἄκουε πάλιν προφήτου 4
λέγοντος »ἐκλείψει μὲν ὁ ἥλιος καὶ ὃ οὐρανὸς σχοτισϑήσεται, λάμψει
δὲ 6 παντοχράτωρ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ (al) δυνάμεις τῶν οὐρανῶν
σαλευϑήσονται καὶ οἱ οὐρανοὶ εἱλιγήσονται os δέρρις ἐκτεινόμενοι
καὶ συστελλόμενοις (αὗται γὰρ ai προφητιχαὶ φωναί »καὶ ἡ γῆ
φεύξεται ἀπὸ προσώπου κυρίου. «

ΙΧ. Καὶ μυρίας ἂν ἔχοιμί σοι γραφὰς παραφέρειν, ὧν οὐδὲ 82,1
»κεραία παρελεύσεται μία,« μὴ οὐχὶ ἐπιτελὴς γενομένη" τὸ γὰρ στόμα
κυρίου, τὸ ἅγιον πνεῦμα, ἐλάλησεν ταῦτα. "μὴ τοίνυν μηκέτι, ς
φησίν, γυΐέ μου, ὀλιγώρει παιδείας κυρίου, μηδ᾽ ἐκλύου ὑπ᾿ αὐτοῦ
ἐλεγχόμενος. ὧ τῆς ὑπερβαλλούσης Φιλανϑρωπίας" οὐδ᾽ ὡς μαϑη- 2
ταῖς ὃ διδάσκαλος οὐδ᾽ ὡς οἰχέταις ὁ κύριος οὐδ᾽ ος ϑεὸς ἀν ϑρώ- κεἰς
ποις, "πατὴρ δὲ ὡς ἤἥπιος« νουϑετεῖ υἱούς. εἶτα Μωυσῆς μὲν ὁμο- 8
λογεῖ »ἔμφοβος εἶναι καὶ ἔντρομος,. ἀκούων περὶ τοῦ λόγου, σὺ δὲ
τοῦ λόγου ἀκροώμενος τοῦ ϑείου οὐ δέδιας; οὐκ ἀγωνιᾷς; οὐχὶ ἅμα
τε εὐλαβῇ καὶ σπεύδεις ἐχμαϑεῖν, τουτέστι σπεύδεις εἰς σωτηρίαν,
φοβούμενος τὴν ὀργήν, ἀγαπήσας τὴν χάριν, ζηλώσας τὴν ἐλπίδα,
ἵνα ἐκκλίνῃς τὴν κρίσιν; ἥκετε ἥκετε, ὦ νεολαία ἡ ἐμή" "ἣν. γὰρ μὴ 4
αὖϑις ὡς τὰ παιδία γένησϑε καὶ ἀναγεννηϑῆτε, « ὥς φήσιν ἡ γραφή,
τὸν ὄντως ὄντα πατέρα οὐ μὴ ἀπολάβητε, ν»οὐδ᾽ οὐ μὴ εἰσελεύσεσϑέ
ποτε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν.« πῶς γὰρ εἰσελϑεῖν ἐπιτέ-
τραπται τῷ ξένῳ; ἀλλ᾽ ὅταν, οἶμαι, ἐγγραφῇ καὶ πολιτευϑῇ καὶ τὸν 5
πατέρα ἀπολάβῃ, τότε »ἐν τοῖς τοῦ πατρὸςς« γενήσεται, τότε κλήρονο-
μῆσαι καταξιωϑήσεται, τότε τῆς βασιλείας τῆς πατρῴας κοινωνήσει
τῷ γνησίῳ, τῷ »ἠγαπημένῳε" αὕτη γὰρ ἡ πρωτότοκος ἐχχλησία ἡ ἐκ 6
πολλῶν ἀγαϑῶν συγκειμένη παιδίων" ταῦτ᾽ ἔστι τὰ »πρωτότοχα τὰ
ἐναπογεγραμμένα ἐν οὐρανοῖςς καὶ τοσαύταις »μυριάσιν ἀγγέλων«
συμπανηγυρίζοντα᾽ πρωτότοχοι δὲ παῖδες ἡμεῖς οἱ τρόφιμοι τοῦ 7
ϑεοῦ, οἱ τοῦ »πρωτοτύχους γνήσιοι φίλοι, οἱ πρῶτοι τῶν ἄλλων
ἀνθρώπων τὸν ϑεὸν νενοηχότες, οἱ πρῶτοι τῶν ἁμαρτιῶν ἀπε-
σπασμένοι, οἱ πρῶτοι τοῦ διαβόλου κεχωρισμένοι. νυνὶ δὲ τοσούτῳ 83,1
τινές εἶσιν ἀϑεώτεροι, ὅσῳ φιλανϑρωπότερος ὁ ϑεός" ὃ μὲν γὰρ ἐκ

2—6 vgl. Jes. 13,10; Ezech. 32, 7; Matth. 24, 20; 165. 84, 4; Psal. 103,2; Joel
2, 10. Das Ganze vielleicht aus der Petrusapokalypse; vgl. II Clem. ad Cor. 16,3;
Macar. Magn. IV 7 p. 165, 2—4 Blondel; Harnack, Überlieferung 8. 31 — 8 vgl.
Matth. 5, 18; Luk. 16, 17 — 9—11 Prov. 3,11 (Hebr. 12, 5) — 18 847 — 14 Hebr.
12, 21; vgl. Deut. 9, 19 — 18—21 Matth. 18, 3; Joh. 3, 5 — 28 vgl. Luk. 2, 49
— 25 vgl. Matth. 3, 17; Mark. 1, 11; Luk. 3, 22; Joh. 1, 34 — 26f vgl. Hebr.
12, 22. 23 — 29 vgl. Röm. 8, 29; Kol. 1, 15. 18; Hebr. 1, 6

3 αἱ über d. Z. ΡΖ im Text M | 20 εἰσελεύσησϑε P

Protrepticus Cap. VIII. 81, 4—Cap. IX. 84, 5. 63

δούλων υἱοὺς ἡμᾶς γενέσϑαι βούλεται, οἱ δὲ καὶ υἱοὶ γενέσϑαι
ὑπερηφανήκασιν. ὦ τῆς ἀπονοίας τῆς πολλῆς" τὸν κύριον ἐπαισχύ-
νεσϑε. ἐλευϑερίαν ἐπαγγέλλεται, ὑμεῖς δὲ εἰς δουλείαν ἀποδιδρά-
ὄκετε. σωτηρίαν χαρίξεται, ὑμεῖς δὲ εἰς ϑάνατον ὑποφέρεσϑε.
5 ζωὴν δωρεῖται αἰώνιον, ὑμεῖς δὲ τὴ» κόλασιν ἀναμένετε: καὶ »τὸ
πῦρε δὲ προσχοπεῖτε, »Ὁ ἡτοίμασεν ὃ κύριος τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς
ἀγγέλοις αὐτοῦ.ς« διὰ τοῦτο ὁ μακάριος ἀπόστολος »μαρτύρομαι ἐν
χυρίῳ,« φησίν, »μηκέτι ὑμᾶς περιπατεῖν, καϑὼς καὶ τὰ ἔϑνη περι-
πατεῖ ἐν ματαιότητι τοῦ νοὸς αὐτῶν, ἐσχοτισμένοι τῇ διανοίᾳ ὄντες
10 χαὶ ἀπηλλοτριωμένοι τῆς ζωῆς τοῦ ϑεοῦ, διὰ τὴν ἄγνοιαν τὴν
οὖσαν ἐν αὐτοῖς, διὰ τὴν πώροσιν τῆς καρδίας αὐτῶν" οἵτινες
ἑαυτοὺς παρέδωκαν ἀπηλγηκότες τῇ ἀσελγείᾳ εἰς ἐργασίαν ἀκα-
ϑαρσίας πάσης καὶ πλεονεξίας.« τοιούτου μάρτυρος ἐλέγχοντος τὴν
τῶν ἀνϑρώπων ἄνοιαν καὶ ϑεὸν ἐπιβοωμένου, τί δὴ ἕτερον ὑπο-
15 λείπεται τοῖς ἀπίστοις ἢ κρίσις καὶ καταδίχη; οὐ κάμνει δὲ ὃ κύριος

- πι - >
παραινῶν, ἐχφοβῶν, προτρέπων, διεγείρων, νουϑετῶν᾽ ἀφυπνίζει γέ

τοι καὶ τοῦ σχότους αὐτοῦ τοὺς πεπλανημένους διανίστησιν" »ἔγειρε,«
φησίν, »ὁ καϑεύδων καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν ψεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σοι

ὁ Χριστὸς κύριος, ὃ τῆς ἀναστάσεως ἥλιος, ὃ "πρὸ ἑωσφόρους
20 γεννώμενος, ὁ ζωὴ» χαρισάμενος ἀχτῖσιν ἰδίαις. μὴ οὖν περίφρο-
γψείτω τις τοῦ λόγου, μὴ λάϑῃ καταφρονῶν ἑαυτοῦ. λέγει γάρ που
ἡ γραφή; »σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, μὴ σκληρύνητε
τὰς καρδίας ὑμῶν ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ χατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ
πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὗ ἐπείρασαν οἱ πατέρες ὑμῶν ἐν δοχι-
25 uaoig.« ἡ δὲ δοχιμασία τίς ἐστιν εἰ ϑέλεις μαϑεῖν, τὸ ἅγιόν σοι
πνεῦμα ἐξηγήσεται" »xal εἶδον τὰ ἔργα uov,c φησί, »τεσσαράχοντα
ἔτη" di ὃ προσώχϑισα τῇ γενεᾷ ταύτῃ καὶ εἶπον" ἀεὶ πλανῶνται τῇ
καρδίᾳ" αὐτοὶ δὲ οὐκ ἔγνωσαν τὰς ὁδούς μου, ὡς ὥμοσα ἐν τῇ
ὀργῇ μου" el εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου.« ὁρᾶτε τὴν
80 ἀπειλήν" ὁρᾶτε τὴν προτροπήν" ὁρᾶτε τὴν τιμήν" τί δὴ οὖν ἔτι τὴν
χάριν εἰς ὀργὴν μεταλλάσσομεν καὶ οὐχὶ ἀναπεπταμέναις ταῖς ἀκοαῖς
καταδεχόμενοι τὸν λόγον ἐν ἀγναῖς ξενοδοχοῦμεν ταῖς ψυχαῖς τὸν
ϑεόν; μεγάλη γὰρ τῆς ἐπαγγελίας αὐτοῦ ἡ χάρις, ἐὰν σήμερον τῆς

5—7 Matth. 25, 41 — 7—13 Ephes. 4, 17—19 — 17—19 Ephes. 5, 14 —
19 Psal. 109, 3 — 20 μὴ οὖν — 8. 64, 16 πεπιστευχότας Cat. zu Hebr. 4, 10 bei
Cramer VII p.455, 7—29 (Κλήμεντος πρὸς Ἕλληνας); am Anfang umgestellt; mehr-
fach gekürzt. Inc. ἀλλὰ γὰρ βοᾷ καὶ νῦν expl. ὡς Ἰησοῦς πεπιστευχότας --
22—29 Hebr. 3, 7—11 (Psal. 94, 8---11) — 33 ff vgl. Hebr. 3, 7. 13

ἘΞ σα

70P
84,1

ΒΕ

64 Clemens.

φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσωμεν" τὸ δὲ σήμερον καϑ' ἑκάστην [αὐτοῦ] αὔξε-
ται τὴν» ἡμέραν, ἔστ᾽ ἂν ἡ σήμερον ὀνομάζηται. μέχρι δὲ συντελείας 6
καὶ ἡ σήμερον. καὶ ἡ μάϑησις διαμένει" καὶ τότε ἡ ὄντως σήμερον ἡ
ἀνελλιπὴς τοῦ ϑεοῦ ἡμέρα τοῖς αἰῶσι συνεκτείνεται. ἀεὶ οὖν τῆς
φωνῆς ὑπαχούωμεν τοῦ ϑείου λόγου" ἢ σήμερον γὰρ ἀιδίου «αἰῶνός
ἐστιν | εἰκών, σύμβολον δὲ τοῦ φωτὸς ἡ ἡμέρα, φῶς δὲ ὁ λόγος 25 5
ἀνϑρώποις, δι᾿ οὗ καταυγαζόμεϑα τὸν ϑεόν. εἰκότως ἄρα πιστεύ- 8ῦ, 1
σασι μὲν καὶ ὑπακούουσιν ἡ χάρις ὑπερπλεονάσει, ἀπειϑήσασε δὲ καὶ
πλανωμένοις κατὰ καρδίαν ὁδούς τε τὰς κυριαχὰς μὴ ἐγνωκόσιν,

ἃς εὐϑείας ποιεῖν καὶ εὐτρεπίζειν παρήγγειλεν Ἰωάννης, τούτοις δὲ
προσώχϑισεν ὃ ϑεὸς καὶ ἀπειλεῖ καὶ δὴ καὶ τὸ τέλος τῆς ἀπειλῆς 2
αἰνιγματωδῶς ἀπειλή φασιν οἱ παλαιοὶ τῶν Ἑβραίων πλανῆται" οὐ 19
γὰρ εἰσελϑεῖν εἰς τὴν κατάπαυσιν λέγονται διὰ τὴν ἀπιστίαν, πρὶν

ἢ σφᾶς αὐτοὺς καταχολουϑήσαντας τῷ Μωυσέως διαδόχῳ ὀψέ ποτε
ἔργῳ μαϑεῖν οὐκ ἂν ἄλλως σωϑῆναι μὴ οὐχὶ wc Ἰησοῦς πεπι-
στευχότας. φιλάνϑρωπος δὲ ὧν ὁ κύριος πᾶντας ἀνϑρώπους »eic 3
ἐπίγνωσιν. τῆς ἀληϑείας« παρακαλεῖ, ὁ τὸν παράκλητον ἀποστέλλων.

τίς οὖν ἡ “ἐπίγνωσις; ϑεοσέβεια" »ϑεοσέβεια δὲ πρὸς πᾶντα ὐφέ-
λιμος« κατὰ τὸν Παῦλον, »ἐπαγγελίαν ἔχουσα ζωῆς τῆς νῦν καὶ τῆς
μελλούσης. « πόσου μολογήσατε, 10) ἄνϑρωποι, εἰ ἐπιπράσχετο σοω- 4
τηρία ἀίδιος, ὠνήσασϑαι ἄν; οὐδὲ εἰ τὸν Πακτωλόν τις ὅλον, τοῦ
χρυσίου τὸ ῥεῦμα τὸ μυϑικόν, ἀπομετρήσαι, ἀντάξιον σωτηρίας
μισϑὸν ἀριϑιμήσει. μὴ οὖν ἀποχάμητε᾽ ἔξεστιν ὑμῖν, ἣν ἐϑέλητε, 86,1
ἐξωνήσασϑαι τὴν πολυτίμητον σωτηρίαν οἰχείῳ ϑησαυρῷ, ἀγάπῃ
καὶ πίστει ζωῆς, ὃς ἐστιν ἀξιόλογος μισϑός. ταύτην ἡδέως τὴν
τιμὴν ὃ ϑεὸς λαμβάνει. »ἠλπίκαμεν γὰρ ἐπὶ ϑεῷ ζῶντι, ὅς ἐστι
σωτὴρ πάντων ἀνϑρώπων, μάλιστα πιστῶν.« οἱ δὲ ἄλλοι περι- 2
πεφυχότες τῷ κόσμῳ, οἷα φυχία τινὰ ἐνάλοις πέτραις, ἀϑανασίας
ὀλιγωροῦσιν, καϑάπερ ὁ ᾿Ιϑαχκήσιος γέρων οὐ τῆς ἀληϑείας καὶ τῆς

ἐν οὐρανῷ πατρίδος, πρὸς δὲ καὶ τοῦ ὄντως ὄντος ἱμειρόμενοι
φωτός, ἀλλὰ τοῦ χαπνοῦ. ϑεοσέβεια δέ, ἐξομοιοῦσα τῷ ϑεῷ κατὰ.

τὸ δυνατὸν τὸν ἄνϑρωπον, κατάλληλον ἐπιγράφεται διδάσκαλον ϑεὸν

6f vgl. Joh. 1,9 --- 8 vgl. I Tim. 1, 14 — 8f vgl. Hebr. 8, 10 (Psal. 94, 10) —
10 vgl. Matth. 3, 3; Mark. 1, 3; Luk. 3, 4 — 13f Hebr. 3, 11 — 16f I Tim. 2, 4
— 17 vgl. Joh. 15, 26 — 18—20 I Tim. 4, 8 — 26f I Tim. 4, 10 — 28 vgl. Plato
Rep. X p. 611 ἢ — 29—31 vgl. « 57ff — 31f vgl. Plato Theät. p. 176 B

Protrepticus Cap. IX. 84, 6—88, 3. 65

τὸν καὶ μόνον ἀπεικάσαι κατ᾽ ἀξίαν δυνάμενον ἄνϑρωπον ϑεῷ.
ταύτην ὁ ἀπόστολος τὴν διδασκαλίαν ϑείαν ὄντως ἐπιστάμενος »σὺ
δέ, ὦ Tıuodes,« φησίν, »ano βρέφους ἱερὰ γράμματα οἶδας, τὰ δυνά-
μενά σε σοφίσαι εἰς σωτηρίαν διὰ πίστεως ἐν Χριστῷ. ἱερὰ γὰρ
ὡς ἀληϑῶς τὰ ἱεροποιοῦντα καὶ ϑεοποιοῦντα γράμματα, ἐξ ὧν
γραμμάτων καὶ συλλαβῶν τῶν ἱερῶν τὰς συγκειμένας γραφάς, τὰ
συντάγματα, ὁ αὐτὸς ἀκολούϑως ἀπόστολος »ϑεοπνεύστουςς καλεῖ,
»ὠφελίμους οὔσας πρὸς διδασχαλίαν, πρὸς ἔλεγχον, πρὸς ἐπανόρ-
ϑώσιν, πρὸς παιδείαν τὴν ἐν δικαιοσύνῃ, ἵνα ἄρτιος N ὁ τοῦ ϑεοῦ
ἄνϑρωπος πρὸς πᾶν ἔργον ἀγαϑὸν ἐξηρτημένος." « οὐκ av τις οὕτως
ἐχπλαγείη τῶν ἄλλων ἁγίων τὰς προτροπὰς ος αὐτὸν τὸν κύριον
τὸν φιλάνϑρωπον᾽ οὐδὲν γὰρ | ἀλλ᾽ ἢ τοῦτο ἔργον μόνον ἐστὶν
αὐτῷ σῴζεσϑαι τὸν ἄνϑρωπον. βοᾷ γοῦν ἐπείγων εἰς σωτηρίαν
αὐτὸς »ἤγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν' « ἐπιστρέφει τοὺς ἀνϑρώ-
πους πλησιάζοντας τῷ φόβῳ. ταύτῃ καὶ 6 ἀπόστολος τοῦ κυρίου
παρακαλῶν τοὺς Μακεδόνας ἑρμηνεὺς γίνεται τῆς ϑείας φωνῆς, »ὁ
κύριος ἤγγικεν ς« λέγων, »εὐλαβεῖσϑε μὴ καταληφϑώμεν xevol.e ὑμεῖς
δὲ ἐς τοσοῦτον ἀδεεῖς, μᾶλλον δὲ ἄπιστοι, μήτε αὐτῷ πειϑόμενοι
τῷ κυρίῳ μήτε τῷ Παύλῳ, καὶ ταῦτα ὑπὲρ Χριστοῦ δεδεμένῳ.
»γεύσασϑε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὃ ϑεός. « ἡ πίστις εἰσάξει, ἡ πεῖρα
διδάξει, ἡ γραφὴ παιδαγωγήσει »δεῦτε, ὦ τέχνα,ς λέγουσα, »ἀκούσατέ
μου, φόβον κυρίου διδάξω ὑμᾶς.« εἶτα ος ἤδη πεπιστευχόσι συν-
τόμως ἐπιλέγει »τίς ἐστιν ἄνϑρωπος ὃ ϑέλων ζωήν, ἀγαπῶν ἡμέρας
ἰδεῖν ἀγαϑάς;ς ἡμεῖς ἐσμεν, φήσομεν, οἱ τἀγαϑοῦ προσχυνηταί, οἱ
τῶν ἀγαϑῶν ζηλοωταί. ἀκούσατε οὖν »oi μαχράν,ς ἀκούσατε »οἱ
ἐγγύς" « οὐχ ἀπεχρύβη τινὰς ὁ λόγος" φῶς ἐστι κοινόν, ἐπιλάμπει
πᾶσιν ἀνϑρώποις" οὐδεὶς Κιμμέριος ἐν λόγῳ᾽ σπεύσωμεν εἰς σω-
τηρίαν, ἐπὶ τὴν παλιγγενεσίαν᾽ εἰς μίαν ἀγάπην συναχϑῆναι οἱ
πολλοὶ κατὰ τὴν τῆς μοναδικῆς οὐσίας ἕνωσιν σπεύσωμεν" ἀγαϑοερ-
γούμενοι ἀναλόγως ἑνότητα διώκωμεν, τὴν ἀγαϑὴν ἐκχζητοῦντες
μονάδα. ἡ δὲ ἐκ πολλῶν ἕνωσις ἐκ πολυφωνίας καὶ διασπορᾶς
ἁρμονίαν λαβοῦσα ϑεϊκὴν μία γίνεται συμφωνία, ἑνὶ χορευτῇ καὶ
διδασκάλῳ τῷ λόγῳ ἑπομένη, ἐπ᾿ αὐτὴν τὴν ἀλήϑειαν ἀναπαῦυο-

2—4 II Tim. 3, 14.15 — 7-10 II Tim. 8, 16.17 — 14 Matth. 4, 17 —
16f vgl. Phil. 4, 5 +? Resch, Agrapha $. 291; Zahn, Gesch. ἃ. neut. Kan. I 1741!
— 19 vgl. Phil. 1, 7 α. ὅ. — 20 Psal. 33, 9 — 21f Psal. 33, 12 — 2831 Paal.
33, 13 — 25f vgl. Esth. 9, 20; Dan. 9,7 (Theod.); Jes. 57, 19 (= Ephes. 2, 17) —
26f vgl. Joh. 1, 9 — 28 f vgl. Joh. 10, 16; 17, 21

4 (τῆς) ἐν Arcerius aus II Tim. 3, 15 | 19 δεδεμένῳ P* δεομένῳ Pt (vgl. II

Kor. 5, 20) | 20 χρηστὸς Μ2 χα PM*| 28 ἀγάπην] ἀγέλην 80] 30 διώχωμεν P!
διώχομεν P*

Clemens I. 5

87,1

72P

88,1

66 Clemens.

Ν ) ᾿Ξ: , ς , ’ ς \ x \
μένη, »AßBBa« λέγουσα »0 πατῆρ«᾿ Tavınv ὁ ϑεὸς τὴν Yornv
τὴν ἀληϑινὴν ἀσπάζεται παρὰ τῶν αὐτοῦ παίδων πρώτην καρ-
πούμενος.

X. ᾿4λλ᾽ ἐκ πατέρων, φατέ, παραδεδομένον ἡμῖν ἔϑος ἀνατρέ- 89,1

ὅ πειν οὐχ εὔλογον. καὶ τί δὴ οὐχὶ τῇ πρώτῃ τροφῇ, τῷ γάλακτι,
χρώμεϑα, ᾧ δήπουϑεν συνείϑισαν ἡμᾶς ἐκ γενετῆς αἱ τίτϑαι; τί δὲ
αὐξάνομεν ἢ μειοῦμεν τὴν πατρῴαν οὐσίαν, | καὶ οὐχὶ τὴν ἴσην, οὡς 73P
παρειλήφαμεν, διαφυλάττομεν; τί δὲ οὐχέτι τοῖς κόλποις τοῖς πα-
τρῴοις ἐναποβλύζομεν, ἢ καὶ τὰ ἄλλα, ἃ νηπιάζοντες ὑπὸ μητράσιν

10 τε ἐχτρεφόμενοι γέλωτα ὥφλομεν, ἐπιτελοῦμεν ἔτι, ἀλλὰ σφᾶς
αὐτούς, καὶ εἰ μὴ παιδαγωγῶν ἐτύχομεν ἀγαϑῶν, ἐπανωρϑώσαμεν;
εἶτα ἐπὶ τῶν πλόων αἱ παρεκβάσεις καίτοι ἐπιζήμιοι καὶ ἐπισφαλεῖς 2
οὖσαι, ὅμως γλυκεῖαί πως προσπίπτουσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ βίου οὐχὶ τὸ
ἔϑος καταλιπόντες τὸ πονηρὸν καὶ ἐμπαϑὲς καὶ ἄϑεον, κἂν οἱ πα-

15 τέρες χαλεπαίνωσιν, ἐπὶ τὴν ἀλήϑειαν ἐκκλινοῦμεν καὶ τὸν ὄντῶως
ὄντα πατέρα ἐπιζητήσομεν, οἷον δηλητήριον φάρμαχον τὴν συνή- “
ϑειαν ἀπωσάμενοι; τοῦτ᾽ αὐτὸ γάρ τοι] τὸ κάλλιστον τῶν ἐγχειρου- %6 8 8
μένων ἐστίν, ὑποδεῖξαι ὑμῖν ὡς ἀπὸ μανίας καὶ τοῦ τρισαϑλίου
τούτου ἔϑους ἐμισήϑη ἡ ϑεοσέβεια" οὐ γὰρ ἂν ἐμισήϑη ποτὲ ἢ ἀπη-

20 γορεύϑη ἀγαϑὸν τοσοῦτον, οὗ μεῖζον οὐδὲν ἐκ ϑεοῦ δὲ ἐδώρηταί πω
τῇ τῶν ἀνϑρώπων γενέσει, εἰ μὴ συναρπαζόμενοι τῷ ἔϑει, εἶτα
μέντοι ἀποβύσαντες τὰ ὦτα ἡμῖν, οἷον ἵπποι σχληραύχενες ἀφηνιᾶ-
ζοντες, τοὺς χαλινοὺς ἐνδακόντες, ἀπεφεύγετε τοὺς λόγους, ἀπο-
σείσασϑαι μὲν τοὺς ἡνιόχους ὑμῶν τοῦ βίου ἡμᾶς ἐπιποθοῦντες, ἐπὶ

25 δὲ τοὺς χρημνοὺς τῆς ἀπωλείας ὑπὸ τῆς ἀνοίας φερόμενοι ἐναγῆ
τὸν ἅγιον ὑπελαμβάνετε τοῦ ϑεοῦ λόγον. ἕπεται τοιγαροῦν ὑμῖν 90,1
κατὰ τὸν Σοφοκλέα τὰ ἐπίχειρα τῆς ἐκλογῆς,

γοῦς φροῦδος, ὦτα ἀχρεῖα, φροντίδες κεναί,

\ > γ ς x - - > , a ” ς- \
καὶ οὐκ στε ος παντὸς μᾶλλον τοῦτο ἀληϑές, οτι ἄρα οἱ μὲν
2 \ \ 5 > - - > - ’ > \
30 ἀγαϑοὶ καὶ ϑεοσεβεῖς ἀγαϑῆς τῆς ἀμοιβῆς τεύξονται τάγαϑον τετιμη-
κότες, οἱ δὲ dx τῶν ἐναντίων πονηροὶ τῆς καταλλήλου τιμωρίας,

1 vgl. Mark. 14, 36; Röm. 8, 15 — 6—8 vgl. Plato Rep. I p. 330 A — 20f
vgl. Plato Tim. p.47B.. . φιλοσοφίας γένος" οὗ μεῖζον ἀγαϑὸν οὔτ᾽ ἦλϑεν 009
ἥξει ποτὲ τῷ ϑνητῷ γένει δωρηϑὲν ἐχ ϑεῶν — 23 vgl. Plato Phaedr. p. 254 D
ἐνδαχὼν τὸν χαλινόν --- 28 Soph. Fr. 863

Protrepticus Cap. X. 89, 1—92, 2. 67

καὶ τῷ γε ἄρχοντι τῆς κακίας ἐπήρτηται κόλασις. ἀπειλεῖ γοῦν
αὐτῷ ὁ προφήτης Ζαχαρίας »ἐπιτιμήσαι ἐν σοὶ ὁ ἐκλεξάμενος τὴν
Ἱερουσαλήμ' οὐχ ἰδοὺ τοῦτο ϑαλὸς ἐξεσπασμένος ἐκ πυρός;« τίς οὖν
ἔτι τοῖς ἀνϑρώποις ὄρεξις ἔγκειταε ϑανάτου ἑχουσίου; τί δὲ τῷ

5 δαλῷ τῷ ϑανατηφόρῳ τούτῳ προσπεφεύγασιν, μεϑ᾽ οὗ κατα φλεχϑή- 74 P

σονται, ἐξὸν βιῶναι καλῶς κατὰ τὸν ϑεόν, οὐ κατὰ τὸ ἔϑος; ϑεὸς
μὲν γὰρ ζωὴν χαρίξεται, , ἔϑος δὲ πονηρὸν μετὰ τὴν ἐνϑένδε ἀπαλ-
λαγὴν μετάνοιαν δενὴν ἅμα τιμωρίᾳ προστρίβεται, »παϑὼν δέ τε
νήπιος ἔγνος, οἷς ἀπολλύει δεισιδαιμονία καὶ σῴζει ϑεοσέβεια.
ἰδέτω τις ὑμῶν τοὺς παρὰ τοῖς εἰδώλοις λατρεύοντας, κόμῃ ῥυ-
πῶντας, ἐσϑῆτι πιναρᾷ καὶ κατερρωγυίᾳ καϑυβρισμένους, λουτρῶν
μὲν παντάπασιν ἀπειράτους, ταῖς δὲ τῶν ὀνύχων ἀχμαῖς ἐχτεϑηριο-
μένους, πολλοὺς δὲ καὶ τῶν αἰδοίων ἀφῃρημένους, ἔργῳ δεικνύντας
τῶν εἰδώλων τὰ τεμένη τάφους τινὰς ἢ δεσμωτήρια" οὗτοί μοι
δοκοῦσι πενϑεῖν, οὐ ϑρῃσκεύειν τοὺς ϑεούς, ἐλέου μᾶλλον ἢ ϑεο-
σεβείας ἄξια πεπονϑότες. καὶ ταῦτα δρῶντες ἔτι τυφλώττετε καὶ
οὐχὶ πρὸς τὸν δεσπότην τῶν πάντων καὶ κύριον τῶν ὅλων ἀνα-
βλέψετε; οὐχὶ δὲ καταφεύξεσϑε, ἐκ τῶν ἐνταῦϑα δεσμωτηρίων
ἐχφεύγοντες, ἐπὶ τὸν ἔλεον τὸν ἐξ οὐρανῶν; ὁ γὰρ ϑεὸς dx πολλῆς
τῆς φιλανϑρωπίας ἀντέχεται τοῦ ἀνϑρώπου, ὥσπερ ἐκ καλιᾶς ἐκχ-
πίπτοντος νεοττοῦ ἡ μήτηρ ὄρνις ἐφίπταται" εἰ δέ που καὶ ϑηρίον
ἑρπηστικὸν περιχάνοι τῷ νεοττῷ,

μήτηρ δ᾽ ἀμφιποτᾶται ὀδυρομένη φίλα τέκνα;

ὁ δὲ ϑεὸς πατὴρ καὶ ζητεῖ τὸ πλάσμα καὶ ἰᾶται τὸ παράπτωμα καὶ
διώκει τὸ ϑηρίον καὶ τὸν νεοττὸν αὖϑις ἀναλαμβάνει ἐπὶ τὴν καλιὰν
ἀναπτῆναι παρορμῶν. εἶτα κύνες μὲν ἤδη πεπλανημένοι ὀδμαῖς
δινηλατοῦντες ἐξίχνευσαν τὸν δεσπότην χαὶ ἵπποι τὸν ἀναβάτην
ἀποσεισάμενοι ἑνί που συρίγματι ὑπήχουσαν τῷ δεσπότῃ" "ἔγνω δές,
φησί, »βοῦς τὸν κτησάμενον καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ,
Ἰσραὴλ δέ με 00% ἔγνω.« τί οὖν ὁ κύριος; οὐ μνησικαχεῖ, ἔτι ἐλεεῖ,
ἔτε τὴν μετάνοιαν ἀπαιτεῖ. ἐρέσϑαι δὲ ὑμᾶς βούλομαι, εἰ οὐκ ἄτο-
πον ὑμῖν δοχεῖ πλάσμα ὑμᾶς τοὺς ἀνϑρώπους [ἐπε]γεγονότας τοῦ
ϑεοῦ καὶ παρ᾽ αὐτοῦ τὴν ψυχὴν εἰληφότας καὶ ὄντας ὅλως τοῦ ϑεοῦ
ἑτέρῳ δουλεύειν δεσπότῃ, πρὸς δὲ xal ϑεραπεύειν ἀντὶ μὲν τοῦ
βασιλέως τὸν τύραννον, ἀντὶ δὲ τοῦ ἀγαϑοῦ τὸν πονηρόν. τίς γάρ,

2f Zachar. 8, 2 — 81, Hesiod Op. 218 — 28 B 315 — 28—30 Jes. 1, 3.

3 οὐχ ἰδοὺ] x ı in Ras. P? | (ws) δαλὸς Sy aus Zachar. 8,2 4 δαὶ P | 5 προσ-
πεφεύγασιν M? προσφεύγασιν P| 8 τε] γε P* | 10 [παρὰ] Heyse | 11 χατερρηγυίᾳ
(über 7 ©) P1Mt | 21 [ὄρνις] Cobet 255 | 22 ἑρπιστιχὸν P | περιχάνοι] x in Ras, Pt}
32 [ἐπι]γεγονότας St

——

91,1

92,1

68 Clemens.

© πρὸς τῆς ἀληϑείας, σωφρονῶν γε τἀγαϑὸν καταλείπων κακίᾳ
σύνεστιν; τίς δὲ ὅστις τὸν ϑεὸν ἀποφεύγων δαιμονίοις συμβιοῖ; τίς
δὲ υἱὸς εἶναι δυνάμενος τοῦ ϑεοῦ δουλεύειν ἥδεται; ἢ τίς οὐρανοῦ
πολίτης εἶναι δυνάμενος ἔρεβος | διώκει, ἐξὸν παράδεισον γεωργεῖν τὸ Ῥ

5 καὶ οὐρανὸν περιπολεῖν καὶ τῆς ζωτικῆς καὶ ἀκηράτου μεταλαμ-
βάνειν πηγῆς, κατ᾽ ἴχνος ἐκείνης τῆς φωτεινῆς ἀεροβατοῦντα νεφέ-
Ans, ὥσπερ ὁ Ἡλίας, ϑεωροῦντα τὸν ὑετὸν (τὸν) σωτήριον; οἱ δὲ 4
σκωλήκων δίκην περὶ τέλματα καὶ βορβόρους, τὰ ἡδονῆς δεύματα,
καλινδούμενοι ἀνονήτους καὶ ἀνοήτους ἐκβόσχονται τρυφάς, ὑώδεις

10 τωνὲς ἄνϑρωποι. ὕες γάρ, φησίν, »ἥδονται βορβόρῳ«ς μᾶλλον ἢ κα-
ϑαρῷ ὕδατι καὶ »ἐπὶ φορυτῷ μαργαίνουσινε κατὰ Δημόχριτον. μὴ
δῆτα οὖν, μὴ δῆτα ἐξανδραποδισϑῶμεν μηδὲ ὑώδεις γενώμεϑα, ἀλλ᾽ 5
»ὡς τέχνα φωτὸςς γνήσια, ἀναϑρήσωμεν. καὶ ἀναβλέψωμεν εἰς τὸ φῶς,
μὴ »όϑους ἡμᾶς. ἐξελέγξῃ 6 κύριος ὥσπερ ὃ ἥλιος τοὺς ἀετούς.

15 μετανοήσωμεν οῦν καὶ μεταστῶμεν ἐξ ἀμαϑίας εἰς ἐπιστήμην, ἐξ 98,1
ἀφροσύνης εἰς φρόνησιν, ἐξ ἀκρασίας εἰς ἐγκράτειαν, ἐξ ἀδικίας εἰς
δικαιοσύνην, ἐξ ἀϑεότητος εἰς ϑεόν. καλὸς ὁ κίνδυνος αὐτομολεῖν 2
πρὸς ϑεόν. πολλῶν δὲ καὶ ἄλλων ἔστιν ἀπολαῦσαι ἀγαϑῶν τοὺς
δικαιοσύνης ἐραστᾶς, οἱ τὴν ἀίδιον διώκομεν σωτηρίαν, ἀτὰρ δὴ καὶ

20 ὧν αὐτὸς αἰνίττεται ὁ ϑεὸς διὰ Ἡσαΐου λαλῶν »ἔστι κληρονομία
τοῖς ϑεραπεύουσι κχύριον«" καλή γε καὶ ἐράσμιος ἡ κληρονομία, οὐ 8
χρυσίον, οὐχ ἄργυρος, οὐκ ἐσϑής, ἔνϑα που σὴς καὶ [τὰ τῆς γῆς]
λῃστής που καταδύεται περὶ τὸν χαμαίζηλον πλοῦτον ὀφϑαλμιῶν,
ἀλλ᾽ ἐκεῖνος ὃ ϑησαυρὸς τῆς σωτηρίας, πρὸς ὅν γε ἐπείγεσϑαι χρὴ

25 φιλολόγους γενομένους, συναπαίρει δὲ ἡμῖν ἐνθένδε τὰ ἔργα τὰ
ἀστεῖα καὶ συνίπταται τῷ τῆς ἀληϑείας πτερῷ. ταύτην ἡμῖν τὴν 94,1
κληρονομίαν ἐγχειρίξει ἡ ἀΐδιος διαϑήκη τοῦ ϑεοῦ τὴν ἀίδιον δωρεὰν
χορηγοῦσα᾽ ὁ δὲ φιλόστοργος οὗτος ἡμῶν πατήρ, ὃ ὄντως πατήρ,
οὐ παύεται προτρέπων, γουϑετῶν, παιδεύων, φιλῶν" οὐδὲ γὰρ 278

80 σῴζων παύεται, συμβουλεύει δὲ τὰ agıora' »δίκαιοι γένεσϑε, λέγει

6f vgl. Matth. 17,5 (νεφέλη φωτεινή) — 7 vgl. I Kön. 18, 44 --- 7—9 vgl.‘
Kleomedes De subl. 111, 92 χαϑάπερ τις σχὠληξ ἐν πάνυ πονηρῷ τε καὶ χοπρώδει
βορβόρῳ καλινδούμενος — 10 vgl. Heraklit Fr. 54 Byw. 18 Diels; Strom. I 2;
II 68; Wendland, Sitzungsber. ἃ. preuss. Akad. 1898 S. 788 ff — 11 vgl. Demokrit
Fr. 23 Natorp, 147 Diels Vorsokr. 430 — 18 vgl. Ephes. 5, 8 — 14 vgl. Ael.n. a.
II 26; IX 3 u. die von Oder, Pauly-Wissowa I p. 371 gesammelten Stellen —
17 f vgl. Horaz Od. III 25, 18 dulce periculum est sequi deum — 20 f Jes. 54, 17 —
22f vgl. Matth. 6, 19. 20 — 80—S. 69, 2 Jes. 54, 17; 55, 1

1 γε über d. Z. P1| 2f dad — δαὶ P | τίς δὲ ὅστις) ἢ τίς Wi | 7 {τὸν Sy |
10 φασὶν Arcerius | 221 ἔνϑα οὐ σὴς zal κατὰ τῆς γῆς λῃστὴς od Schw | 22 ἰτὰ
τῆς γῆς] St oo Markland nach ἐσθής | 98 λῃστής [ποὺ] Wi λῃστὴς ὕπου Ma |
28 χορηγοῦσα PeorrMeorr χορηγοῦσαν P*M*

ὦν. ἐ.

Protrepticus Cap. X. 92, 3—95, 2. 69

κύριος" οἱ διψῶντες πορεύεσϑε ἐφ᾽ ὕδωρ, καὶ ὅσοι μὴ ἔχετε ἀργύ-
ρίον, βαδίσατε καὶ ἀγοράσατε καὶ πίετε ἄνευ ἀργυρίου.« ἐπὶ τὸ 2
λουτρόν, ἐπὶ τὴν σωτηρίαν, ἐπὶ τὸν φωτισμὸν παρακαλεῖ μονον-
ουχὶ | βοῶν καὶ λέγων" γῆν σοι δίδωμι καὶ ϑάλατταν, παιδίον. 76 P
οὐρανόν τε καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς πάντα ζῷά σοι χαρίζομαι" «μόνον, ῶ
παιδίον, δίψησον τοῦ πατρός, ἀμισϑεί σοι δειχϑήσεται ὃ ϑεός" οὐ
χκαπηλεύεται ἡ ἀλήϑεια, δίδωσί σοι καὶ τὰ πτηνὰ καὶ τὰ νηκτὰ καὶ
τὰ ἐπὶ τῆς γῆς" ταῦτά σου ταῖς εὐχαρίστοις τρυφαῖς δεδημιούργηκεν 3
ὃ πατήρ. ἀργυρίῳ μὲν ὀνήσεται ὃ νόϑος, (ὃς) ἀπωλείας ἐστὶ παιδίον,
10 ὃς »μαμωνᾷ δουλεύεινε προήρηται, σοὶ δὲ τὰ σὰ ἐπιτρέπει, τῷ
γνησίῳ λέγω, τῷ φιλοῦντι τὸν πατέρα, δι᾿ ὃν ἔτι ἐργάζεται, ᾧ
μόνῳ καὶ ὑπισχνεῖται λέγων" »γχαὶ ἡ γῆ οὐ πραϑήσεται εἰς βεβαί-
wow’ οὐ γὰρ χυροῦται τῇ φϑορᾷ᾽ »ἐμὴ γάρ ἐστιν πᾶσα ἡ γῆ,«
ἔστε δὲ καὶ σή, ἐὰν ἀπολάβης τὸν ϑεόν. ὅϑεν ἡ γραφὴ εἰχότως 4
15 εὐαγγελίζεται τοῖς πεπιστευχκόσιν" »οἱ δὲ ἅγιοι κυρίου κληρονομή-
σουσι τὴν δόξαν τοῦ ϑεοῦ καὶ τὴν δύναμιν αὐτοῦ.« ποίαν, ὦ μα-
χάριε, δόξαν, εἰπέ μοι »ἣν ὀφϑαλμὸς οὐχ εἶδεν οὐδὲ οὖς ἤκουσεν,
οὐδὲ ἐπὶ καρδίαν ἀνϑρώπου ἀνέβη" καὶ χαρήσονται ἐπὶ τῇ βασιλείᾳ
τοῦ κυρίου αὐτῶν εἰς τοὺς αἰῶνας, ἀμήν.« ἔχετε, ὦ ἄνϑρωποι, 95,1
20 τὴν ϑείαν τῆς χάριτος ἐπαγγελίαν, ἀκηχόατε καὶ τὴν aan» τῆς
κολάσεως ἀπειλήν, δι᾿ ὧν ὃ κύριος σῴζει, φόβῳ καὶ χάριτι παιδα-
γωγῶν τὸν ἄνϑρωπον' τί μέλλομεν; τί οὐχ ἐχκλίνομεν τὴν κόλασιν;
τί οὐ καταδεχόμεϑα τὴν δωρεάν; τί δὲ οὐχ αἱρούμεϑα τὰ βελτίονα,
ϑεὸν ἀντὶ τοῦ πονηροῦ, καὶ σοφίαν εἰδωλολατρείας προκρίνομεν καὶ
25 ζωὴν ἀντικαταλλασσόμεϑα ϑανάτου; »idovd τέϑεικα πρὸ προσώπου 2
ὑμῶν, « φησί, »τὸν ϑάνατον καὶ τὴν ζωήν.ς πειράζει σὲ ὃ κύριος
ἐκλέξασϑαι τὴν ζωήν, συμβουλεύει σοι ὡς πατὴρ πείϑεσϑαι τῷ ϑεῷ.
»ἐὰν γὰρ ἀχούσητέ μους, φησί, »xal ϑελήσητε, τὰ ἀγαϑὰ τῆς γῆς
φάγεσϑε,« ὑπακοῆς ἡ χάρις" »ἐὰν δὲ μὴ ὑπακούσητέ μου μηδὲ ϑελή-

ζῶσι

6f vgl. II Kor. 2, 17 --- 8 vgl. Gen. 1, 28 — 9 vgl. Joh. 17, 12; II Thess. 2, 3
— 10 vgl. Matth. 6, 24; Luk. 16, 13 — 11 vgl. Joh. 5, 17 — 12f Lev. 25, 23.
Zur Form vgl. Philo De Cherub. 108 (I p. 158 M)— 15—19 Aus der Apokalypse des
Elias; vgl. Schürer, Geschichte ἃ. jüd. Volkes III3 269; Resch, Agrapha Logion 16
S. 154ff; Harnack, Überlieferung 5. 853f; Ropes, Sprüche Jesu S. 19# - 17f
I Kor. 2,9 — 25f Deut. 30, 15 — 26f vgl. Deut. 30, 19 — 28—8. 70,1 Jes. 1, 19;
vgl. 33, 11

70 Clemens.

ante, μάχαιρα ὑμᾶς καὶ πῦρ κατέδεται, « παρακοῆς ἡ κρίσις. τῷ
γὰρ στόμα, κυρίου ἐλάλησεν ταῦτα'« νόμος ἀληϑείας λόγος κυρίου"
βούλεσϑε ὑμῖν ἀγαϑὸς γένωμαι σύμβουλος; ἀλλ᾽ ὑμεῖς μὲν ἀκούσατε" Τ Ὁ 8
ἐγὼ δέ, εἰ δυνατόν, ἐνδείξομαι. ἐχρῆν μὲν ὑμᾶς, ὦ ἄνϑρωποι,

5 αὐτοῦ πέρι ἐννοουμένους τοῦ ἀγαϑοῦ ἔμφυτον ἐπάγεσϑαι πίστιν,
μάρτυρα ἀξιόχρεων αὐτόϑεν οἴχοϑεν, περιφανῶς αἱρουμένην τὸ βέλ-
τιστον, μηδὲ ζητεῖν εἰ μεταδιωκχτέον, (τὸ δ᾽ ἀγαϑὸν) ἐχπονεῖν. καὶ γὰρ ei 4
To μεϑυστέον, φέρε εἰπεῖν, ἀμφιβάλλειν yon’ ὑμεῖς δὲ πρὶν 7 ἐπι-
σκέψασϑαι μεϑύετε᾽ καὶ εἰ ὑβριστέον, οὐ πολυπραγμονεῖτε, ἀλλ᾽

10 τάχος ὑβρίξετε. μόνον δ᾽ ἄρα ei ϑεοσεβητέον, ζητεῖτε, καὶ εἰ τῷ
σοφῷ τούτῳ [on] τῷ ϑεῷ καὶ τῷ Χριστῷ κατακολουϑητέον, τοῦτο R
δὴ βουλῆς καὶ σκέψεως ἀξιοῦτε, οὐδ᾽ ὃ πρέπει ϑεῷ, ὅ τι ποτέ
ἐστι, νενοηκότες. πιστεύσατε ἡμῖν κἂν ὡς μέϑῃ, ἵνα σωφρονήσητε᾽ 96,1
πιστεύσατε χἂν ὡς ὕβρει, ἵνα ζήσητε. εἰ δὲ καὶ πείϑεσϑαι

15 βούλεσϑε τὴν ἐναργῆ τῶν ἀρετῶν ἐποπτεύσαντες πίστιν, φέρε ὑμῖν.
ἐκ περιουσίας τὴν περὶ τοῦ λόγου παραϑήσομαι πειϑώ. ὑμεῖς δέ, 2
οὐ γὰρ τὰ πάτρια ὑμᾶς ἔτι τῆς ἀληϑείας ἀπασχολεῖ EIN προκχατηχη-
μένους, ἀκούοιτ᾽ ἂν ἤδη τὸ μετὰ τοῦτο ὕπως ἔχει" καὶ δὴ μή τις
ὑμᾶς τοῦδε τοῦ ὀνόματος αἰσχύνη προκαταλαμβανέτω, it ἄνδρας

20 μέγα σίνεται,. παρατρέπουσα σωτηρίας. ἀποδυσάμενοι δ᾽ οὖν περι- 8
φανῶς ἐν τῷ τῆς ἀληϑείας σταδίῳ γνησίως ἀγωνιζώμεϑα, βραβεύ-
οντος μὲν τοῦ λόγου τοῦ ἁγίου, ἀγωνοθετοῦντος δὲ τοῦ δεσπότου
τῶν ὅλων. οὐ γὰρ σμικρὸν ἡμῖν τὸ ἀϑλον ἀϑανασία πρόκειται.
μὴ οὖν ἔτι φροντίξετε μηδὲ [εἰ] ὀλίγον, τί ὑμᾶς ἀγορεύουσι σύρ- 4

25 φακές τινες ἀγοραῖοι, δεισιδαιμονίας ἄϑεοι χορευταί, ἀνοίᾳ καὶ παρα-
vola ἐς αὐτὸ ὠϑούμενοι τὸ βάραϑρον, εἰδώλων ποιηταὶ καὶ λίϑων
προσχυνηταί᾽ οἵδε γὰρ ἀνϑρώπους ἀποϑεοῦν τετολμήκασι, τρισκαιδέ-
κατον ᾿Αλέξανδρον τὸν Μακεδόνα ἀναγράφοντες ϑεόν, »0v Βαβυλὼν
ἤλεγξε νεχρόν««. ἄγαμαι τοίνυν τὸν Χῖον σοφιστήν, Θεόκριτος 97,1

80 Ovoua αὐτῷ μετὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρου τελευτὴν ἐπισκώπτων ὃ Θεό-
κρίιτος τὰς δόξας τὰς χενὰς τῶν ἀνϑρώπων ἃς εἶχον περὶ ϑεῶν,.

11 Jes 1, 20 — μαρτ. οἴχ. vgl. Diogen. 11 29 —19f 2 45; Hes. Op. 318 —

20—23 vgl. Tert. ad mart. 3— 27 f vgl. Joh. Chrys. Hom. 26, 4 in II Kor. (X p. 624
A Montf.) — 2851 Orac. Sibyll. 5, 6 — 29 Zu Theokrit von Chios vgl. FHG II p. 86

5 Evvoovusvovg] ov! in Ras. Pi | 5 f πίστιν, μαρτ. ἀξ. Wi μαρτ. ἀξ., πίστιν Ῥ᾿
7 [önteiv]Ma | (τὸ δ᾽ ἀγαϑὸν) Schw (ἀλλ᾽) Heyse | Sf ἐπισχέψασϑαι P2M* ἐπισχέψασϑε {
P*M? ἐπεσχέψασϑε Heyse |9 ἡ Sy ἢ P| 11 [δὴ] St | 12 δὴ St δὲ P | οὐδ nach δ᾽ |
Ras. P | 18 πιστεύσατε Peorr ἐπιστεύσατε P* | 14 (μὴ) πείϑεσϑαι Po | 15 ἐπο-
πτεύσαντες Po ὑποπτεύσαντες P | 19 αἰσχύνη] nach. ἡ Ras. P! | ἀνδράσι P | 21 ἀγω-
γιζώμεϑα)] ὦ P! für ὁ | 24 μηδὲ ὀλίγον τί Kontos, Bull. de corr. hell. 2 (1878) 5. 229
(vgl. Plato Crito p.48 A) μηδὲ εἰ ὀλίγον rıP | ἀγορεύουσι] κακηγοροῦσι Ma | 29 Ατον
Cobet, Mnemos. 11 (1862) p. 391 ϑεῖον P | 30 (ὃς) μετὰ Cobet | 801 [ὁ Θεόχριτος] Di

Protrepticus Cap. X. 95, 3—99, 1. 71

πρὸς τοὺς πολίτας | »ἄνδρες,. εἶπεν, »ϑαρρεῖτε ἄχρις ἂν ὁρᾶτε τοὺς 78 P
ϑεοὺς πρότερον τῶν ἀνϑρώπων ἀποϑνήσχοντας.« ϑεοὺς δὲ δὴ τοὺς 2
ὁρατοὺς καὶ τὸν σύγκλυδα τῶν γενητῶν τούτων ὄχλον ὃ προσκυνῶν
καὶ προσεταιριζόμενος, αὐτῶν ἐχείνων τῶν δαιμόνων ἀϑλιώτερος

5 μακρῷ. ϑεὸς γὰρ οὐδαμῇ οὐδαμῶς ἄδικος ὥσπερ οἱ δαίμονες, ἀλλ᾽
ὡς οἷόν τε δικαιότατος, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτῷ ὁμοιότερον οὐδὲν ἢ ὃς
ἂν ἡμῶν γένηται ὅτι δικαιότατος.

- βᾶτ᾽ εἰς ὁδὸν δὴ πᾶς ὁ χειρῶναξ λεώς, 8
οἱ τὴν Διὸς γοργῶπιν Ἐργάνην ϑεὸν
10 στατοῖσι λίκνοις προστρέπεσϑε,

ἠλίϑιοι τῶν λίϑων δημιουργοί τε xal προσκχυνηταί. ὁ Φειδίας. ὑμῶν 98,1
χαὶ ὁ Πολύχλειτος ἡκόντων Πραξιτέλης τε αὖ καὶ ᾿Ἱπελλῆς καὶ ὅσοι
τὰς βαναύσους μετέρχονται τέχνας, γήινοι γῆς ὄντες ἐργάται. τότε
γὰρ φησί τις προφητεία δυστυχήσειν τὰ τῇδε πράγματα, ὅταν av-

15 δρεᾶσι πιστεύσωσιν. ἡκόντων οὖν αὖϑις, οὐ γὰρ ἀνήσω καλῶν, οἱ 2
μικροτέχναι. οὐδείς που τούτων ἔμπνουν εἰχόνα δεδημιούργηκεν,
οὐδὲ μὴν ἐκ γῆς μαλϑακχὴν ἐμάλαξε σάρκα. τίς ἔτηξε μυελὸν ἢ τίς
ἔπηξεν ὀστέα; τίς νεῦρα διέτεινεν (ἢ) τίς φλέβας ἐφύσησεν; τίς αἷμα
ἐνέχεεν ἐν αὑταῖς ἢ τίς δέρμα περιέτεινεν; ποῦ δ᾽ av τις αὐτῶν 38 8

20 ὀφϑαλμοὺς ποιήσαι βλέποντας; τίς ἐνεφύσησε ψυχήν; τίς δικαιοσύνην
ἐδωρήσατο; τίς ἀϑανασίαν ὑπέσχηται; μόνος 6 τῶν ὅλων δημιουργός, 3
ὃ »ἀριστοτέχνας πατήρ,« τοιοῦτον ἄγαλμα ἔμψυχον ἡμᾶς τὸν ἂν-
ϑρῶώπον ἔπλασεν᾽ ὁ δὲ Ὀλύμπιος ὑμῶν, εἰκόνος εἰκών, πολύ τι τῆς
ἀληϑείας ἀπάδων, ἔργον ἐστὶ κωφὸν χειρῶν ’Artızav. »εἰκχὼν« μὲν

25 γὰρ »τοῦ ϑεοῦς ὁ λόγος αὐτοῦ (xal υἱὸς τοῦ νοῦ γνήσιος ὁ ϑεῖος
λόγος, φωτὸς ἀρχέτυπον φῶς), εἰχὼν δὲ τοῦ λόγου ὁ ἄνϑρω πος 79 P
(6) ἀληϑινός, ὁ νοῦς ὃ ἐν ἀνϑρώπῳ, ὃ »xar’ εἰχόνας τοῦ ϑεοῦ καὶ
»χαϑ' ὁμοίωσινε διὰ τοῦτο γεγενῆσϑαι λεγόμενος, τῇ κατὰ καρδίαν
φρονήσει τῷ ϑείῳ παρεικαζόμενος λόγῳ καὶ ταύτῃ λογικός. ἀνϑρώ-

80 που δὲ τοῦ ὁρωμένου τοῦ γηγενοῦς γήινος εἰκὼν τὰ ἀγάλματα (Ta)
ἀνδρείκελα (καὶ) πόρρω τῆς ἀληϑείας ἐ ἐπίχαιρον ἐχμαγεῖον καταφαίνεται.
οὐδὲν οὖν ἀλλ᾽ ἢ μανίας ἔμπλεως 6 βίος ἔδοξέ μοι γεγονέναι, τοσ- 99,1

8s—10 Soph. Fr. 760; vgl. Elter Gnom. hist. 100 — 13—15 woher? —
17 μαλϑαχὴν---σάρχα viell. aus einem Dichter — 20 vgl. Gen. 2, 7 — 22 vgl. Pin-
dar Fr. 57 Schroeder; Strom. V 102 — 24 f vgl. II Kor. 4,4 — 27 f vgl. Gen. 1, 26

ςς

79 Clemens.

αὐτῃ σπουδῇ περὶ τὴν ὕλην καταγινόμενος. ἐπιτέτριπται δὲ ὑπὸ
κενῆς δόξης ἡ συνήϑεια δουλείας μὲν γεύσασα ὑμᾶς καὶ ἀλόγου
περιεργασίας" νομίμων δὲ ἀνόμων καὶ ἀπατηλῶν ὑποκρίσεωον ἄγνοια
αἰτία, ἢ δὴ Ἱκατασχευασϑεῖσα τὸ τῶν ἀνϑρώπων γένος κηρῶν
ὀλεϑρίων καὶ εἰδώλων ἐπιστυγῶν πολλὰς τῶν δαιμόνων ἐπινοήσασα
μορφάς, κηλῖδα τοῖς ἑπομένοις αὐτῇ ἐναπεμάἄξατο ϑανάτου μακροῦ.
λάβετε οὖν ὕδωρ λογικόν, λούσασϑε οἱ μεμολυσμένοι, περιρράνατε
αὑτοὺς ἀπὸ τῆς συνηϑείας ταῖς ἀληϑιναῖς σταγόσιν" καϑαροὺς εἰς
οὐρανοὺς ἀναβῆναι δεῖ. ἄνϑρωπος εἶ, τὸ κοινότατον, ἐπιζήτησον
τὸν δημιουργήσαντά σε υἱὸς εἶ, τὸ ἰδιαίτατον, ἀναγνώρισον τὸν
πατέρα. σὺ δὲ ἔτι ταῖς ἁμαρτίαις παραμένεις, προστετηκὼς ἡδοναῖς;
τίνι λαλήσει κύριος »ὑμῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν«ε; ὑμῶν
ἐστιν, ἐὰν ϑελήσητε, τῶν πρὸς τὸν ϑεὸν τὴν προαίρεσιν ἐσχηκότων"
ὑμῶν, ἐὰν ἐϑελήσητε πιστεῦσαι μόνον καὶ τῇ συντομίᾳ τοῦ κηρύ-

γματος ἕπεσϑαι, ἧς ὑπακούσαντες οἱ Νινευῖται τῆς προσδοχηϑείσης,

c ’ ’ n x x > ’ ’

αλωώσεῶς μετανοίᾳ γνησίῳ τὴν καλὴν ἀντικατηλλαξαντο σωτηρίαν.
- 3 > > ’ Cor c

πῶς οὖν ἀνέλθϑω, φησίν, εἰς οὐρανούς; »οδός« ἐστιν ὁ κύριος,

100,1

»στενὴς μέν, ἀλλ᾽ »ἐξ οὐρανῶν,« στενὴ μέν, ἀλλ᾽ εἰς οὐρανοὺς

ἀναπέμπουσα' στενὴ ἐπὶ γῆς ὑπερορωμένη, πλατεῖα ἐν οὐρανοῖς
προσχυνουμένη. εἶϑ᾽ ὁ μὲν ἄπυστος τοῦ λόγου συγγνώμην τῆς
πλάνης ἔχει τὴν ἄγνοιαν, ὁ δὲ εἰς ὦτα βαλλόμενος [καὶ] τῇ ψυχῇ
παρὰ τῆς γνώμης φέρει τὴν ἀπείϑειαν, καὶ ὅσῳ γε φρονιμώτερος
εἶναι δόξει, πρὸς χαχοῦ ἡ σύνεσις αὐτῷ, ὅτι τῇ φρονήσει κέχρηται
κατηγόρῳ τὸ βέλτιστον | οὐχ ἑλόμενος" πέφυκε γὰρ ὡς ἄνϑρωπος
οἰκείως ἐ ἔχειν πρὸς ϑεόν. ὥσπερ οὔ» τὸν ἵππον ἀροῦν οὐ βιαξόμεϑα
οὐδὲ τὸν ταῦρον κυνηγετεῖν, πρὸς ὃ πέφυχε δὲ ἕχαστον τῶν ζῴων
περιέλκομεν, οὕτως ἀμέλει καὶ τὸν ἄνϑρωπον ἐπὶ τὴν οὐρανοῦ
γενόμενον ϑέαν, φυτὸν οὐράνιον ὡς ἀληϑῶς, ἐπὶ τὴν γνῶσιν παρα-
καλοῦμεν τοῦ ϑεοῦ, τὸ οἰκεῖον αὐτοῦ καὶ ἐξαίρετον καὶ ἰδιωματιχὸν
παρὰ τὰ ἄλλα ζῷα κατειλημμένοι, αὔταρχες ἐφόδιον αἰώνων, ϑεο-

σέβειαν, παρασχευάζεσϑαι συμβουλεύοντες. γεώργει, φαμέν, εἰ γεωργὸς.

εἶ, ἀλλὰ γνῶϑι τὸν ϑεὸν γεωργῶν, καὶ πλεῖϑι ὃ τῆς ναυτιλίας ἐρῶν,
ἀλλὰ τὸν οὐράνιον κυβερνήτην παρακαλῶν" στρατευόμενόν σε κατ-
είληφεν. ἡ γνῶσις" τοῦ δίκαια σημαίνοντος ἄκουε στρατηγοῦ. καϑ-

so pP
3

101,1

ἅπερ οὖν χάρῳ καὶ μέϑῃ βεβαρημένοι ἀνανήψατε καὶ διαβλέψαντες

12 vgl. Matth. 5, 3. 10; Luk. 6, 20 --- 15f vgl. Jona 3,5 — 17 vgl. Joh.
14,6 — 18 vgl. Matth. 7, 13. 14; Joh. 3, 13.31 — 31—34 vgl. E. Norden, Jahrbb.
f. Philol. 18. Suppl. Bd. (1891) S. 295 Anm. 3

Protrepticus Cap. X. 99, 2—102, 4. 13

ὀλίγον ἐννοήϑητε, τί ϑέλουσιν ὑμῖν οἱ προσχυνούμενοι λίϑοι καὶ ἃ
περὶ τὴν ὕλην κενοσπούδως δαπανᾶτε᾽ εἰς ἄγνοιαν [καὶ] τὰ χρήματα
χαὶ τὸν βίον ὡς τὸ ζῆν ὑμῶν εἰς ϑάνατον καταναλίσχετε, τοῦτο
μόνον τῆς ματαίας ὑμῶν ἐλπίδος εὑρόμενοι τὸ πέρας, οὐδὲ αὑτοὺς
οἷοί τε ὄντες οἰχτεῖραι, ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῖς κατελεῶσιν ὑμᾶς τῆς πλάνης
ἐπιτήδειοι πείϑεσϑαι γίνεσϑε, συνηϑείᾳ κακῇ δεδουλωμένοι, ἧς ἀπηρ-
τημένοι αὐϑαίρετοι μέχρι τῆς ἐσχάτης ἀναπνοῆς εἰς ἀπώλειαν ὑπο-
φέρεσϑε' »oTı τὸ φῶς ἐλήλυϑεν εἰς τὸν κόσμον καὶ ἠγάπησαν οἱ
ἄνϑρωποι μᾶλλον τὸ σχότος ἢ τὸ φῶς,« ἐξὸν ἀπομάξασϑαι τὰ ἐμ-
ποδὼν τῇ σωτηρίᾳ καὶ τὸν τῦφον καὶ τὸν πλοῦτον καὶ τὸν φόβον,
ἐπιφϑεγγομένους τὸ ποιητιχὸν δὴ τοῦτο

πῇ δὴ χρήματα πολλὰ φέρω τάδε; πῇ δὲ καὶ αὐτὸς

πλάζομαι;

οὐ βούλεσϑε οὖν τὰς φαντασίας ταύτας {τὰς κενὰς ἀπορρίψαντες τῇ :

συνηϑείᾳ αὐτῇ ἀποτάξασϑαι, κενοδοξίᾳ ἐπιλέγοντες"
ψευδεῖς ὄνειροι χαίρετ᾽, οὐδὲν ἦτ᾽ ἄρα;

τί γὰρ ἡγεῖσϑε, ὦ ἄνϑρωποι, τὸν Ἰύχωνα | „Eounv χαὶ τὸν "Avdo-
κίδου καὶ τὸν Auöntov; 7 παντί τῷ δῆλον. ὅτι λίϑους, «ὥσπερ καὶ
(αὐτὸν) τὸν Ἑρμῆν. os δὲ οὐχ ἔστι ϑεὸς ἡ ἅλως καὶ ὡς οὐχ ἔστι
ϑεὸς ἡ ἶρις, ἀλλὰ πάϑη ἀέρος καὶ νεφῶν, καὶ ὃν τρόπον οὐχ ἔστιν
ἡμέρα ϑεός, οὐδὲ μὴν οὐδὲ ἐνιαυτὸς οὐδὲ χρόνος ὁ ἐκ τούτων συμπλη-
ρούμενος, οὕτως οὐδὲ ἥλιος οὐδὲ σελήνη, οἷς ἕχαστον τῶν προειρημέ-
vov διορίξεται. τίς. ἂν οὖν τὴν εὐϑυναν καὶ τὴν κόλασιν καὶ τὴν δίκην
χαὶ τὴν νέμεσιν εὖ φρονῶν ὑπολάβοι ϑεούς; οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἐρινῦς
οὐδὲ μοῖραι οὐδὲ εἱμαρμένη, ἐπεὶ μηδὲ πολιτεία μηδὲ δόξα μηδὲ πλοῦ-
τος ϑεοί, ὃν καὶ ζωγράφοι τυφλὸν ἐπιδεικνύουσι»" εἰ δὲ αἰδῶ καὶ
ἔρωτα καὶ ἀφροδίτην ἐκϑειάξετε, ἀκολουϑούντων αὐτοῖς αἰσχύνη
καὶ ὁρμὴ καὶ κάλλος καὶ συνουσία. οὔχουν ἔτ᾽ ἂν εἰκότως ὕπνος
καὶ ϑάνατος ϑεὼ διδυμάονε παρ᾽ ὑμῖν νομίζοιντο, πάϑη ταῦτα περὶ

80 τὰ ζῷα συμβαίνοντα φυσικῶς" οὐδὲ μὴν κῆρα οὐδὲ εἱμαρμένην οὐδὲ

- 2 on
μοίρας ϑεὰς ἐνδίκως ἐρεῖτε. εἰ δὲ ἔρις | καὶ μάχη οὐ ϑεοί, οὐδὲ
Ἢ Ian 2 BEIN ἐδ: \ ον Ὁ \ A
Aons οὐδὲ Evvo. ἔτι τε (el) αἱ ἀστραπαὶ καὶ οἱ κεραυνοὶ καὶ οἱ ομβροι

8 Ὁ Joh. 3, -- 19 ν 2088 — 16 Eurip. Iph. Taur. 569 — 29 vgl. II 672

2 χενοσπούδως Pi χαινοσπουδαίως P* | [χαὶ] Wi | 8 ὡς] χαὶ Wi 4 εὑράμενοι
P3 | 9 ἀποτινάξασϑαι Heyse | 14 {τὰς M? | 15 συνήϑει R. Münzel, Beitr. 2. Bücher-
kunde u. Philol. A. Wilmanns gewidmet 1903 8. 298 | ἀποτάξασϑαι P*M? ἀποτάξασϑε
P:!M* | 17 Τύχωνα (vgl. Hesych. s. v.; O. Kern, Inschr. v. Magnesia 203) Meurs
τυφῶνα P | 17f Ἀνδοκίδου (vgl. Plut. Nie. 13) He ἀνδοκίδην P | 18 ᾿Αμύητον (vgl.
Hesych. 5. v. Ἑρμῆς &u.)] Αμυήτου He | Ἑρμῆν] Po | 19 (aöröv) Ma | 20 ἀέρος Mark-
land ἀέρων P | ἔστι») nach » ein Buchst. (ἡ) ausr. P | 28 οὔχουν Peorr οὐχοῦν P* |
29 ϑεὼ Peorr ϑεῶι P* | 30 χῆρα Peorr χῆραν P*M | 32 (el) Sy

81 P 102,

2984

μ-:
ι

19)

74 Clemens.

οὐ ϑεοί, πῶς τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ ϑεοί; πῶς δὲ καὶ οἱ διάσσοντες
zal οἱ κομῆται διὰ πᾶϑος ἀέρος γεγενημένοι: ὃ δὲ τὴν τύχην ϑεὸν
λέγων καὶ τὴν πρᾶξιν λεγέτω ϑεόν. εἰ δὴ οὺν τούτων οὐδὲ ἕν ϑεὸς
εἶναι νομίζεται οὐδὲ μὴν ἐκείνων τῶν χειροκμήτων καὶ ἀναισϑήτων
πλασμάτων, πρόνοια δέ τις περὶ ἡμᾶς καταφαίνεται δυνάμεως ϑεϊκῆς,
λείπεται οὐδὲν ἄλλο ἢ τοῦτο ὁμολογεῖν, ὅτε ἄρα ὄντως μόνος ἔστι
τε καὶ ὑφέστηκεν ὃ μόνος ὄντως ὑπάρχων ϑεός. ἀλλὰ γὰρ uavdge-
γόραν ἢ τι ἄλλο φάρμακον πεπωκχόσιν ἀνϑρώποις ἐοίκατε οἱ ἀνόητοι,
ϑεὸς δὲ ὑμῖν ἀνανῆψαι δοίη ποτὲ τοῦδε τοῦ ὕπνου καὶ συνιέναι ϑεὸν
μηδὲ χρυσὸν ἢ λίϑον ἢ δένδρον ἢ πρᾶξιν ἢ πάϑος ἢ νόσον ἢ φόβον
ἰνδάλλεσϑαι ὡς ϑεόν. »τρὶς γὰρ μύριοί εἰσινε ὡς ἀληϑῶς »ἐπὶ χϑονὶ
πουλυβοτείρῃ δαίμονες« οὐκ »ἀϑάνατοις οὐδὲ μὴν ϑνητοί (οὐδὲ γὰρ
αἰσϑήσεως, ἵνα καὶ ϑανάτου, μετειλήφασιν), λίϑινοι δὲ καὶ ξύλινοι
δεσπόται ἀνθρώπων, ὑβρίζοντες καὶ παρασπονδοῦντες τὸν βίον διὰ
τῆς συνηϑείας. »ἡ γῆ δὲ τοῦ κυρίου,« φησί, »καὶ τὸ πλήρωμα αὐ-
τῆς" « εἶτα τί τολμᾷς ἐν τοῖς τοῦ κυρίου τρυφῶν ἀγνοεῖν τὸν δεσπό-
τήν; κατάλειπε τὴν γῆν τὴν ἐμήν, ἐρεῖ σοι ὃ κύριος, μὴ ϑίγῃς τοῦ
ὕδατος ὁ ἐγὼ avadidouı, τῶν καρπῶν ὧν ἐγὼ γεωργῶ, μὴ μετα-
λάμβανε: ἀπόδος, ἄνϑρωπε, τὰ τροφεῖα τῷ ϑεῷ" ἐπίγνωϑί σου τὸν
δεσπότην" ἴδιον εἶ πλάσμα τοῦ ϑεοῦ" τὸ δὲ οἰκεῖον αὐτοῦ πῶς ἂν
ἐνδίκως ἀλλότριον γένοιτο; τὸ γὰρ ἀπηλλοτριωμένον στερόμενον τῆς
οἰκειότητος στέρεται τῆς ἀληϑείας. ἢ γὰρ οὐχ ἡ Nioßn τρόπον τινᾶ,
μᾶλλον δὲ ἵνα μυστικώτερον πρὸς ὑμᾶς ἀποφϑέγξωμαι, γυναικὸς τῆς
Ἑβραίας δίκην (Δὼτ ἐκάλουν αὐτὴν οἱ παλαιοὶ) εἰς ἀναισϑησίαν με-
τατρέπεσϑε; λελιϑωμένην ταύτην 'παρειλήφαμεν τὴν γυναῖχα διὰ τὸ
Σοδόμων ἐρᾶν: Σοδομῖται δὲ οἱ ἄϑεοι καὶ οἱ πρὸς τὴν ἀσέβειαν
ἐπιστρεφόμενοι σκληροκάρδιοί τε καὶ ἠλίϑιοι. ταύτας οἴου ϑεόϑεν
ἐπιλέγεσϑαί σοι τὰς φωνάς μὴ γὰρ οἴου λίϑους μὲν εἶναι ἱερὰ καὶ

108,1

826Ρ 8

104,1

’ \ » ἀν Ν > , x ?; \ \ > ’
ξυλα καὶ ορνεὰα καὶ οφεις, ἀνϑρώπους δὲ un‘ πολὺ δὲ τοὐναντίον"

ἱεροὺς μὲν ὄντως τοὺς ἀνθρώπους ὑπολάμβανε, τὰ δὲ ϑηρία καὶ
τοὺς λίϑους ὅπερ εἰσίν. οἱ γάρ τοι δείλαιοι τῶν ἀνθρώπων καὶ
ἄϑλιοι διὰ μὲν κόρακος καὶ κολοιοῦ νομίζουσι τὸν ϑεὸν ἐμβοᾶν, διὰ δὲ
ἀνϑρώπου σιωπᾶν, καὶ τὸν μὲν κόρακα τετιμήκασιν ὡς ἄγγελον ϑεοῦ,
τὸν δὲ ἄνϑρωπον τοῦ ϑεοῦ διώχουσιν, οὐ κρῴζοντα, οὐ κλώζοντα,

71 vgl. [Demosth.] Contra Phil. IV 6 — 11f Hesiod Op. 252f; vgl. Protr. 41,1
15 f Psal. 23, 1 (I Kor. 10, 26) — 24ff vgl. Gen. 19, 26

RR:

Protrepticus Cap. X. 103, 1—106, 1. 75

φϑεγγόμενον δέ" οἴμοι, λογικῶς καὶ φιλανϑρώπως κατηχοῦντα ἀπο-
σφάττειν ἀπανϑρώπως ἐπιχειροῦσιν, ἐπὶ τὴν δικαιοσύνην καλοῦντα,
οὔτε τὴν χάριν τὴν ἄνωϑεν ἀπεχδεχόμενοι οὔτε τὴν κόλασιν ἐχτρε-
πόμενοι. οὐ γὰρ πιστεύουσι τῷ ϑεῷ οὐδὲ ἐκμανϑάνουσι τὴν δύναμιν
5 αὐτοῦ. οὗ δὲ ἄρρητος ἡ φιλανϑρωπία, τούτου ἀχώρητος ἡ μισο-
πονηρία. τρέφει δὲ ὁ μὲν ϑυμὸς τὴν κόλασιν ἐπὶ ἁμαρτίᾳ, εὖ ποιεῖ
δὲ ἐπὶ μετανοίᾳ ἡ φιλανϑρωπία. οἰκτρότατον δὲ τὸ στέρεσϑαι τῆς
παρὰ τοῦ ϑεοῦ ἐπικουρίας. ὀμμάτων μὲν οὖν ἡ πήρωσις καὶ τῆς ἀκοῆς ἡ

> ’ x - -
κώφωσις ἀλγεινοτέρα παρὰ τὰς λοιπὰς τοῦ πονηροῦ πλεονεξίας"

10 μὲν γὰρ αὐτῶν ἀφήρηται τῆς οὐρανίου προσόψεως, ἣ δὲ τῆς ϑείας
μαϑήσεως ἐστέρηται. ὑμεῖς δὲ πρὸς τὴν ἀλήϑειαν ἀνάπηροι καὶ
τυφλοὶ μὲν τὸν νοῦν, κωφοὶ δὲ τὴν σύνεσιν ὄντες οὐχ: ἀλγεῖτε, οὐκ

3 3 x > x x - -
ἀγαναχτεῖτε, οὐ τὸν οὐρανὸν ἰδεῖν καὶ τὸν τοῦ οὐρανοῦ ποιητὴν

105,1

>) ’ >’ x - ’ x x ᾿ > - "
ἐπεϑυμήσατε, οὐδὲ τὸν τῶν πάντων δημιουργὸν καὶ πατέρα ἀκοῦσαι 88 P

15 καὶ μαϑεῖν ἐξεζητήσατε, τὴν προαίρεσιν τῇ σωτηρίᾳ συνάψαντες"

3 οχ - - -
ἐμποδὼν γὰρ ἵσταται οὐδὲν τῷ σπεύδοντι πρὸς γνῶσιν ϑεοῦ, οὐκ 2

ἀπαιδευσία, οὐ πενία, οὐχ ἀδοξία, οὐκ ἀχτημοσύνη" οὐδέ τις τὴν
ὄντως ἀληϑῆ σοφίαν »χαλκῷ δῃώσας. μεταλλάξαι εὔχεται οὐδὲ σιδήρφ᾽

εὖ γάρ τοι παντὸς μᾶλλον τοῦτο εἴρηται"

20 ὃ χρηστός ἐστι πανταχοῦ σωτήριος"

ὁ γὰρ τοῦ δικαίου ζηλωτής, gs ἂν τοῦ ἀνενδεοῦς ἐραστής, ὀλιγοδεής,
00% ἐν ἄλλῳ τινὶ ἢ ἐν αὐτῷ [καὶ] τῷ ϑεῷ τὸ μαχάριον ϑησαυρίσας,
ἔνϑα οὐ σής, οὐ λῃστής, οὐ πειρατής, ἀλλ᾽ ὁ τῶν ἀγαϑῶν ἀίδιος
δοτήρ. ἄρα οὖν εἰκότως ὡμοίωσϑε τοῖς ὄφεσιν ἐκείνοις, οἷς τὰ ὦτα
25 πρὸς τοὺς κατεπάδοντας ἀποκέκλεισται. »ϑυμὸς γὰρ αὐτοῖςς, φησὶν
ἡ γραφή, »κατὰ τὴν ὁμοίωσιν τοῦ ὄφεως, ὡσεὶ ἀσπίδος κωφῆς καὶ
βυούσης τὰ ὦτα αὐτῆς, ἥτις οὐχ εἰσακούσεται φωνῆς ἐπᾳδόντων. «
ἀλλ ὑμεῖς γε κατεπάσϑητε τὴν ἀγριότητα καὶ παραδέξασϑε τὸν ἥμερον
καὶ ἡμέτερον λόγον καὶ τὸν ἰὸν ἀποπτύσατε τὸν δηλητήριον, ὅπως

18 vgl. 0534 — 30 Menander Fr. 786 CAF III p. 217; vgl. F. Blass, Hermes
35 (1900) S. 340 — 22f vgl. Matth. 6, 20. 21 — 24 f vgl. Physiol. 21 p. 254, 8. 9

und εχλεισται in Ras. P! | 28 ἀγριότητα Heyse ἁγιότητα P

- we,

106, 1

76 Clemens.

ὅτι μάλιστα ὑμῖν τὴν φϑοράν, ὡς &xelvoıs τὸ γῆρας, ἀποδύσασϑαι
δοϑῇ. ἀκούσατέ μου καὶ μὴ τὰ ὦτα ἀποβύσητε μηδὲ τὰς ἀκοὰς ἀπο-
φράξητε, ἀλλ᾽ εἰς νοῦν βάλεσϑε τὰ λεγόμενα. καλόν ἐστι τὸ φάρ-
μακον τῆς ἀϑανασίας᾽ στήσατέ ποτε τοὺς ὁλκοὺς τοὺς ἑρπηστικούς.
»οἱ γὰρ ἐχϑροὶ κυρίου χοῦν λείξουσις, φησίν [ἡ γραφὴ λέγει) ἀνα-
vevoare τῆς γῆς εἰς αἰϑέρα, ἀναβλέψατε εἰς οὐρανόν, ϑαυμάσατε,
παύσασϑε χκαραδοχοῦντες τῶν δικαίων τὴν πτέρναν καὶ »τὴν ὁδὸν
τῆς ἀληϑείας« 2unodilovres' φρόνιμοι γένεσϑε καὶ ἀβλαβεῖς᾽ Taya
που ὁ κύριος ἁπλότητος ὑμῖν δωρήσεται πτερόν (πτερῶσαι προή-
ρηται τοὺς γηγενεῖς), ἵνα δὴ τοὺς χηραμοὺς καταλείποντες οἰχήσητε
τοὺς οὐρανούς. μόνον ἐξ ὅλης καρδίας μετανοήσομεν, os ὅλῃ καρδίᾳ
δυνηϑῆναι χωρῆσαι τὸν ϑεόν. »ἐλπίσατε ἐπ᾿ αὐτόνε, φησί, »πᾶσα
συναγωγὴ λαοῦ, ἐκχέετε ἐνώπιον αὐτοῦ πάσας τὰς καρδίας ὑμῶνς«
πρὸς τοὺς κενοὺς τῆς πονηρίας λέγει" ἐλεεῖ καὶ δικαιοσύνης πληροῖ' |
πίστευσον, ἄν Home, ἀνϑρώπῳ καὶ Yen‘ πίστευσον, ἄνϑρωπε τῷ πα-
ϑόντι καὶ προσχυνουμένῳ, ϑεῷ ζῶντι πιστεύσατε οἱ δοῦλοι τῷ
γεχρῷ᾽ πάντες ἄνϑρωποι πιστεύσατε μόνῳ τῷ πάντων ἀνϑρώποων
ϑεῷ᾽ πιστεύσατε καὶ μισϑὸν λάβετε σωτηρίαν" »ἐκζητήσατε τὸν ϑεόν,
καὶ ζήσεται ἡ ψυχὴ ὑμῶν.« ὁ ἐχζητῶν τὸν ϑεὸν τὴν ἰδίαν πολυ-
πραγμονεῖ σωτηρίαν" εὗρες τὸν ϑεόν, ἔχεις τὴν ζωήν. ζητήσωμεν
οὖν, ἵνα καὶ ζήσωμεν. ὃ μισϑὸς τῆς εὑρέσεως ζωὴ παρὰ ϑεῷ. »ἀγαλ-
λιάσϑωσαν καὶ εὐφρανϑήτωσαν ἐπὶ σοὶ πάντες οἱ ζητοῦντές σὲ καὶ
λεγέτωσαν διὰ παντός, μεγαλυνϑήτω ὁ ϑεός.« χαλὸς ὺ ὕμνος τοῦ ϑεοῦ
ἀϑάνατος ἄνϑρωπος, δικαιοσύνῃ οἰκοδομούμενος, ἐν ᾧ τὰ λόγια τῆς
ἀληϑείας ἐγκεχάρακται. ποῦ γὰρ ἀλλαχόϑι ἢ ἐν σώφρονι ψυχῇ δι-
καιοσύνην. ἐγγραπτέον; ποῦ ἀγάπην; αἰδῶ δὲ ποῦ; πραότητα δὲ ποῦ;
ταύτας, οἶμαι, τὰς ϑείας γραφὰς ἐναποσφραγισαμένους χρὴ τῇ ψυχῇ
καλὸν ἀφετήριον σοφίαν ἡγεῖσϑαι τοῖς ἐφ᾽ ὁτιοῦν τοῦ βίου τραπεῖσι
μέρος, ὅρμον TE τὴν αὐτὴν ἀκύμονα σωτηρίας σοφίαν νομίζειν: δὲ
ἣν ἀγαϑοὶ μὲν πατέρες τέκνων οἱ τῷ πατρὶ προσδεδραμηκχότες, ἀγα-

84 Ρ 308
5

107, 1

R = \ , >
Hol δὲ γονεῦσιν υἱοὶ οἱ τὸν υἱὸν νενοηκότες, ἀγαϑοὶ δὲ ἄνδρες yuvaı- .

ὅ Psal. 71,9 — ὅ--Τῦ Vielleicht aus der Petrusapokalypse; vgl. Harnack,
Überlieferung 8. 31 — 7 vgl. Gen. 3, 15; Psal. 55, 7 — 7f vgl. 11 Petr. 2, 2 (un-
gewiß) — 9f vgl. Plato Phädr. p. 248 C u. ὅ. — 121 Psal. 61, 9 — 18 Psal.
68, 33 — 21—28 Psal. 69, 5

Protrepticus Cap. X. 106, 2—109, 2. 77

κῶν οἱ μεμνημένοι τοῦ νυμφίου, ἀγαϑοὶ δὲ οἰχοτῶν δεδπόται οἱ τῆς
ἐσχάτης δουλείας λελυτρωμένοι. © μαχαριώτερα τῆς ἔν ἀνϑρώποις
πλάνης τὰ ϑηρία: ἐπινέμεται τὴν ἄγνοιαν, ὡς ὑμεῖς, οὐχ ὑποχρίνεται
δὲ τὴν ἀλήϑειαν᾽ οὐχ ἔστι παρ᾽ αὐτοῖς χολάχων γένη, οὐ δεισιδαι-
μονοῦσιν ἰχϑύες, οὐχ εἰδωλολατρεῖ τὰ ὄρνεα, ἕνα μόνον ἐχπλήττεται
τὸν οὐρανόν, ἐπεὶ ϑεὸν νοῆσαι μὴ δύναται ἀπηξιωμένα τοῦ λόγου.
εἶτ᾽ οὐχ αἰσχύνεσϑε καὶ τῶν ἀλόγων σφᾶς αὐτοὺς ἀλογωτέρους πε-
ποιηκότες, οἱ διὰ τοσούτων ἡλικιῶν ἐν ἀϑεότητι κατατέτριφϑε; παῖδες
γεγόνατε, εἶτα μειράχια, εἶτα ἔφηβοι, εἶτα ἄνδρες, χρηστοὶ δὲ οὐδέ-
ποτε. κἂν τὸ γῆρας αἰδέσϑητε, ἐπὶ δυσμαῖς τοῦ βίου γενόμενοι σω-
φρονήσατε, κἂν ἐπὶ τέλει τοῦ βίου τὸν ϑεὸν ἐπίγνωτε, og δὴ τὸ
τέλος ὑμῖν τοῦ βίου ἀρχὴν ἀναλάβοι σωτηρίας. (ἐ)γηράσατε πρὸς δει-
σιδαιμονίαν, νέοι ἀφίχεσϑε πρὸς ϑεοσέβειαν᾽ παῖδας ἀκάκους ἐ ERDE
ϑεός. ὁ μὲν οὖν ᾿᾿ϑηναῖος τοῖς Σόλωνος ἑπέσϑω »όμοις καὶ ὁ 4g-
γεῖος τοῖς Φορωνέως καὶ ὁ Σπαρτιάτης τοῖς Δυχούργου, εἰ δὲ σεαυτὸν
ἀναγράφεις τοῦ ϑεοῦ, οὐρανὸς | μέν σοι ἡ πατρίς, ὁ δὲ ϑεὸς νομοϑέ-
της. τίνες δὲ καὶ οἱ νόμοι; »οὐ φονεύσεις, οὐ μοιχεύσεις, οὐ παι-
δοφϑορήσεις, οὐ κλέψεις, οὐ ψευδομαρτυρήσεις, ἀγαπήσεις κύριον τὸν
ϑεόν σου.« εἰσὶ δὲ καὶ τούτων τὰ παραπληρώματα, λόγιοι νόμοι καὶ
ἅγιοι λόγοι ἐν αὐταῖς ἐγγραφόμενοι ταῖς καρδίαις: »ἀγαπήσεις τὸν
πλησίον σου ὡς σεαυτόν,. καὶ »τῷ τύπτοντί 08 εἰς τὴν σιαγόνα
πάρεχε καὶ τὴν ἄλλην,« καὶ »οὐχ ἐπιϑυμήσεις, ἐπιϑυμίᾳ γὰρ μόνῃ
μεμοίχευκας.« πόσῳ γοῦν ἄμεινον τοῖς ἀνϑρώποις τοῦ τυγχάνειν
τῶν ἐπιϑυμιῶν ἀρχὴν μηδὲ ἐπιϑυμεῖν ἐϑέλειν ὧν μὴ δεῖ; ἀλλ᾽ ὑμεῖς
μὲν τὸ αὐστηρὸν τῆς σωτηρίας ὑπομένειν οὐ καρτερεῖτε, καϑάπερ δὲ
τῶν σιτίων τοῖς γλυκέσιν ἡδόμεϑα διὰ τὴν λειότητα τῆς ἡδονῆς
προτιμῶντες, ἰᾶται δὲ ἡμᾶς καὶ ὑγιάζει τὰ πικρὰ τραχύνοντα τὴν
αἴσϑησιν, ἀλλὰ τοὺς ἀσϑενεῖς τὸν στόμαχον δώννυσιν ἡ τῶν φάρμά-
κῶν αὐστηρία, οὕτως ἧδει μὲν καὶ γαργαλίζει ἡ συνήϑεια, ἀλλ᾽ 7 μὲν
εἰς τὸ βάραϑρον ὠϑεῖ, ἡ συνήϑεια, ἢ δὲ εἰς οὐρανὸν ἀνάγει, ἡ ἀλήϑεια,
»τραχεῖαε μὲν τὸ πρῶτον, »ἀλλ᾽ ἀγαϑὴ κουροτρόφος" « καὶ σεμνὴ
μὲν ἡ γυναικωνῖτις αὕτη, σώφρων δὲ ἡ γερουσία: οὐδέ ἐστι δυσπρό-

17—19 vgl. Exod. 20, 13—16; οὐ παιδοφϑορήσεις Apostellehre 2, 1; vgl.
Barnabas Ep. 19, 4— 18 f Deut. 6, 5 (Matth. 22, 37; Mark. 12, 30; Luk. 10, 27) —
20 vgl. II Kor. 3, 2.3 — 20f Lev. 19, 18 (Matth. 19, 19; 22, 39; Mark. 12, 31;
Luk. 10, 27; Röm. 13, 9; Gal. 5, 14; Jak.2, 8) — 21f Luk. 6,29 — 22f vgl. Matth.
5,28 — 81 vgl. ı 27

3 (ἃ) ἐπινέμεται P? | 98 οὐδέπω St | 12 (2) γηράσατε Wi | 19 εἰσὶ} ἔτι Schw |
28 ἀλλὰ] zal St | (za ϑυσωπεῖ μὲν τὴν γεῦσιν,) ἀλλὰ Wi | 29 συνήϑεια, x » Schw |
31 ἀγαϑὴ] + δὲ P2M* (in M ausrad.)

108,1

85 P

109,1

73 Clemens.

σιτος οὐδὲ ἀδύνατος λαβεῖν, ἀλλ᾽ ἔστιν ἐγγυτάτω ἔνοικος ἡμῶν, N
φησιν αἰνιττόμενος ὁ πάνσοφος Μωυσῆς, τρισὶ τοῖς καϑ᾽ ἡμᾶς ἐν-
διαιτωμένη. μέρεσι, »χερσὶ καὶ στόματι καὶ xagdia.« σύμβολον τοῦτο
γνήσιον τρισὶ τοῖς πᾶσι συμπληρουμένης τῆς ἀληϑείας, βουλῇ καὶ
πράξει καὶ λόγῳ: μηδὲ γὰρ τόδε δείμαινε, μή 08 τὰ πολλὰ καὶ ἐπι-
τερπῆ φανταζόμενα ἀφέληται σοφίας: αὐτὸς ἑχὼν ὑπερβήσῃ τὸν
λῆρον τῆς συνηϑείας, καϑάπερ καὶ οἱ παῖδες τὰ ἀϑύρματα ἄνδρες
γενόμενοι ἀπέρριψαν. τάχει μὲν δὴ. ἀνυπερβλήτῳ εὐνοίᾳ τε εὐπρο-
σίτῳ ἡ δύναμις ἣ ϑεϊκὴ ἐπιλάμψασα τὴν γῆν σωτηρίου σπέρματος
ἐνέπλησε Ι τὸ πᾶν. οὐ ‚rag ἂν «οὕτως ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ τοσοῦτον ἔργον
ἄνευ ϑείας κομιδῆς ἐξήνυσεν ö κύριος, ὄψει καταφρονούμενος, ἔργῳ
προσκυνούμενος, ὃ καϑάρσιος καὶ σωτήριος καὶ μειλίχιος, ὁ ϑεῖος
λόγος, ὁ φανερώτατος ὄντως ϑεός, ὁ τῷ δεσπότῃ τῶν ὅλων ἐξισο-
ϑείς, ὅτι ἦν υἱὸς αὐτοῦ καὶ »ὁ λόγος ἦν ἔν τῷ ϑεῷκ«, οὐϑ᾽ ὅτε τὸ
πρῶτον προεκηρύχϑη, ἀπιστηϑείς, 009 ὅτε τὸ ἀνϑρώπου προσωπεῖον
ἀναλαβὼν καὶ σαρκὶ ἀναπλασάμενος τὸ σωτήριον δρᾶμα τῆς ἄνϑρο-
πότητος ὑπεχρίνετο, ἀγνοηϑείς" γνήσιος γὰρ ἢν ἀγωνιστὴς καὶ τοῦ
πλάσματος συναγωνιστής, τάχιστα δὲ εἰς πάντας ἀνϑρώπους διαδοϑεὶς
ϑᾶττον ἡλίου ἐξ αὐτῆς ἀνατείλας. τῆς πατρικῆς βουλήσεως, ὅᾷστα

20 ἡμῖν ἐπέλαμψε τὸν ϑεόν, ὅϑεν τε ἢν αὐτὸς καὶ ὃς ἤν, δ ὧν ἐδίδαξεν

καὶ ἐνεδείξατο, παραστησάμενο:ξ, ὃ σπονδοφόρος καὶ διαλλαχτὴς καὶ
σωτὴρ ἡμῶν λόγος, πηγὴ ζωοποιός, εἰρηνική, ἐπὶ πᾶν τὸ πρόσωπον
τῆς γῆς χεόμενος, di ὃν ὡς ἔπος εἰπεῖν τὰ πάντα ἤδη πέλαγος γέ-
γονεν ἀγαϑῶν.

XI. Μικρὸν δέ, εἰ βούλει, ἄνωϑεν ἄϑρει τὴν ϑείαν εὐεργεσίαν.
ὁ πρῶτος [ὁτὲ] ἐν παραδείσῳ ἔπαιζε λελυμένος, ἐπεὶ παιδίον ἦν τοῦ
ϑεοῦ" | ὅτε δὲ ὑποπίπτων ἡδονῇ (ὄφις ἀλληγορεῖται ἡδονὴ ἐπὶ γαστέρα
ἕρπουσα, κακία γηΐνη, εἰς ὕλας στρεφομένη) παρήγετο ἐπιϑυμίαις, ὁ
παῖς ἀνδριζόμενος ἀπειϑείᾳ καὶ παρακούσας τοῦ πατρὸς ἠσχύνετο τὸν

80 ϑεόν. οἷον ἴσχυσεν ἡδονή" ὁ δὲ ἁπλότητα λελυμένος ἄνϑρωπος ἁμαρτίαις

εὐρέϑη δεδεμένος. τῶν δεσμῶν λῦσαι τοῦτον 6 κύριος αὖὐϑις ἠϑέλησεν,

3 vgl. Deut. 80, 14 --- 3—5 Philo De post. Caini 85 (I p. 241 M); De mutat.
nom. 237 (I p.614M); De somniis II 180 (I p. 682 M); De poenit. 2 (II p. 406 M) —
11 vgl. Jes. 53, 3 — 14 Joh. 1, 1 — 27 f vgl. Philo De opif. m. 157 (Ip. 38 M);
Leg. alleg. II 72 (I p. 79 ἢ Μὴ; De agr. 97 (I p. 315 M)

110,1

111,1

318

Protrepticus Cap. XI. 109, 3—113, 2. 79

καὶ σαρκὶ ἐνδεϑείς (μυστήριον ϑεῖον τοῦτο) τὸν ὄφιν ἐχειρώσατο καὶ
τὸν τύραννον ἐδουλώσατο, τὸν ϑάνατον, καί, τὸ παροδοξότατον, ἐχεῖ-
γον τὸν ἄνϑρωπον τὸν ἡδονῇ πεπλανημένον, τὸν τῇ φϑορᾷ δεδεμέ-
γῸΡ, χερσὶν ἡπλωμέναις ἔδειξε λελυμένον. © ϑαύματος μυστικοῦ" 3

5 χέκλιται μὲν ὁ δύριος, ἀνέστη δὲ ἄνϑρωπος καὶ ὁ ἐκ τοῦ παραδείσου
πεσὼν μεῖζον ὑπακοῆς ἀϑλον, οὐρανούς, ἀπολαμβάνει. διό μοι δοκεῖ, 112,1
ἐπεὶ αὐτὸς ἧχεν ὡς ἡμᾶς οὐρανόϑεν ὃ λόγος, ἡμᾶς ἐπ᾽ ἀνθρωπίνην
ἰέναι μὴ χρῆναι διδασκαλίαν ἔτι, "Adnvas καὶ τὴν ἄλλην Ἑλλάδα,
πρὸς δὲ καὶ Ἰωνίαν πολυπραγμονοῦντας. εἰ γὰρ ἡμῖν [ὁ] διδάσκαλος

10 ὁ πληρώσας τὰ πάντα δυνάμεσιν ἁγίαις, ‚Inmovgyig σωτηρίᾳ εὐεργε-
σίᾳ, vouo ϑεσίᾳ προφητείᾳ διδασχαλίᾳ, πάντα νῦν ὁ διδάσχαλος κατ- 87 P
ηχεῖ χαὶ τὸ πᾶν ἤδη ᾿Αϑῆναι καὶ Ἑλλὰς γέγονεν τῷ λόγῳ. οὐ γὰρ 2
δὴ μύϑῳ μὲν ἐπιστεύετε ποιητικῷ τὸν Μίνω τὸν Κρῆτα τοῦ Διὸς
ὀαριστὴν ἀναγράφοντι, ἡμᾶς δὲ ἀπιστήσετε μαϑητὰς ϑεοῦ γεγονότας,

15 τὴν ὄντως ἀληϑῆ σοφίαν ἐπανῃρημένους, ἣν φιλοσοφίας ἄκροι
μόνον ἡνίξαντο, οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ μαϑηταὶ καὶ κατειλήφασι καὶ
ἀνεχήρυξαν. καὶ δὴ καὶ πᾶς, ὡς ἔπος εἰπεῖν, * * ὃ Χριστὸς οὐ μερί- 3
ζεται οὔτε βάρβαρός ἐστιν οὔτε Ἰουδαῖος οὔτε Ἕλλην, οὐχ ἄρρεν,
οὐ ϑῆλυ" καινὸς δὲ ἄνϑρωπος ϑεοῦ πνεύματι ἁγίῳ μεταπεπλασμένος.

20 εἶϑ᾽ ai μὲν ἄλλαι συμβουλαί τε καὶ ὑποϑῆκαι λυπραὶ καὶ περὶ τῶν 113,1
ἐπὶ μέρους εἰσίν, εἰ γαμητέον, εἰ πολιτευτέον, εἰ παιδοποιητέον᾽
καϑολικὴ δὲ ἄρα προτροπὴ μόνη καὶ πρὸς ὅλον δηλαδὴ τὸν βίον,
ἐν παντὶ καιρῷ, ἐν πάσῃ περιστάσει πρὸς τὸ κυριώτατον τέλος,
τὴν ζωήν, συντείνουσα ἡ ϑεοσέβεια᾽ καϑ᾽ ὃ καὶ μόνον ἐπάναγκές

25 ἐστε ζῆν, ἵνα ζήσωμεν ἀεί φιλοσοφία δέ, 7 φασιν οἱ πρεσβύτεροι,
πολυχρόνιός ἐστε συμβουλή, σοφίας ἀΐδιον μνηστευομένη ἔρωτα"
»ἐντολὴ δὲ κυρίου τηλαυγής, φωτίζουσα ὀφϑαλμούς.« ἀπόλαβε τὸν 2
Χριστόν, ἀπόλαβε τὸ βλέπειν, ἀπόλαβέ σου τὸ φῶς,

” > 3 ‚ δι χὰ x 2 m 4ν Ἂν
090 εὖ γινώσχοις ἡμὲν ϑεὸν ἠδὲ καὶ ἀνδρα.

ς ’ ς -
30 »γλυχὺς« ὁ λόγος ὃ Porioag ἡμᾶς νὑπὲρ χρυσίον καὶ λίϑον τίμιον"
᾿ \ - ς x
ποϑεινός ἐστιν ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον.« πῶς γὰρ οὐ ποϑεινὸς ὁ τὸν
’ ΕΟ -
ἐν σχότει κατορωρυγμένον νοῦν ἐναργῆ ποιησάμενος καὶ τὰ »φοωῦσ-

1 vgl. Kol. 2, 2 — 181 τ 179 — 181 vgl. Gal. 3, 28; 6, 15; Ephes. 4, 24;
Kol. 3, 9-11 — 25f vgl. Harnack, Überlieferung 3. 2902 ἢ — 27f Psal. 18,9 —
29 E 123 — 30f Psal. 18, 11 — 31—8. 80, 4 vgl. Plut. Mor. p. 93 C; Elter
Gnom. hist. 99 — 82 χατορωρ. vgl. Plato Rep. VII p. 533 Ὁ — 32f vgl. Plato
Tim. p. 45 B

Ἕ τοῦτο P*M* τούτῳ P3M2 9 [6] Heyse | 11 νῦν Ρ' οὖν P* | [ὃ διδάσχαλος]
Wi Griech. Lesebuch 5. 349 14 ὀαριστὴν Homer δαριστύν PM* ὡς ἄριστον M2 |
15 ἣν P* (οὐδ᾽ ἣν PM | 17 κ x Schw.

90 Clemens.

φόρας τῆς ψυχῆς ἀποξύνας »ὄμματας; χαὶ γὰρ ὥσπερ »ἡλίου μὴ ὄντος 9
ἕνεκα τῶν ἄλλων ἄστρων γνὺξ ἂν nv τὰ πάντας, οὕτως εἰ μὴ τὸν
λόγον ἔγνωμεν καὶ τούτῳ κατηυγάσϑημεν, οὐδὲν ἂν τῶν σιτευομένων

> ‚ ’ , ’ , ‚
ὀρνίϑων ἐλειπόμεϑα, Ev σχοτει πιαινόμενοι καὶ ϑανάτῳ τρεφομέενοι.

5 χωρήσωμεν τὸ φῶς, ἵνα χωρήσωμεν τὸν Heov' χωρήσωμεν τὸ φῶς 889 4

χαὶ μαϑητεύσωμεν τῷ κυρίῳ. τοῦτό τοι καὶ ἐπήγγελται τῷ πατρὶ
» διηγήσομαι τὸ ovoud 00V τοῖς ἀδελφοῖς μου" ἐν μέσῳ ἐκκλησίας
ὑμνήσω σες. ὕμνησον καὶ διήγησαί μοι τὸν πατέρα σου τὸν ϑεόν"
σώσει σου τὰ διηγήματα, παιδεύσει us ἡ φδή. sg μέχρι νῦν ἐπλανώ-
unv ζητῶν τὸν ϑεόν, ἐπεὶ δέ us φωταγωγεῖς, κύριε, καὶ τὸν ϑεὸν 5
εὐρίσχω διὰ σοῦ καὶ τὸν πατέρα ἀπολαμβάνω παρὰ σοῦ, γίνομαί σου
συγκληρονόμος, ἐπεὶ τὸν ἀδελφὸν οὐκ ἐπῃσχύνϑης.

Apeiouev οὖν, ἀφέλωμεν τὴν λήϑην τῆς ἀληϑείας" τὴν ἄγνοιαν 114,1
καὶ τὸ σχότος τὸ ἐμποδὼν ὡς ἀχλὺν ὄψεως καταγαγόντες τὸν Ov-
τῶς ὄντα ϑεὸν ἐποπτεύσωμεν, ταύτην αὐτῷ πρῶτον ἀνυμνήσαντες.
τὴν φωνήν »χαῖρε φῶς'« φῶς ἡμῖν ἐξ οὐρανοῦ τοῖς ἐν σχότει κατο-
ρωρυγμένοις καὶ ἐν σκιᾷ ϑανάτου καταχεκλεισμένοις ἐξέλαμψεν ἡλίου
καϑαρώτερον,. ζωῆς τῆς ἐνταῦϑα γλυχύτερον. τὸ φῶς ἐκχεῖνο ζωή 2
ἐστιν ἀΐδιος, καὶ ὅσα μετείληφεν αὐτοῦ, ζῇ, ἡ wos δὲ εὐλαβεῖται τὸ
φῶς καὶ δύνουσα διὰ τὸν φόβον παραχωρεῖ τῇ ἡμέρᾳ κυρίου: τὰ
πᾶντα φῶς ἀχοίμητον γέγονεν καὶ ἡ δύσις εἰς ἀνατολὴν περιέστηχεν.
τοῦτο ἡ κτίσις ἡ καινὴ βεβούληται" ὁ γὰρ τὰ πᾶντα καϑιππεύων 8
»δικαιοσύνης ἥλιος« ἐπ᾽ ἴσης περιπολεῖ τὴν ἀνϑρωπότητα, τὸν πα-
τέρα μιμούμενος, ὃς »ἐπὶ πάντας ἀνθρώπους ἀνατέλλει τὸν ἥλιον
αὐτοῦς, καὶ καταψεχάζει τὴν δρόσον τῆς ἀληϑείας. οὗτος τὴν δύσιν 4
εἰς ἀνατολὴν μετήγαγεν καὶ τὸν ϑάνατον εἰς ζωὴν ἀνεσταύρωσεν,
ἐξαρπάσας δὲ τῆς ἀπωλείας τὸν ἄνϑρωπον προσεχρέμασεν αἰϑέρι,
μεταφυτεύων τὴν φϑορὰν εἰς ἀφϑαρσίαν καὶ γῆν μεταβάλλων εἰς
οὐρανούς, ὁ τοῦ ϑεοῦ γεωργός, » δεξιὰ σημαίνων, λαοὺς δ᾽ ἐπὶ ἔργονς
ἀγαϑὸν »ἐγείρων, μιμνήσχων βιότοιος ἀληϑινοῦ, καὶ τὸν μέγαν ὃν-
τῶς καὶ ϑεῖον καὶ ἀναφαίρετον τοῦ πατρὸς κλῆρον χαριζόμενος ἡμῖν, :

1f Heraklit Fr. 31 Byw. 99 Diels — 7f Psal. 21, 28 — 8—12 vgl. E. von
der Goltz, Das Gebet i. ἃ. ält. Christenheit 5. 138 — 11f vgl. Röm. 8, 17 —
12 vgl. Hebr. 2, 11 — 14 vgl. E 127 — 16—18 vgl. Jes. 9, 2 (Matth. 4, 16;
Luk. 1, 79); κατορωρυγμένοις vgl. zu 8. 79, 32 — 22 vgl. Gal. 6, 15 — 28 Mal.
4,2 — 24 f Matth. 5, 45 — 29f Aratus, Phaen. 6f

8 διήγησαί μοι Kl dinynoouei (σ in Ras. P!) σοι P|9 σώσει Wi σώὠιζει P |
[ὡς] St ὃς Sy | 21 εἰς ἀνατολὴν περιέστηχεν Wi ἀνατολὴ πεπίστευκεν PM; dazu
als Variante am Rand πεπίστευται P2M ἀνατολὴ γεγένηται St

De .....

Protreptieus Cap. XI. 113, 3—116, 1. 81

οὐρανίῳ διδασκαλίᾳ ϑεο ποιῶν τὸν ἄνϑρωπον, »διδοὺς νόμους εἰς τὴν
διάνοιαν αὐτῶν καὶ ἐπὶ καρδίαν γράφων αὐτούς.« τίνας ὑπογράφει
νόμους; »ὅτι πάντες εἴσονται τὸν ϑεὸν ἀπὸ μικροῦ ἕως μεγάλου, καὶ
ἵλεωςς, φησὶν ὁ ϑεός, »ἔσομαι αὐτοῖς καὶ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν οὐ

δ μὴ μνησϑῶ. « δεξώμεϑα τοὺς νόμους τῆς Sams, πεισϑῶμεν | προτρε-
πομένῳ ϑεῷ, μάϑωμεν αὐτόν, ἵνα ἵλεως N, ἀποδῶμεν καὶ μὴ δεομένῳ
μισϑὸν εὐχάριστον, εὐπείϑειαν, οἷόν τι ἐνοίκιον [τὴν εὐσέβειαν) τῷ
ϑεῷ τῆς ἐνταῦϑα ἐνοικήσεος.

’ >
χρύσεα χαλκχείων, Exaroußol ἐννεαβοίων,

10 ὀλίγης πίστεως γῆν σοι δίδωσι τὴν τοσαύτην γεωργεῖν, ὕδωρ πίνειν
καὶ ἄλλο πλεῖν, ἀέρα ἀναπνεῖν, πῦρ ὑπουργεῖν, κόσμον olxeiv' ἐν-
τεῦϑεν εἰς οὐρανοὺς ἀποικίαν στείλασϑαί σοι συγκεχώρηκεν᾽ τὰ με-
γάλα ταῦτα καὶ τοσαῦτά σοι δημιουργήματα καὶ χαρίσματα ὀλίγης
πίστεως μεμίσϑωκεν. el} οἱ μὲν τοῖς γόησι πεπιστευχότες τὰ περίαπτα

15 χαὶ τὰς ἐπαοιδὰς ὃς σωτηρίους δῆϑεν ἀποδέχονται, ὑμεῖς δὲ οὐ βού-
λεσϑε τὸν οὐράνιον αὐτὸν περιάψασϑαι, τὸν σωτῆρα λόγον, καὶ τῇ
ἐπῳδῇ τοῦ ϑεοῦ πιστεύσαντες ἀπαλλαγῆναι μὲν παϑῶν, ἃ δὴ ψυχῆς
νόσοι, ἀποσπασϑῆναι δὲ ἁμαρτίας; ϑάνατος γὰρ ἀίδιος ἁμαρτία. 7
τέλεον νωδοὶ καὶ τυφλοὶ καϑάπερ οἱ σπάλακες οὐδὲν ἄλλο ἢ ἐσϑίον-

20 τες ἐν σχότῳ διαιτᾶσϑε, περιχαταρρέοντες τῇ φϑορᾷ. ἀλλ᾽ ἔστιν,
ἔστιν ἡ ἀλήϑεια ἡ κεχραγυῖα »ἐκ σχότους φῶς λάμψεις. λαμψάτῳ
οὖν ἐν τῷ ἀποκεχρυμμένῳ τοῦ ἀνϑρώπου, ἐν τῇ καρδίᾳ, τὸ φῶς, καὶ
τῆς γνώσεως αἱ ἀκτῖνες ἀνατειλάτωσαν τὸν ἐγκεχρυμμένον ἔνδον
ἐχφαίνουσαι καὶ ἀποστίλβουσαι ἄνϑρωπον, τὸν μαϑητὴν τοῦ φωτός.

25 τὸν Χριστοῦ γνώριμόν τε καὶ συγκληρονόμον, μάλιστα ἐπειδὰν τὸ
τιμιώτατον καὶ σεβασμιώτατον εὐσεβεῖ τε καὶ ἀγαϑῷ παιδὶ ἀγαϑοῦ
πατρὸς ὄνομα εἰς γνῶσιν ἀφίκηται, προστάττοντος ἤπια καὶ τῷ παιδὶ
ἐγκελευομένου τὰ σωτήρια. ὁ δὲ πειϑόμενος αὐτῷ κατὰ πάντα δὴ
πλεονεχτεῖ" ἕπεται τῷ ϑεῷ, πείϑεται τῷ πατρί, ἔγνω πλανώμενος

80 αὐτόν, ἠγάπησε τὸν ϑεόν, ἠγάπησε τὸν πλησίον, ἐπλήρωσε τὴν ἐν-
τολήν, τὸ ἀϑλον ἐπιζητεῖ, τὴν ἐπαγγελίαν ἀπαιτεῖ.

Πρόκειται δὲ ἀεὶ τῷ ϑεῷ τὴν ἀνϑρώπων ἀγέλην σῴζειν. ταύτῃ
καὶ τὸν ἀγαϑὸν ποιμένα ὃ ἀγαϑὸς ἀπέστειλεν ϑεός: ἁπλώσας δὲ ὁ
λόγος τὴν ἀλήϑειαν ἔδειξε τοῖς ἀνθρώποις τὸ ὕψος τῆς σωτηρίας,
1—5 Jerem. 38 (31), 33. 84 (Hebr. 8, 10—12) — 9 Z 286 — 15 vgl. Plato

Charm. p. 157 A — 19 vgl. Diogen. VIII 25 — 21 I Kor. 4,6 — 25 vgl. Röm.
8, 17 — 27 vgl. Röm. 8, 15 — 30 vgl. Matth. 22, 37—39 — 33 vgl. Joh. 10, 11

2 εὐπείϑειαν. ἤθγβο (vgl. Strom. VII 21, 1) εὐπάϑειαν (corr. aus εὐπαϑίαν) P
εὐπαϑείας (abhängig von uıc$öv)Ma εὐμάϑειαν Wi] [τὴν εὐσέβειαν) Heyse | 23 ἐγχε-
zovuusvov] y in Ras. Pi | 27 προστάττοντος P? προστάττος P* | 28 ἐγχελευομένου)
οὐ corr. aus wı Pi

Clemens I. 6

89 P
5

82 5. 115,

116,1

82 Clemens.

ὅπως ἢ | μετανοήσαντες σωϑῶῦσιν ἢ μὴ ὑπακούσαντες κριϑῶσιν. τοῦτο
τῆς δικαιοσύνης τὸ κήρυγμα, ὑπακούουσιν εὐαγγέλιον, παρακούσασιν
κριτήριον. ἀλλὰ σάλπιγξ μὲν »ἡ μεγαλόκλονος« ἠχήσασα στρατιώτας
συνήγαγεν. καὶ πόλεμον κατήγγειλεν, Χριστὸς δὲ εἰρηνικὸν ἐπὶ τὰ
πέρατα τῆς γῆς ἐπιπνεύσας μέλος οὐ συνάξει ἄρα τοὺς εἰρηνικοὺς
στρατιώτας τοὺς ἑαυτοῦ; συνήγαγε μὲν οὖν, ὦ ἄνϑρωπε, τὸ στρατιο-
τιχὸν τὸ ἀναίμακτον αἵματι καὶ λόγῳ, καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρα-
νῶν αὐτοῖς ἐνεχείρισεν. σάλπιγξ ἐστὶ Χριστοῦ τὸ εὐαγγέλιον αὐτοῦ"
ὃ μὲν ἐσάλπισεν, ἡμεῖς δὲ ἠκούσαμεν. ἐξοπλισώμεϑα εἰρηνικῶς, »ἐν-
δυσάμενοι τὸν ϑώρακα τῆς δικαιοσύνης « χαὶ τὴν ἀσπίδα τῆς πίστεως
ἀναλαβόντες καὶ τὴν κόρυν τοῦ σωτηρίου περιϑέμενοι καὶ τὴν μάχαι-
ραν τοῦ πνεύματος, ὃ ἐστι ῥῆμα ϑεοῦς, ἀκονήσωμεν. οὕτως ἡμᾶς ὁ
ἀπόστολος εἰρηνικῶς ἐχτάττει. ταῦτα ἡμῶν τὰ ὅπλα τὰ ἄτρωτα"
τούτοις ἐξοπλισάμενοι παραταξώμεϑα τῷ πονηρῷ τὰ πεπυρακτῶω-
μένα τοῦ πονηροῦ ἀποσβέσωμεν βέλη ταῖς ὑδατίναις ἀχμαῖς ταῖς ὑπὸ
τοῦ Aoyov βεβαμμέναις, εὐχαρίστοις ἀμειβόμενοι τὰς εὐποιίας εὐλογίαις
καὶ τὸν ϑεὸν τῷ ϑείῳ γεραίροντες λόγῳ. »ἔτι γὰρ λαλοῦντός σου
ἐρεῖ,ς φησίν, »ἰδοὺ πάρειμι. «

"2 τῆς ἁγίας καὶ μακαρίας ταύτης δυνάμεως, de ἧς ἀνθρώποις
συμπολιτεύεται ϑεός. λῷον οὖν καὶ ἄμεινον τῆς ἀρίστης τῶν ὄντων
οὐσίας μιμητὴν ὁμοῦ καὶ ϑεραπευτὴν γενέσϑαι" οὐ γὰρ μιμεῖσθϑαί τις
δυνήσεται τὸν ϑεὸν ἢ δι ὧν ὁσίως ϑεραπεύει οὐδ᾽ αὖ ϑεραπεύειν
καὶ σέβειν ἢ μιμούμενος. ὅ γέ τοι οὐράνιος καὶ ϑεῖος ὄντως ἔρως
ταύτῃ προοσγίνεται τοῖς ἀνθρώποις, ὅταν ἐν αὐτῇ που τῇ ψυχῇ τὸ
ὄντως καλὸν ὑπὸ τοῦ ϑείου λόγου ἀναζωπυρούμενον ἐκλάμπειν δυ-
uno καὶ τὸ μέγιστον, ἅμα τῷ βουληϑῆναι γνησίως τὸ σωϑῆναι συν-
τρέχει, ὁμοξυγούντων, ος ἔπος εἰπεῖν, προαιρέσεως καὶ ζωῆς. τοι-
γάρτοι μόνη αὕτη ἡ τῆς ἀληϑείας προτροπὴ τοῖς πιστοτάτοις ἀπεί-
κασται τῶν φίλων μέχρι τῆς ἐσχάτης ἀναπνοῆς παραμένουσα καὶ
παραπομπὸς ἀγαϑὴ ὅλῳ καὶ τελείῳ τῷ τῆς ψυχῆς πνεύματι τοῖς εἰς
οὐρανὸν ἀπαίρουσι γενομένη. τί δή σε προτρέπω; σωϑῆναί σε ἐπεί-
γομαι. τοῦτο Χριστὸς βούλεται" ἑνὶ λόγῳ Con» σοι χαρίζεται. καὶ
τίς ἔστιν οὗτος; μᾶϑε συντόμως" λόγος ἀληϑείας, “λόγος ἀφϑαρσίας,
ὃ ἀναγεννῶν τὸν ἄνϑρωπον, εἰς ἀλήϑειαν αὐτὸν ἀναφέρων, τὸ κέν-
τρον τῆς σωτηρίας, ὁ ἐξελαύνων τὴν φϑοράν, ὃ ἐκδιώκων τὸν ϑάνα-

8 ἡ μεγ. aus einem Dichter — 9—15 vgl. Ephes. 6, 14—17; I Thess. 5, 8
(Jes. ὅθ, 17) — 17 f Jes. 58, 9

5 ἐπιπνεύσας)] ἐμπνεύσας Cobet 257 | 16 τὰς εὐποιίας Pi ταῖς εὐποιίαις P* |
22 ϑεραπεύει Schw ϑεραπεύσει P | 98 σδβεῖν Ῥ (ε überg. P!) | 29f χαὶ παρα-
πομπὸς Wi παραπομπὸς καὶ PM* (καὶ ausrad. Μ2)

90 P

117,1

.20

Protrepticus Cap. XI. 116, 2—Cap. ΧΙ. 118, 5. 83

τον, ὁ ἐν ἀνϑρώποις οἰκοδομήσας νεών, ἵνα ἐν ἀνϑρώποις ἱδρύσῃ
τὸν ϑεόν. ἅγνισον τὸν νεών, καὶ τὰς ἡδονὰς καὶ τὰς ῥᾳϑυμίας ὥσπερ 5
ἄνϑος ἐφήμερον καταλίμπανε ἀνέμῳ καὶ πυρί, σωφροσύνης δὲ τοὺς
καρποὺς γεώργησον ἐμφρόνως, καὶ σεαυτὸν ἀχροϑίνιον | ἀνάστησον 91 P
τῷ ϑεῷ, ὅπως οὐκ ἔργον μόνον, ἀλλὰ καὶ χάρις ἧς τοῦ ϑεοῦ: πρέπει
δὲ ἄμφω τῷ Χριστοῦ γνωρίμῳ, καὶ βασιλείας ἄξιον φανῆναι καὶ βα-
σιλείας κατηξιῶσϑαι.
XI. Φύγωμεν οὖν τὴν συνήϑειαν, φύγωμεν οἷον ἄκραν χαλεπὴν 118,1

ἢ Χαρύβδεως ἀπειλὴν ἢ Σειρῆνας μυϑικάς" ἄγχει τὸν ἄνϑρωπον,
τῆς ἀληϑείας ἀποτρέπει, ἀπάγει τῆς ζωῆς, παγίς ἐστιν, βάραϑρόν
ἐστιν, βόϑρος ἐστί, λίχνον ἐστὶν καχὸν ἡ συνήϑεια"

χείνου μὲν καπνοῦ καὶ κύματος ἐκτὸς ἔεργε

γῆα.

’ 3 u Pr ἂν pr
φεύγωμεν, οὖ συνναῦται, φεύγωμεν TO κῦμα τοῦτο, πῦρ ἐρεύγεται, 2

5 νῆσός ἐστι πονηρὰ ὀστοῖς καὶ νεχροῖς | σεσωρευμένη, ᾷδει δὲ ἐν αὐτῇ 38 8

πορνίδιον ὡραῖον, ἡδονή, πανδήμῳ τερπόμενον μουσικῇ"
δεῦρ᾽ ἀγ᾽ ἰών, πολύαιν᾽ Ὀδυσεῦ, μέγα κῦδος ᾿Αχαιῶν,
νῆα κατάστησον, ἵνα ϑειοτέρην OR ἀκούσῃς.
ἐπαινεῖ σε, ὦ ναῦτα, καὶ πολυύμνητον λέγει, καὶ τὸ κῦδος τῶν Ἑλλή- 3
γῶν ἡ πόρνη σφετερίζεται. ἔασον αὐτὴν ἐπινέμεσϑαι τοὺς νεκρούς,
πνεῦμά σοι οὐράνιον βοηϑεῖ᾽ πάριϑι τὴν ἡδονήν, βουχολεῖ"
μηδὲ γυνή σε νόον πυγοστόλος ἐξαπατάτω,
αἱμύλα κωτίλλουσα, τεὴν διφῶσα καλιήν.

’ > ’ ’ x ’
παράπλει τὴν adnv, Yavarov ἐργάζεται ἐὰν ἐϑέλῃς μόνον, νενίκη- 4

5 κας τὴν ἀπώλειαν καὶ τῷ ξύλῳ προσδεδεμένος ἁπάσης ἔσῃ τῆς φϑορᾶς

λελυμένος, κυβερνήσει σε ὃ λόγος ὁ τοῦ ϑεοῦ, καὶ τοῖς λιμέσι καϑορ-
μίσει τῶν οὐρανῶν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον" τότε μου κατοπτεύσεις τὸν
ϑεὸν καὶ τοῖς ἁγίοις ἐχείνοις τελεσϑήσῃ μυστηρίοις καὶ τῶν ἐν οὐ-
θανοῖς ἀπολαύσεις ἀποκεχρυμμένων, τῶν ἐμοὶ τετηρημένων, »ἃ οὔτε
οὖς ἤκουσεν οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνέβης τινός.

καὶ μὴν ὁρᾶν μοι δύο μὲν ἡλίους δοκῶ, 5
δισσὰς δὲ Θήβας |

948 vgl. Physiol. 13 — 197 u 2191 — 1ὅ vol. u Sf 17 u 184: -- 927
Hesiod Op. 8718} — 25 vgl. u 178 — 9961 Kor. 2, 9 — 31 f Eurip. Bakch. 918f

χὰν Ma | καϑορμίσει M? χαϑορμήσει PM*
6 *

84 Clemens.

βαχκεύων ἔλεγέν τις εἰδώλοις, ἀγνοίᾳ μεϑύων ἀχράτῳ' ἐγὼ δ᾽ (ἂν)
αὐτὸν οἰχτείραιμι παροινοῦντα καὶ τὸν οὕτω παρανοοῦντα ἐπὶ σωτη-
ρίαν παρακαλέσαιμι, σωφρονοῦσαν, ὅτι καὶ κύριος μετάνοιαν ἅμαρ-
τωλοῦ καὶ οὐχὶ ϑάνατον ἀσπάζεται. ἧκε, 10) παραπλήξ, μὴ ϑύρσῳ
5 σχηριπτόμενος, μὴ κιττῷ ἀναδούμενος, ῥῖψον τὴν μίτραν, ῥῖψον τὴν
νεβρίδα, σωφρόνησον᾽ deln σοι τὸν λόγον καὶ τοῦ λόγου τὰ μυστήρια,
κατὰ τὴν σὴν διηγούμενος εἰκόνα. 0005 ἐστὶ τοῦτο ϑεῷ πεφιλημένον,
οὐ τραγφδίαις ὡς Κιϑαιρὼν ὑποκείμενον, ἀλλὰ τοῖς ἀληϑείας ἀνα-
κείμενον δράμασιν, 0005 νηφάλιον, ayvals ὕλαις σύσκιον" βακχεύουσι
10 δὲ ἐν αὐτῷ οὐχ αἱ Σεμέλης »τῆς κεραυνίαες ἀδελφαί, ai μαινάδες, αἱ
δύσαγνον χρεανομίαν μυούμεναι, ἀλλ᾽ αἱ τοῦ ϑεοῦ ϑυγατέρες, αἱ
ἀμνάδες αἱ καλαί, τὰ “δεμνὰ τοῦ λόγου ϑεσπίξουσαι ὄργια, χορὸν
ἀγείρουσαι σώφρονα. ὁ χορὸς οἱ δίκαιοι, τὸ ἄσμα ὕμνος ἐστὶ τοῦ
πάντων βασιλέως: ψάλλουσιν αἱ κόραι, δοξάζουσιν ἄγγελοι, προ-

92P

119,1

15 φῆται λαλοῦσιν, ἦχος στέλλεται μουσικῆς, δρόμῳ τὸν ϑίασον διώ-.

χουσιν, σπεύδουσιν οἱ κεκλημένοι πατέρα ποϑοῦντες ἀπολαβεῖν.
ἧκέ μοι, ὦ πρέσβυ, καὶ σύ, τὰς Θήβας λιπὼν καὶ τὴν μαντι-
κὴν καὶ τὴν βαχχείαν ἀπορρίψας πρὸς ἀλήϑειαν χειραγωγοῦ" ἰδού
σοι τὸ ξύλον ἐπερείδεσϑαι δίδωμι" σπεῦσον, Τειρεσία, πίστευσον" ὀψει"
20 Χριστὸς ἐπιλάμπει φαιδρότερον ἡλίου, di ὃν ὀφϑαλμοὶ τυφλῶν ἀνα-
βλέπουσιν" νύξ σε φεύξεται, πῦρ φοβηϑήσεται, ϑάνατος οἰχήσεται"
ὄψει τοὺς οὐρανούς, 07) γέρον, ὃ Θήβας μὴ βλέπον.
"2 τῶν ἁγίων ος ἀληϑῶς μυστηρίων, ὦ φωτὸς ἀκηράτου. δᾳ-
δουχοῦμαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὸν ϑεὸν ἐποπτεῦσαι, ἅγιος γίνομαι
25 μυούμενος, ἱεροφαντεῖ δὲ ὁ κύριος καὶ τὸν μύστην σφραγίξεται yo
ταγωγῶν, καὶ παρατίϑεται τῷ πατρὶ τὸν πεπιστευχότα αἰῶσι τηρού-
μενον. ταῦτα τῶν ἐμῶν μυστηρίων τὰ βακχεύματα" εἰ βούλει, καὶ
σὺ μυοῦ, καὶ χορεύσεις μετ᾽ ἀγγέλων ἀμφὶ τὸν ἀγένητον καὶ ἀνώ-
λεϑρον καὶ μόνον ὄντως ϑεόν, συνυμνοῦντος ἡμῖν τοῦ ϑεοῦ λόγου.
80 ἀίδιος | οὗτος Ἰησοῦς, εἷς [ὁ] μέγας ἀρχιερεὺς ϑεοῦ τε ἑνὸς τοῦ αὐτοῦ
καὶ πατρός, ὑπὲρ ἀνθρώπων εὔχεται καὶ ἀνϑρώποις ἐγκελεύεται
»χκέχλυτε, μυρία φῦλας, μᾶλλον δὲ ὅσοι τῶν ἀνϑρώπων λογικοί, καὶ
βάρβαροι καὶ Ἕλληνες" τὸ πᾶν ἀνθρώπων γένος καλῶ, ὧν ἐγὼ δη-
μιουργὸς ϑελήματι πατρός. ἥκετε ὡς ἐμέ, ὑφ᾽ ἕνα ταχϑησόμενοι ϑεὸν
35 καὶ τὸν ἕνα λόγον τοῦ ϑεοῦ, καὶ μὴ μόνον τῶν ἀλόγων ζῴων πλεο-
3f vgl. Ezech. 18, 23. 82; 33, 11 — 10 vgl. Eurip. Bakch. 6. 26 — 19 vgl.
Kallim. Bad d. Pall. 127 — 28f vgl. Plato Tim. p. 52 A— 32 P 220 — 33 vgl. Röm.1,14

120,1

93 P

we},

Protrepticus Cap. XI. 119, 1—122, 1. 85

verteilte τῷ λόγῳ, ἐκ δὲ τῶν ϑνητῶν ἁπάντων ὑμῖν adavaoiav μό-
νοις καρπώσασϑαι δίδωμι. ἐϑέλω γάρ, ἐϑέλω καὶ ταύτης ὑμῖν μετα-
δοῦναι τῆς χάριτος, ὁλόκληρον χορηγῶν τὴν εὐεργεσίαν, ἀφϑαρσίαν᾽
καὶ λόγον χαρίξομαι ὑμῖν, τὴν γνῶσιν τοῦ ϑεοῦ, τέλειον ἐμαυτὸν χαρί-
ζομαι. τοῦτό εἰμε ἐγώ, τοῦτο βούλεται ὁ ϑεός, τοῦτο συμφωνία ἐστί,
τοῦτο ἁρμονία πατρός, τοῦτο υἱός, τοῦτο Χριστός, τοῦτο ὁ λόγος
τοῦ ϑεοῦ, βραχίων κυρίου, δύναμις τῶν ὅλων, τὸ ϑέλημα τοῦ πατρός.
ὦ πάλαι μὲν εἰκόνες, οὐ πᾶσαι δὲ ἐμφερεῖς, διορϑώσασϑαι ὑμᾶς πρὸς
τὸ ἀρχέτυπον βούλομαι, ἵνα μοι καὶ ὅμοιοι γένησϑε. χρίσω ὑμᾶς τῷ
πίστεως ἀλείμματι, δι οὗ τὴν φϑορὰν ἀποβάλλετε, καὶ γυμνὸν δι-
καιοσύνης ,ἐπιδείξω τὸ σχῆμα, δ οὗ πρὸς τὸν ϑεὸν ἀναβαίνετε.
» δεῦτε πρός με πάντες οἱ χοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀνα-
παύσω ὑμᾶς" ἄρατε τὸν ζυγόν μου ἐφ᾽ ὑμᾶς καὶ μάϑετε ἀπ᾽ ἐμοῦ,
ὅτι πρα΄ῦς εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς
ψυχαῖς ὑμῶν" ὁ γὰρ ζυγός uov χρηστὸς χαὶ τὸ φορτίον μου ἐλα-
φρόν ἐστιν.« σπεύσωμεν, δράμωμεν, οὐ ϑεοφιλῆ καὶ ϑεοείχελα τοῦ
λόγου [ἀνϑρωποι! ἀγάλματα" σπεύσωμεν, δράμωμεν, ἄρωμεν τὸν ζυγὸν
αὐτοῦ, ἐπιβάλωμεν ἀφϑαρσίᾳ, καλὸν ἡνίοχον ἀνθρώπων τὸν Χριστὸν
ἀγαπήσωμεν" τὸν πῶλον ὑποζύγιον ἤγαγε σὺν τῷ παλαιῷ" καὶ τῶν
ἀνθρώπων τὴν συνωρίδα καταζεύξας, εἰς ἀϑανασίαν κατιϑύνει τὸ
ἅρμα, σπεύδων πρὸς τὸν ϑεὸν πληρῶσαι ἐναργῶς ὃ ἠνίξατο, πρό-
τερον μὲν εἰς Ἱερουσαλήμ, νῦν δὲ εἰσελαύνων οὐρανούς, κάλλιστον
ϑέαμα τῷ πατρὶ υἱὸς ἀίδιος νικηφόρος. φιλότιμοι τοίνυν πρὸς τὰ
χαλὰ καὶ ϑεοφιλεῖς ἄνϑρωποι γενώμεϑα, καὶ τῶν ἀγαϑῶν τὰ μέγιστα,
ϑεὸν καὶ ζωήν, κτησώμεϑα. ἀρωγὸς δὲ 6 λόγος" ϑαρρῶμεν αὐτῷ
καὶ μὴ ποτὲ ἡμᾶς τοσοῦτος ἀργύρου καὶ | χρυσοῦ, un | δόξης ἐπέλϑῃ
πόϑος, ὅσος αὐτοῦ τοῦ τῆς ἀληϑείας λόγου. οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τῷ ϑεῷ
αὐτῷ ἀρεστόν, εἰ ἡμεῖς τὰ μὲν πλείστου ἄξια περὶ ἐλαχίστου ποιού-
μεϑα, ἀγνοίας δὲ καὶ ἀμαϑίας καὶ ῥᾳϑυμίας καὶ εἰδωλολατρείας ὕβρεις
περιφανεῖς καὶ τὴν ἐσχάτην δυσσέβειαν περὶ πλείονος αἱρούμεϑα. οὐ

12--16 Matth. 11, 283—30 — 19 vgl. Matth. 21, 1—7 (Sachar. 9, 9) —
20 ἀνϑρώπων — 23 νικηφόρος Nicetascat. zu Joh. (12, 14) in Monae. 37 ἢ. 374 v
zwischen zwei Stücken aus Paed. 1 15 Inc. ἀνθρώπων γὰρ ξυνωρίδα Χριστὸς κατα-
ζεύξας, expl. νικηφόρος vgl. Zahn, Forsch. III p. 18 — 21f vgl. Matth. 21,5 —
30—S. 86, 4 vgl. Cie. Parad.4; Tuse.disp. Π1 5,10; Stob. Ecl.II7 S.68,18ff Wachsmuth

121,1

122,1

86 Clemens.

x > x ’ ’ o ’ > ’
γὰρ ἀπὸ τρόπου φιλοσόφων παῖδες πᾶντα ὅσα πράττουσιν οἱ ἀνόητοι...

ἀνοσιουργεῖν καὶ ἀσεβεῖν νομίζουσιν καὶ αὐτήν γε [ἔτ τὴν ἄγνοιαν
μανίας εἶδος ὑπογράφοντες οὐδὲν ἄλλο ἢ μεμηνέναι τοὺς πολλοὺς
ὁμολογοῦσιν. οὐ δὴ οὖν ἀμφιβάλλειν αἱρεῖ ὃ λόγος, ὁπότερον αὐτοῖν
ἄμεινον, σωφρονεῖν ἢ μεμηνέναι" ἐχομένους δὲ ἀπρὶξ τῆς ἀληϑείας
παντὶ σϑένει ἕπεσϑαι χρὴ τῷ ϑεῷ σωφρονοῦντας καὶ πάντα αὐτοῦ
νομίζειν, ὥσπερ ἔστι, πρὸς δὲ καὶ ἡμᾶς τὸ κἄλλιστον τῶν κτημάτων
μεμαϑηκότας ὁ ὄντας αὐτοῦ, σφᾶς αὐτοὺς ἐπιτρέπειν τῷ ϑεῷ, ἀγαπῶν-
τας κύριον τὸν ϑεὸν καὶ τοῦτο παρ᾽ ὅλον τὸν βίον ἔργον ἡγουμένους.
εἰ δὲ »κοινὰ τὰ φίλων, ϑεοφιλὴς δὲ ὁ ἄνϑρωπος (καὶ γὰρ 00V φίλος
τῷ ϑεῷ, μεσιτεύοντος τοῦ λόγου), γίνεται δὴ οὖν τὰ πάντα τοῦ ἀν-
ϑρώπου, ὅτι τὰ πάντα τοῦ ϑεοῦ, καὶ κοινὰ ἀμφοῖν τοῖν φίλοιν τὰ
πᾶντα, τοῦ ϑεοῦ καὶ ἀνϑρώπου. ὥρα οὖν ἡμῖν μόνον τὸν ϑεοσεβὴ
Χριστιανὸν] εἰπεῖν πλούσιόν τε καὶ σώφρονα καὶ εὐγενῆ καὶ ταύτῃ
εἰκόνα τοῦ ϑεοῦ μεϑ' ὁμοιώσεως, καὶ λέγειν καὶ πιστεύειν ν»δίκαιον
καὶ ὅσιον μετὰ φρονήσεωςς γενόμενον ὑπὸ Χριστοῦ Ἰησοῦ χαὶ εἰς το-
σοῦτον ὅμοιον ἤδη καὶ ϑεῷ. οὐκ ἀποκρύπτεται γοῦν ὃ προφήτης
τὴν χάριν λέγων, "ἐγὼ εἶπον ὅτι ϑεοί ἐστε καὶ υἱοὶ ὑψίστου πάντες.«
ἡμᾶς γάρ, ἡμᾶς εἰσπεποίηται καὶ ἡμῶν. ἐϑέλει μόνων κεκλῆσϑαι
πατήρ, οὐ τῶν ἀπειϑούντων. καὶ ‚rag οὖν ὧδέ πως ἔχει τὰ ἡμέτερα
τῶν Χριστοῦ ὀπαδῶν" οἷαι μὲν αἱ βουλαί, τοῖοι καὶ οἱ λόγοι, ὁποῖοι
δὲ οἱ λόγοι, τοιαίδε καὶ αἱ πράξεις, καὶ ὁποῖα τὰ ἔργα, τοιοῦτος ὁ
βίος" χρηστὸς 6 σύμπας ἀνθρώπων βίος τῶν Χριστὸν ἐγνωκότων.
“ἅλις οἶμαι τῶν λόγων, εἰ καὶ μακροτέρω προῆλϑον ὑπὸ φιλανϑρω-

- , a 5, > 2 r ς rn 2% x ’ - 2
πιὰς 0 Ti NEO εἶχον EX ϑεοῦ ἐχχεοῶν, ος AV ENLTO μεγιστον τῶν αγα-

ϑῶν, τὴν σωτηρίαν, παρακαλῶν" περὶ γάρ τοι τῆς παῦλαν οὐδαμῇ
2 - > ’ ἂν > > ’ >00) ς 4 , ’

οὐδαμῶς ἐχούσης ζωῆς οὐκ ἐθέλουσιν οὐδ΄ οἱ Aoyoı παυσασϑαί ποτε
- c - -

ἱεροφαντοῦντες. ὑμῖν δὲ ἔτι τοῦτο περιλείπεται πέρας τὸ λυσιτελοῦν

ς ’ ὋΝ ᾿ ” ’ τὰ « ” >p> > ’ > - [4

ἐλέσϑαι, ἢ κρίσιν ἢ χαριν»" ος EymyE οὐδ΄ ἀμφιβαλλειν ἀξιῶ, πότερον
δ᾽ ἔν τὰ 2. m \ >

ἄμεινον αὑτοῖν᾽ οὐδὲ μὴν συγκρίνεσϑαι ϑέμις ζωὴν ἀπο λείᾳ.

Sf vgl. Matth. 22, 37 — 10 vgl. Plato Leg. V p. 739 C; Laert. Diog. VI
37. 72; VIII 10; Zenob. IV 79; Menand. Fr. 9 CAF III p. 6 u. ὃ. — 15 vgl. Gen.
1, 26 — 15f vgl. Plato Theät. p. 176 B — 18 Psal. 81, 6 — 21 vgl. Philo, De
praem. et poenis 14 (Il p. 421 Μὴ; De vita Mos. I 29 (II p.85 M); Strom. III 44;
VII 100; Seneca, Epist. 114, 1; Euseb. Hist. ecel. VI 3, 7; Cie. Tuse. V 47; Schol.
in Hermog. (Walz, Rhet. V p. 534) u. a.; vgl. Mayor zu Strom. VII 100; Davies
zu Cie. Tusc. V Cap. 16

123,1

95 P

δ᾽

ee nn ER ER PU

KAHMENTO2 ZTPQMATE2?3

ΠΑΙΛΑΓΩΓῸΟΣ

Handschriften des Paidagogos.
= Laur. V 24

= Mut. II. Ὁ. 7 (jetzt Nr. 126 oder S. 5, 9)
Paris. graec. 451 (von I 96, 1 an)

Bes

Dazu vgl. auch 5. 2

KAHMENTO23 ZTP2MATE2Z23 96 P

HALATSTOS
AOTOS HPETOS

Κεφάλαια τοῦ πρώτου λόγου.

A. Ti ἐπαγγέλλεται ὃ παιδαγωγός.
Β. Ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ὁ παιδαγωγὸς ἐπιστατεῖ.
Γ. Ὅτι φιλάνϑρωπος ὁ παιδαγωγός.
4. Ὅτι ἐπ᾿ ἴσης ἀνδρῶν χαὶ γυναικῶν ὁ ὁ λόγος παιδαγωγός ἐστιν͵
Ε. Ὅτι πάντες οἱ περὶ τὴν ἀλήϑειαν καταγινόμενοι παῖδες παρὰ
10 τῷ ϑεῷ.
F. Πρὸς τοὺς ὑπολαμβάνοντας τὴν τῶν παιδίων καὶ νηπίων προση-
γορίαν τὴν τῶν πρώτων μαϑημάτων αἰνίττεσθαι διδαχήν.
Ζ. Τίς ὁ παιδαγωγός, καὶ περὶ τῆς παιδαγωγίας αὐτοῦ.
H. Πρὸς τοὺς ἡγουμένους μὴ εἶναι ἀγαϑὸν τὸ δίκαιον.
15 ©. Ὅτι τῆς αὐτῆς δυνάμεως χαὶ εὐεργετεῖν καὶ κολάζειν δικαίως, ἐν
ᾧ τίς ὃ τρόπος τῆς παιδαγωγίας τοῦ λόγου.
1 Ὅτι ὃ αὐτὸς ϑεὸς διὰ τοῦ αὐτοῦ λόγου καὶ ἀπείργει τῶν ἁμαρ-
τιῶν ἀπειλῶν καὶ σῴζει τὴν ἀνϑρωπότητα παρακαλῶν.
14. Ὅτι διὰ νόμου xal προφητῶν ὃ λόγος ἐπαιδαγώγει.
0 18. Ὅτι ἀναλόγως τῇ πατρικῇ διαϑέσει κέχρηται ὁ παιδαγωγὸς av-
στηρίᾳ xal χρηστότητι.
1Γ. Ὅτι ὡς τὸ κατόρϑωμα κατὰ τὸν ὀρϑὸν γίνεται λόγον, οὕτως
ἔμπαλιν τὸ ἁμάρτημα παρὰ τὸν λόγον.

rer

1. Ti ἐπαγγέλλεται ὃ παιδαγωγός.

25 Κεχρότηται κρηπὶς ἀληϑείας, ὦ παῖδες ὑμεῖς, ἡμῖν αὐτοῖς, 1,1
ἁγίου νεὼ μεγάλου ϑεοῦ ϑεμέλιος γνώσεως ἀρραγής, προτροπὴ

Paed. 11--90, 1 πρὸς δὲ zal τῆς ἐπιτιμή — fehlt in P; vgl. Einl. | Überschrift
in FxAnusvrog στρωματέως παιδαγωγὸς λόγοι γ΄, inM χλήμεντος παιδαγωγός | die
Capitelüberschriften nur in F| 8 λόγος < F|17 ὁ αὐτὸς) αὐτὸς ὃ F|24 SuM |
25 χεχρότηται — ὃ. 90, 2 χωρίῳ als Anfang des Textes M, vor der Kapitel-
überschrift F | ovyzezoörnraı M (vgl. Pind. Fr. 194 Schroeder)

ID
or

90 Clemens.

καλή, δι᾿ ὑπακοῆς εὐλόγου ζωῆς ἀιδίου ὄρεξις, νοερῷ καταβληϑεῖσα
χωρίῳ. | τριῶν γέ τοι τούτων περὶ τὸν ἄνϑρωπον ὄντων, ἠϑῶν,
πράξεων, παϑῶν, ὃ προτρεπτικχὸς εἴληχεν τὰ ἤϑη αὐτοῦ, ϑεοσεβείας
καϑηγεμών, ὁ τροπιδίου δίκην ὑποκείμενος λόγος εἰς οἰχοδομὴν
πίστεως, ἐφ᾽ © μάλα γανύμενοι καὶ τὰς παλαιὰς ἀπομνύμενοι δόξας
πρὸς σωτηρίαν νεάζομεν, ψαλλούσῃ συνάδοντες προφητείᾳ »οἧς
ἀγαϑὸς τῷ Ἰσραὴλ ὃ ϑεός, τοῖς εὐϑέσιν τῇ καρδίᾳς, πράξεών τε
ἁπασῶν λόγος. ἐπιστατεῖ ὁ ὑποϑετιχός, τὰ δὲ πάϑη ὃ παραμυϑη-
τικὸς ἰᾶται, εἷς ὧν πᾶς ὁ αὐτὸς οὗτος λόγος, τῆς συντρόφου καὶ
κοσμικῆς συνηϑείας ἐξαρπάζων τὸν ἄνϑρωπον, εἰς δὲ τὴν μονό-
τρόπον τῆς εἰς τὸν ϑεὸν πίστεως σωτηρίαν παιδαγωγῶν. ὁ γοῦν
οὐράνιος ἡγεμών, ὁ λόγος, ὁπηνίχα μὲν ἐπὶ σωτηρίαν παρεχάλει,
προτρεπτικὸς ὄνομα αὐτῷ ἦν (ἰδίως οὗτος ὃ παρορμητικὸς ἐχ μέ-
ρους | τὸ πᾶν προσαγορευόμενος λόγος" προτρεπτικὴ γὰρ ἡ πᾶσα
ϑεοσέβεια, ζωῆς τῆς νῦν καὶ τῆς μελλούσης ὄρεξιν ἐγγεννῶσα τῷ
Suryevet. λογισμῷ)" γυνὶ δὲ ϑεραπευτικός τε ὧν καὶ ὑποϑετικὸς ἅμα
ἄμφω, ἑπόμενος αὐτὸς αὐτῷ, παραινεῖ τὸν προτετραμμ Evov, κεφά-
Aauov, τῶν. ἐν ἡμῖν παϑῶν “ὑπισχνούμενος τὴν ἴασιν. κεκλήσϑο δ᾽
ἡμῖν ἑνὶ προσφυῶς οὗτος ὀνόματι παιδαγωγός, προαχτικός, οὐ μεϑο-
δικὸς ὧν [ὁ παιδαγωγός), 7 καὶ τὸ τέλος αὐτοῦ βελτιῶσαι τὴν ψυχήν
ἐστιν, οὐ διδάξαι, σώφρονός τε, οὐχ ἐπιστημονιχοῦ καϑηγήσασϑαι

’ c > ’ 3 > 3 -
βίου. καίτοι καὶ διδασχαλιχὸς ὁ αὐτός ἐστι λόγος, ἀλλ᾽ οὐ νῦν 2,1

0 μὲν γὰρ ἐν τοῖς δογματικοῖς δηλωτικὸς καὶ ἀποχαλυπτικός, ὃ
διδασχαλικός, πρακτιχὸς δὲ ὧν ὃ παιδαγωγὸς πρότερον μὲν εἰς
διάϑεσιν ἠϑοποιίας προὐτρέψατο, ἤδη. δὲ καὶ εἰς τὴν τῶν δεόντων
ἐνέργειαν παρακαλεῖ, τὰς ὑποϑήκας τὰς ἀχηράτους παρεγγυῶν χαὶ
τῶν πεπλανημένων πρότερον τοῖς ὕστερον ἐπιδεικνὺς τὰς εἰχόνας.
ἄμφω δὲ ὠφελιμώτατα, τὸ μὲν εἰς ὑπαχοήν, τὸ παραινετικὸν εἶδος,
τὸ δὲ ἐν εἰκόνος μέρει παραλαμβανόμενον διττὸν καὶ αὐτὸ παρα-
πλησίως τῇ προτέρᾳ συζυγίᾳ, τὸ μὲν αὐτοῦ ἵνα μιμώμεϑα αἷ-

3ff vgl. Sen. Epist. 95, 65 Posidonius non tantum praeceptionem (vgl. διδα-

σκαλιχὸς λόγος 8. 90, 22), sed etiam suasionem (ὑποϑετικός) et consolationem (παρα-
μυϑητιχός) et exhortationem (προτρεπτιχός) necessariam iudicat — 6f Psal. 72,1

98P

358 971

u at

Paedagogus I. Cap. I. 1, 2—Cap. II. 4, 2. 91

ρούμενοι τὸ ἀγαϑόν, τὸ δὲ ὅπως ἐκτρεπώμεϑα παραιτούμενοι τὸ
ϑάτερον.

Ἴασις οὖν τῶν παϑῶν ἐνθένδε ἕπεται, κατὰ τὰς παραμυϑίας
τῶν εἰχόνων ἐπιρρωννύντος τοῦ παιδαγωγοῦ τὰς ψυχὰς καὶ ὥσπερ
ἠπίοις φαρμάκοις ταῖς ὑποϑήκαις ταῖς φιλανϑρώποις εἰς τὴν παν-
τελῆ τῆς ἀληϑείας γνῶσιν τοὺς κάμνοντας διαιτωμένου. ἴσαι δ᾽
οὐκ ἔστον ὑγίεια καὶ γνῶσις, ἀλλ᾽ ἣ μὲν μαϑήσει, ἢ δὲ ἰάσει περι-
γίνεται. οὐκ ἂν οὖν τις νοσῶν ἔτι πρότερόν τι τῶν διδασχαλικῶν
ἐχμάϑοι πρὶν ἢ τέλεον ὑγιᾶναι" οὐδὲ γὰρ ὁσαύτοως πρὸς τοὺς μανϑά-
vovras ἢ κάμνοντας ἀεὶ τῶν παραγγελμάτων ἕχαστον λέγεται, ἀλλὰ
πρὸς οὕς μὲν εἰς γνῶσιν, πρὸς οὖς δὲ εἰς ἴασιν. καϑάπερ οὖν τοῖς
νοσοῦσι τὸ σῶμα ἰατροῦ χρήζει, ταύτῃ καὶ τοῖς ἀσϑενοῦσι΄ τὴν
ψυχὴν παιδαγωγοῦ δεῖ, ἵν᾿ ἡμῶν ἰάσηται τὰ πάϑη, εἶτα δὲ εἰς
διδασχάλου [ὃς] καϑηγήσεται, καϑαρὰν πρὸς γνώσεως ἐπιτηδειότητα
εὐτρεπίζων τὴν [ ψυχήν, δυναμένην χωρῆσαι τὴν ἀποχάλυψιν τοῦ
λόγου. σπεύδων δὲ ἄρα τελειῶσαι σωτηρίῳ ἡμᾶς βαϑμῷ, καταλλήλῳ
εἰς παίδευσιν ἐνεργῇ τῇ καλῇ συγχρῆται οἰχονομίᾳ ὃ πάντα φιλάν-
ϑρώπος λόγος, προτρέπων ἄνωϑεν, ἔπειτα παιδαγωγῶν, ἐπὶ πᾶσιν
ἐχδιδάσκον.

11. Ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ὁ παιδαγωγὸς ἐπιστατεῖ.

Ἔοιχεν δὲ ὃ παιδαγωγὸς ἡμῶν, ὦ παῖδες ὑμεῖς τῷ πατρὶ τῷ
αὑτοῦ τῷ ϑεῷ, οὐπέρ ἐστιν υἱός, ἀναμάρτητος, ἀνεπίληπτος καὶ
ἀπαϑὴς τὴν ψυχήν, ϑεὸς ἐν ἀνϑρώπου σχήματι ἄχραντος, πατρικῷ
ϑελήματι διάκονος, λόγος ϑεός, ὃ ἐν τῷ πατρί, ö ἐκ δεξιῶν τοῦ

πατρός, σὺν καὶ τῷ σχήματι ϑεός" οὗτος ἡμῖν εἰκὼν ἡ ἀχηλίδωτος, 2

τούτῳ παντὶ σϑένει πειρατέον ἐξομοιοῦν τὴν ψυχήν" ἀλλ᾽ ὃ μὲν
ἀπόλυτος εἰς τὸ παντελὲς ἀνϑρωπίνων παϑῶν, διὰ τοῦτο γὰρ. καὶ
μόνος κριτής, ὅτι ἀναμάρτητος μόνος" ἡμεῖς δέ, ὅση δύναμις, ὡς
ὅτι ἐλάχιστα ἁμαρτάνειν πειρώμεϑα. κατεπείγει γὰρ οὐδὲν τοσοῦτον

5 vgl. 4 218 — 24 vgl. Joh. 1,1 --- 24 f vgl. Act. 7, 55u.ö. --- 26 vgl. Plato
Theät. p. 176 B; Rep. X p. 613 AB; Epikt. II 14, 12; Musonius bei Stob. Flor. 117,
8; Laert. Diog. III 78 — 28f vgl. Epikt. IV 12, 19 τί οὖν; δυνατὸν ἀναμάρτητον
ἤδη εἶναι; ἀμήχανον, ἀλλ᾽ ἐχεῖνο δυνατὸν πρὸς τὸ μὴ ἁμαρτάνειν τετάσϑαι διηνεχῶς

3,1

IND

90Ρ

4,1

92 Clemens.

c c - - [4 > n - We
ὡς ἡ τῶν παϑῶν καὶ νοσημάτων ἀπαλλαγὴ πρῶτον, ἔπειτα δὲ καὶ

ἡ κώλυσις τῆς εἰς τὴν συνήϑειαν τῶν ἁμαρτημάτων εὐεμπτωσίας.
ἄριστον μὲν οὖν τὸ μηδ᾽ ὅλως ἐξαμαρτάνειν κατὰ μηδένα τρόπον,
ὃ δή φαμεν εἶναι ϑεοῦ: δεύτερον δὲ (To) μηδενὸς τῶν κατὰ γνώμην
ἐφάψασθϑαί ποτε ἀδικημάτων, ὅπερ οἰχεῖον σοφοῦ" τρίτον (δὲ TO)
μὴ πάνυ πολλοῖς τῶν ἀκουσίων περιπεσεῖν, ὕπερ ἴδιον παιδαγωγου-
μένων εὐγενῶς" τὸ δὲ μὴ ἐπὶ μήκιστον διατρῖψαι | τοῖς ἁμαρτή-
μασι τελευταῖον τετάχϑω: ἀλλὰ καὶ τοῦτο [δὲ] τοῖς εἰς μετάνοιαν
ἀνακαλουμένοις ἀναμαχέσασϑαι σωτήριον. | καί μοι δοκεῖ παγκάλως
διὰ Μωσέως φάσκειν ὃ παιδαγωγός »ἐάν τις ἀποϑάνῃ ἐπ᾽ αὐτῷ
αἰφνίδιον, παραχρῆμα μιανϑήσεται ἡ κεφαλὴ εὐχῆς αὐτοῦ καὶ ξυρή-
σεταις, τὴν ἀκούσιον ἁμαρτίαν αἰφνίδιον Havarov προσειπών᾽ μιαίνειν
δὲ αὐτὸν λέγει κηλιδοῦντα τὴν ψυχήν᾽ διὸ καὶ τὴν ϑεραπείαν ἢ τάχος
ὑποτίϑεται ξυρᾶσϑαι παραχρῆμα τὴν κεφαλὴν συμβουλεύων, τὰς

368 ὅ,1

ἐπισχιαζούσας τῷ λογισμῷ τῆς ἀγνοίας κόμας ἀποψήξασϑαι παραινῶν,

ὡς γυμνὸν δασείας καταλειφϑέντα ὕλης (τῆς κακίας) τὸν λογισμὸν
(ἐνΘθρονίζεται δὲ οὗτος ἐν ἐγκεφάλῳ) ἐπὶ τὴν μετάνοιαν παλινδρο-
μῆσαι. ἔπειτα ὀλίγα προσειπὼν ἐπιφέρει »αἱ δὲ ἡμέραι αἱ πρότεραι
ἄλογοις, δι’ ὧν δῆλον ὅτι αἱ ἁμαρτίαι μηνύονται αἱ μὴ γεγονυῖαι
κατὰ λόγον. καὶ τὸ μὲν ἀκούσιον αἰφνίδιον προσεῖπεν, τὸ δὲ ἁμαρ-
τάνειν ἄλογον. οὗ δὴ χάριν ὃ λόγος ὃ παιδαγωγὸς τὴν ἐπιστασίαν
εἴληχεν εἰς τὴν ἀλόγου κώλυσιν ἁμαρτίας. σκόπει δὲ ἐνθένδε ἀπὸ τῆς
γραφῆς »διὰ τοῦτο τάδε λέγει κύριος«" τὸ ἁμάρτημα ἐλεγκτικῶς τὸ προ-

3—8 vgl. Philo De agric. 178 (I p. 327 M) πρότερον μὲν (ovv), ὃ ἕν χαὶ μό-
νον εὐεργεσία, μηδενὸς τῶν χατὰ γνώμην ἀδιχημάτων ἐφάψασϑαι πᾶσάν τε τὴν
ἀμήχανον τῶν ἀκουσίων (Wendland, ἑχουσίων HSS) πληϑὺν ἐσχῦσαι διώσασϑαι"
δεύτερον δὲ τὸ μήτε πολλοῖς τῶν ἀκουσίων μήτ᾽ ἐπὶ μήκιστον χρόνον (ἐν)διατρῖψαι.
Ähnlich De Abrah.4 (IIp.5M); vgl. Isid. Pelus. Ep. 1435 — 10—12 Num. 6, 9—
12—21 vgl. Philo De agric. 175 (I p. 327 M) nach dem Citat aus Num. 6, 9. 12
(der zweite Vers angefügt mit εἶτα ὀλίγα προσειπὼν ἐπιφέρει vgl. 18) di Au-
φοτέρων τοίνυν, τοῦ TE »αἰφνίδιον« χαὶ τοῦ »παραχρῆμα« εἰπεῖν, ἣ ἀκούσιος παρ-
ἰσταται τῆς ψυχῆς τροπή" πρὸς μὲν {γὰρ) τὰ ἑχούσια τῶν ἁμαρτημάτων εἰς τὸ
βουλεύσασϑαι ποῦ καὶ πότε zal πῶς πραχτέον χρόνου δεῖ, τὰ δὲ ἀκούσια ἐξαίφνης,
ἀπερισχέπτως καί, εἰ οἷόν τε τοῦτ᾽ εἰπεῖν, ἀχρόνως χατασχήπτει .. .. παγκάλως
δὲ τὸ (τὰς Wendl.) τῆς ἀκουσίου τροπῆς ἡμέρας εἶπεν ἀλόγους, οὐ μόνον ἐπειδὴ
τὸ ἁμαρτάνειν ἄλογον, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῶν ἀχουσίων λόγον οὐκ ἔστιν ἀποδοῦναι --
vgl. auch Leg. alleg. 117 (I p. 40 M); Quod deus imm. 80 (I p. 280 Μὴ --- 18:1 Num.
6, 12 — 28 Ezech. 13, 13. 20 u. a.

Se Ὶ

Paedagogus I. Cap. II. 4, 3—6, 5. 93

υπάρξαν διὰ τῆς ἑπομένης δείχνυται ῥδήσεως, καϑὸ ἡ δικαία χρίσις
ἕπεται, καὶ τοῦτο ἐμφανῶς διὰ τῶν προφητῶν καταφαίνεται, fs,
εἰ μὴ ἥμαρτες, λεγόντων, οὐκ ἂν τάδε ἠπείλησεν, καὶ »διὰ τοῦτο
οὕτως λέγει κύριοςς καὶ »ἀνϑ᾽ ὧν οὐχ ἠκούσατε τῶν λόγων τούτων,
5 διὰ τοῦτο τάδε λέγει κύριοςς« χαὶ »διὰ τοῦτο ἰδοὺ λέγει κύριοεις.
διὰ τοῦτο γὰρ ἡ προφητεία, δι ὑπακοὴν καὶ παραχοήν, δι᾿ ἣν μὲν
ἕνα σωϑῶμεν, δι᾿ ἣν δὲ ἵνα παιδευϑῶμεν.
Ἔστιν οὖν ὃ παιδαγωγὸς ἡμῶν λόγος διὰ παραινέσεων ϑε- 6,1
ραπευτιχὸς τῶν παρὰ φύσιν τῆς ψυχῆς παϑῶν. κυρίως μὲν γὰρ
10 ἡ τῶν τοῦ σώματος νοσημάτων βοήϑεια ἰατρικὴ καλεῖται, τέχνη
ἀνϑρωπίνῃ σοφίᾳ διδακτή. λόγος δὲ ὁ πατριχὸς μόνος ἐστὶν ἀν-
ϑροωπίνων ἰατρὸς ἀρρωστημάτων παιώνιος καὶ ἐπῳδὸς ἅγιος νοσού-
σης ψυχῆς. »σῶσον τὸν δοῦλόν σου,« φησίν, »0 ϑεός μοῦ, τὸν ἐλ πίζοντα
ἐπὶ σοί" ἐλέησόν us, κύριε, ὅτι πρὸς σὲ κεχράξομαι ὅλην τὴν ἡμέραν. «
15 "ἰατρικὴ μὲν γὰρ« κατὰ Δημόχριτον »σώματος νόσους ἀχέεται, σοφίη 2
δὲ ψυχὴν παϑῶν ἀφαιρεῖται" ὁ δὲ ἀγαϑὸς | παιδαγωγός, ἡ σοφία, 6 101 P
λόγος τοῦ πατρός, ὁ δημιουργήσας τὸν ἄνϑρωπον, ὅλου κήδεται
τοῦ πλάσματος, καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν ἀκεῖται αὐτοῦ ὁ πανακὴς τῆς
ἀνϑρωπότητος ἰατρός. ὁ σωτὴρ »ἀνάστα,« φησὶ τῷ παρειμένῳ, »τὸν 8
20 oxiunoda ἐφ᾽ ὃν κατάχεισαι λαβὼν ἄπιϑιε οἴχαδες. παραχρῆμα δὲ ὁ
ἄρρωστος ἐρρώσϑη. χαὶ τῷ τεϑνεῶτι »Δάξαρε, ς εἶπεν, »ἔξιϑες" ὃ δὲ
ἐξῆλϑεν τῆς σοροῦ, ὃ νεχρός, οἷος ‚mv πρὶν ἢ παϑεῖν, μελετήσας τὴν
ἀνάστασιν. ναὶ μὴν καὶ καϑ'᾽ αὐτὴν ἰᾶται τὴν ψυχὴν ἐντολαῖς καὶ 4
χαρίσμασιν, ἀλλὰ ταῖς μὲν ὑποθϑήκαις τάχα δὴ μέλλει" χαρίσμασι δὲ
25 πλούσιος »ἀφέωνταί σοι ai ἁμαρτίαις τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἡμῖν λέγει.
ἡμεῖς δὲ ἅμα νοήματι νήπιοι γεγόναμεν, τὴν ἀρίστην καὶ βεβαιοτάτην 5
τάξιν παρὰ τῆς αὐτοῦ εὐταξίας μεταλαμβάνοντες, ἢ πρῶτον μὲν
ἀμφὶ τὸν κόσμον καὶ τὸν οὐρανὸν τάς TE “ἡλιακὰς περιδινήσεις
ἢ κύχλους τε καὶ τῶν λοιπῶν ἄστρων τὰς φορὰς ἀσχολεῖται διὰ τὸν
80 ἄνϑρώπον, ἔπειτα δὲ περὶ τὸν ἄνϑρωπον αὐτόν, περὶ ὃν ἡ πᾶσα

3f Jes. 30, 12 — 4f vgl. ISam. 28,18 — 5 vgl. Jerem. 7, 20 — 10f vgl.
I Kor. 2, 13 — 12 vgl. Soph. Trach. 1208 (παιώνιος) — 18 Psal. 85, 2.3 —
15—19 vgl. Isid. Pelus. Ep. I 437 — 15f Demokrit Fr. 50 N., 31 Diels (Vorsokr.
416); vgl. Gnomol. Vatic. ed. Sternbach 289 — 19—21 vgl. Matth. 9, 6f; Mark.
2, 11f; Luk. 5, 24f. Zu den Varianten vgl. Resch, Agrapha S. 67 — 21f vgl.
Joh. 1 1, 48 — 25 Luk. 5, 20. 23

2 ἐμφανὲς Ἐ| 4 zul < F|4röv λόγον τοῦτον M | 8 λόγος F οὗτος ὃ λόγος
λόγος M {11 διδαχτή] ἡ in Ras. f. 3 Buchst. F| 13 μου < M | 16 ψυχὴν παϑῶν
F neIov. ψυχὴν MA 17 ἄνθρωπον) &vov F οὔνον (d. i. οὐρανὸν) M | 18 πανακὴς
Sy παναρχὴς FM 99 00000 F γῆς M | παϑεῖν] ἀποϑανεῖν Markland | 29 χύχλους
τε Markland χυχλεῖται FM χυχλιχὰς Kroll | ἀστέρων M

94 Clemens.

σπουδὴ καταγίνεται" καὶ τοῦτον ἔργον ἡγουμένη μέγιστον, ψυχὴν 6
μὲν αὐτοῦ φρονήσει καὶ σωφροσύνῃ κατηύϑυνεν, τὸ δὲ σῶμα κάλλει
καὶ εὐρυϑμίᾳ συνεχεράσατο, περὶ δὲ τὰς πράξεις τῆς ἀνϑρωπότητος
τό τε ἐν αὐταῖς κατορϑοῦν καὶ τὸ εὐταχτον ἐνέπνευσεν τὸ αὐτῆς.

5 II. Ὅτι φιλάνϑρωπος 6 παιδαγωγός.

Πάντα ὀνίνησιν ὃ κύριος καὶ πάντα ὠφελεῖ καὶ ὡς ἄνϑρωπος 7,1
καὶ ὡς ϑεός, τὰ μὲν ἁμαρτήματα ὡς ϑεὸς ἀφιείς, εἰς δὲ τὸ μὴ
ἐξαμαρτάνειν παραπαιδαγωγῶν os ἄνϑρωπος. εἰχότως ἄρα φίλος
ὁ ἄνϑρωπος τῷ ϑεῷ, ἐπεὶ καὶ πλάσμα αὐτοῦ ἐστιν. καὶ τὰ μὲν

10 ἄλλα χελεύων μόνον “πεποίηκεν, τὸν δὲ ἄνϑρωπον δι᾽ αὐτοῦ ἔχει-
ρούργησεν καί τι αὐτῷ ἴδιον ἐνεφύσησεν. τὸ 090» ὑπ᾿ αὐτοῦ καὶ πρὸς 3
αὐτὸν ἀπεικονισμένον N ὡς δι' αὐτὸ αἱρετὸν τῷ ϑεῷ ὑπ᾽ αὐτοῦ
δεδημιούργηται τοῦ ϑεοῦ ἢ ὡς ἕνεκεν ἄλλου αἱρετὸν διαπέπλασται.
εἰ | μὲν οὖν di αὐτὸ αἱρετὸν ὃ ἄνϑρωπος, ἀγαϑὸς ὧν ἀγαϑὸν 102 "Ὁ 3

15 ἠγάπησεν, καὶ τὸ φίλτρον ἔνδον ἐστὶν ἐν τῷ ἀνϑρώπῳ, τοῦϑ᾽ ὅπερ
ἐμφύσημα εἴρηται ϑεοῦ" εἰ δὲ ἕνεχεν τῶν ἄλλων ὁ ἄνϑρωπος αἱρετὸν
γέγονεν, οὐκ ἄλλην αἰτίαν ἔσχεν τοῦ ποιεῖν αὐτὸν ὃ ϑεὸς ἢ ὡἧς οὐχ
ἄνευ αὐτοῦ οἵου τε ὄντος τὸν μὲν γενέσϑαι δημιουργὸν ἀγαϑόν, τὸν
δὲ εἰς γνῶσιν ἀφικέσϑαι ϑεοῦ (οὐ γὰρ ἄλλως ἂν τὸ 00 ἕνεχεν ἄν-

20 ϑρῶπος γέγονεν ἐποίησεν ὁ ϑεός, el μὴ ἄνϑρωπος ἐγεγόνει), καὶ ἣν
εἶχεν ἐναποχεχρυμμένην ἰσχύν, τὸ βούλεσϑαι, ὃ ϑεὸς διὰ τῆς ἔξωοϑεν
τοῦ πεποιηκέναι προσανεπλήρωσεν δυνάμεως, λαβὼν παρὰ ἀνθρώπου
ὃ πεποίηκεν ἄνϑρωπον καὶ ὃ εἶχεν εἶδεν καὶ γέγονεν ὃ ἠϑέλησεν᾽
οὐδὲν δὲ ὃ μὴ δύναται ϑεός. ὁ ἄνϑρωπος ἄρα ὃν πεποίηκεν ὁ ϑεός, 8,1

25 δι᾿ αὐτὸν αἱρετόν ἐστιν, τὸ δὲ δι᾿ αὐτὸν αἱρετὸν οἴχεῖόν ἐστιν ὅτῳ
πὲρ ἂν ἢ δι᾿ αὐτὸν αἱρετόν, τούτῳ δὲ καὶ ἀσμενιστὸν καὶ φιλητόν.
ἀλλὰ καὶ φιλητὸν μέν τί ἐστί τινι, οὐχὶ δὲ καὶ φιλεῖται ὑπ᾽ αὐτοῦ;
φιλητὸς δὲ ὁ ἄνϑρωπος ἀποδέδεικται, φιλεῖται ἄρα πρὸς τοῦ ϑεοῦ
ὁ ἄνϑρωπος. πῶς γὰρ οὐ φιλεῖται, | δι᾿ ὃν ὁ μονογενὴς ἐκ κόλπων 378 2

80 πατρὸς χαταπέμπεται λόγος τῆς πίστεως; [ἡ] πίστις ἐκ περιουσίας
αὐτὸς σαφῶς ὁ κύριος ὁμολογῶν καὶ λέγων »ναὐτὸς γὰρ ὁ πατὴρ

11. 16 vgl. Gen. 2, 7 — 24—29 Chrysipp Fr. log. 1128 Amim — 29f vgl.
Joh. 1, 18 — 31f Joh. 16, 27

Paedagogus I. Cap. 11. 6, 6—Cap. IV. 10, 1. 95

φιλεῖ ὑμᾶς, ὅτι ὑμεῖς ἐμὲ πεφιλήχκατε,. καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς »xal
ἠγάπησας αὐτούς, καϑὼς ἐμὲ ἠγάπησας«. τί μὲν οὖν ὃ παιδαγωγὸς
βούλεται καὶ τί ἐπαγγέλλεται, ἐν ἔργῳ καὶ λόγῳ διακείμενος καὶ ὕπαγο-
ρεύσει μὲν τῶν πραχτέων, ἀπαγορεύσει δὲ τῶν ἐναντίων, ἤδη που
δῆλον. σαφὲς δὲ ὡς ἄρα ϑάτερον εἶδος τῶν λόγων, τὸ διδασκαλικόν,
ἰσχνόν τέ ἐστι καὶ πνευματικόν», ἀχριβολογίας ἐχόμενον, τὸ ἐποπτικόν,
ὃ δὴ ὑπερκείσϑω τὰ νῦν. καϑήκχει δ᾽ ἡμῖν ἀνταγαπᾶν μὲν τὸν
καϑηγούμενον ἀγαπητικῶς ἀρίστου βίου, βιοῦν δὲ πρὸς τὰ δια-
τάγματα τῆς αὐτοῦ προαιρέσεως, οὐ μόνον ἐπιτελοῦντας τὰ προσ-
ταττόμενα ἢ παραφυλάττοντας τὰ ἀπαγορευόμενα, ἀλλὰ καὶ τῶν
εἰχύνων τὰς μὲν ἐχτρεπομένους, τὰς δὲ οἰς ἔνι μάλιστα μιμουμέ-
νους ἐπιτελεῖν καϑ'᾽ ὁμοίωσιν τὰ ἔργα τοῦ παιδαγωγοῦ, ἵνα δὴ τὸ
»χατ᾽ εἰκόνα καὶ καϑ᾽ ὁμοίωσινε πληρωϑῆῇ. ὡς γὰρ ἐν σχότῳ βαϑεῖ
ἀλώμενοι τῷ βίῳ ἀπταίστου χαὶ ἀχριβοῦς καϑοδηγοῦ | δεόμεϑα.
ὁδηγὸς δὲ ἄριστος οὐχὶ τυφλός, χαϑά φησιν ἡ γραφή, τυφλοὺς εἰς
τὸ βάραϑρον χειραγωγῶν, ὀξὺ δὲ [0] βλέπων καὶ διορῶν τὰ ἐγκάρδια
λόγος. καϑάπερ ou» οὐχ ἔστι φῶς ὃ μὴ φοτίξει οὐδὲ κινοῦν ὃ μὴ
κινεῖ οὐδὲ φιλοῦν ὃ μὴ φιλεῖ, οὐδὲ ἀγαϑόν ἐστιν ὃ μὴ ὠφελεῖ καὶ
εἰς σωτηρία» καϑοδηγεῖ. ἀγαπῶμεν οὖν τὰς ἐντολὰς δι᾿ ἔργων τοῦ
κυρίου (καὶ γὰρ ὁ λόγος αὐτὸς ἐναργῶς σὰρξ γενόμενος τὴν αὐτὴν
ἀρετὴν πρακτικὴν ἅμα καὶ ϑεωρητικὴν ἐπιδεικνύς) καὶ δὴ νόμον
ὑπολαμβάνοντες τὸν λόγον, τὰς ἐντολὰς καὶ τὰς ὑποϑημοσύνας
αὐτοῦ ὡς συντόμους ὁδοὺς καὶ συντόνους εἰς ἀιδιότητα γνωρίσωμεν"
πειϑοῦς γὰρ ἀνάπλεω, οὐ φόβου, τὰ προστάγματα.

IV. Ὅτι ἐπ᾽ ἴσης ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν ὁ λόγος παιδαγωγός ἐστιν.

ΟΣ , , x > x > ‚ ; , -
Tavrnv τοίνυν πλέον τὴν ἀγαϑὴν ἀσπασάμεγοι πειϑαρχίαν σφᾶς

> - x - > - ’
αὐτοὺς ἐπιδῶμεν κυρίῳ, τὸν βεβαιότατον τῆς πίστεως αὐτοῦ ἐξαψά-

1f Joh. 17, 28 — 3f zu dieser stoischen Formel vgl. Paed. I 65, 2; Strom.
I 166; Cic. de leg. I 18; Stob. Flor. 44, 12; Eel. II 7, 11d u. 111 (p. 96, 10ff u.
102, 3ff Wachsm.); Philo De migr. Abr. 130 (I p. 456 M); De vita Mos. II4 (II p.
135 Μὴ — 9f vgl. zu 3f — 13 vgl. Gen. 1, 26 — 15f Matth. 15, 14; Luk. 6, 39
— 16 vgl. Plato Leg. VIlp.809 A — 16f vgl. Jerem. 17, 10; Röm. 8, 27 — 17 χα-

᾿ϑάπερ οὐκ ἔστι — 19 χαϑοδηγεῖ Sacr. Par. 185 Holl. — 21 Aristotelisch; vgl.

Zeller Philos. d. Gr. II 23 S. 650ff — 23 vgl. S. 59, 10 mit Anm.

9,1

103 P

10,1

96 Clemens,

μενοι κάλων, τὴν αὐτὴν ἀρετὴν ἀνδρὸς καὶ υναιχὸς εἶναι ‚vevon-
κότες. εἰ γὰρ ἀμφοῖν ὁ ϑεὸς εἷς, εἷς δὲ καὶ ὁ παιδαγωγὸς ἀμφοῖν. 2
μία ἐκκλησία, μία σωφροσύνη, αἰδὼς μία, ἡ τροφὴ κοινή, γάμος
συζύγιος, ἀναπνοή, ὄψις, ἀκοή, γνῶσις, ἐλπίς, ὑπακοή, ἀγάπη,
ὅμοια πάντα. ὧν δὲ κοινὸς μὲν ὁ βίος, κοινὴ δὲ N χάρις, κοινὴ δὲ
καὶ ἡ σωτηρία, κοινὴ τούτων καὶ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ ἀγωγή. »ἐν γὰρ 3
τῷ αἰῶνι τούτῳς, φησίν, »γαμοῦσι καὶ γαμίσχονται, « ἐν ᾧ δὴ μόνῳ
τὸ ϑῆλυ τοῦ ἄρρενος διακρίνεται, »ἐν ἐχείνῳ δὲ οὐχέτι, « ἔνϑα τοῦ
κοινωνικοῦ καὶ ἁγίου τούτου βίου τοῦ ἐχ συζυγίας τὰ ἔπαϑλα οὐχ
10 ἄρρενι καὶ ϑηλείᾳ, ἀνϑρώπῳ. δὲ ἀπόκειται, ἐπιϑυμίας διχαζούσης
αὐτὸν κεχωρισμένῳ. κοινὸν οὖν καὶ τοὔνομα ἀνδράσιν καὶ γυναιξὶν 11,1
ὃ ἄνϑρωπος. ταύτῃ μοι δοχοῦσιν οἱ "Arttızol Aumschiöh ἐπικοίνος
οὐ μόνον τὸ ἄρρεν, ἀλλὰ καὶ τὸ ϑῆλυ χκεχληκέναι, εἴ τῷ πιστὸς
κατα φαίνεται ὃ κωμικὸς ἐν Ῥαπιζομένῃ Μένανδρος de πως λέγων 104 P

σι

15 τοὐμὸν ϑυγάτριον, . .. πάνυ γάρ ἐστι τῇ
φύσει φιλάνϑρωπον τὸ παιδάριον σφόδρα.

ἄρνες δὲ δὴ ἐπίκοινόν ἐστιν» ἀφελείας ὀνομα ἄρρενός τε καὶ ϑήλεος 2
ζῴου" αὐτὸς δὲ ἡμᾶς ö »κύριος ποιμαίνεις εἰς τοὺς αἰῶνας, ἀμήν.
γᾶνδυ δὲ ποιμένος οὔτε πρόβατα οὔτε ἄλλο οὐδέν πῶ βιωτέον,

20 οὐδὲ δὴ παῖδας ἄνευ τοῦ παιδαγωγοῦ, οὐδὲ μὴν οἰκέτας ἄνευ τοῦ
δεσπότου.«

EEE ‚ ς \ \ In 7 [4 ; N
V. Ὅτι πάντες οἱ περὶ τὴν ἀλήϑειαν zxarayıvousvoı παῖδες παρὰ
τῷ ϑεῷ.

Ὅτι μὲν οὖν ἡ παιδαγωγία παίδων ἐστὶν ἀγωγή, σαφὲς ἐκ τοῦ 12,1
25 ὀνόματος" λοιπὸν δέ ἐστι τοὺς παῖδας ἐπιϑεωρῆσαι, οὗς αἰνίττεται
ἡ γραφή, εἶτα τὸν παιδαγωγὸν αὐτοῖς ἐπιστῆσαι. οἵ παῖδες ἡμεῖς"
πολλαχῶς δὲ ἡμᾶς ἐξυμνεῖ πολυτρύποως τε ἀλληγορεῖ “ὀνόμασι ποικί-
λοις τὸ ἀφελὲς τῆς πίστεως ἐξαλλάττουσα ἡ γραφή. ἐν γοῦν τῷ 2
εὐαγγελίῳ: »σταϑείς«, φησίν, »6 κύριος ἐπὶ τῷ αἰγιαλῷ πρὸς τοὺς
80 μαϑητᾶς (ἁλιεύοντες δὲ ἔτυχον) ἐνεφώνησέν [τε], παιδία, μή τι ὄψον

6--8 Luk. 20, 84. 35 — 12ff vgl. Moeris p. 207, 32 Bekker -- 15f Menand.
Fr. 428 CAF III p. 124 — 18 Psal. 22, 1 — 19—21 Plato Leg. VII p. 808 ἢ —
29—S. 97, 1 Joh. 21, 4.5

Paedagogus I. Cap. IV. 10, 2—Cap. V. 13, 4. 97

ἔχετε; « τοὺς ἤδη ἐν ἕξει τῶν γνωρίμων παῖδας προσειπών. »προσ- 8
ἤνεγκάν τε αὐτῷς, φησί, »παιδίας eis χειροϑεσίαν εὐλογίας, κω-
λυόντων δὲ τῶν γνωρίμων, εἶπεν ὃ Ἰησοῦς "ἄφετε τὰ παιδία καὶ
μὴ κωλύετε αὐτὰ ἐλϑεῖν πρός με τῶν γὰρ τοιούτων ἐστὶν ἡ βασι-
λεία τῶν οὐρανῶν.« τί βούλεται τὸ λεχϑέν, αὐτὸς διασαφήσει ὁ
κύριος λέγων »ἐὰν μὴ στραφῆτε καὶ γένησϑε ὡς τὰ παιδία ταῦτα,
οὐ μὴ εἰσέλϑητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν,« οὐ τὴν ἀναγέν-
vnow ἐνταῦϑα ἀλληγορῶν, ἀλλὰ τὴν ἐν παισὶν ἁπλότητα εἰς ἐξο-
μοίωσιν παρακατατιϑέμενος ἡμῖν. τοὺς παῖδας [ἡμᾶς] καὶ τὸ προ-

10 φητικὸν ἐχλέγεται πνεῦμα »δρεφψάμενοιςε, φησί, »κλάδους ἐλαίας ἢ

φοινίχων οἱ παῖδες ἐξῆλϑον εἰς ὑπάντησιν κυῤίῳ καὶ ἐχέχραγον λέ-
γοντες, ὥὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαβίδ, εὐλογημένος ὃ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι
κυρίους φῶς καὶ δόξα καὶ αἶνος μεϑ᾽ ἱχετηρίας τῷ κυρίῳφ᾽ τουτὶ
γὰρ] ἐμφαίνει ἑρμηϊνευόμενον Ἑλλάδι φωνῇ τὸ ὡσαννά. καί μοι

5 δοκεῖ ἡ γραφὴ ταύτην αἰνιττομένη τὴν προφητείαν τὴν προειρημένην

ἐν ὀνείδους μέρει τοῖς ῥᾳϑύμοις ἐγκαλεῖν" »οὐδέποτε ἀνέγνωτε ὅτι
ἐκ στόματος νηπίων καὶ ϑηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον;« τοῦτό τοι
καὶ ὁ κύριος ἐν τῷ εὐαγγελίῳ μυωπίζει τοὺς γνωρίμους, προσέχειν
αὐτῷ παρορμῶν οὃς ἤδη σπεύδων πρὸς τὸν πατέρα, ὀρεχτικωτέρους
παρασχευάζων τοὺς ἀχροατὰς μετ᾽ ὀλίγον ἀπεῖναι προμηνύων, οὑς
δέον αὐτοῖς ἀποκαρπίζεσϑαι τῆς ἀληϑείας ἀφειδέστερον δηλῶν ὅσον

26» > Ξ Ἀ > x - ᾿ ὕ 3 > \ ’
οὐδέπῳ ἀπαίροντος εἰς οὐρανὸν τοῦ λόγου. παλιν 00» αὕτους παιδία :

καλεῖ" φησὶ γὰρ »παιδία, ἔτε μικρὸν μεϑ’ ὑμῶν εἶμι. αὐϑίς τε
παιδίοις ὁμοιοῖ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν »ἐν ἀγοραῖς καϑημένοις
καὶ λέγουσιν, ηὐλήσαμεν ὑμῖν καὶ οὐκ ὠρχήσασϑε, ἐϑρηνήσαμεν καὶ
οὐχ ἐχόψασϑε,« xal ὅσα ἄλλα τούτοις οἰχείως ἐπήγαγεν. καὶ οὔτι
γε μόνον τὸ εὐαγγέλιον ταύτῃ φρονεῖ, ὁμοδοξεῖ δὲ αὐτῷ καὶ ἡ προ-
φητεία. λέγει γοῦν Δαβὶδ »αἰγεῖτε, παῖδες, κύριον, αἰνεῖτε τὸ ὄνομα
κυρίου.« λέγει δὲ καὶ διὰ Ἡσαΐου »idod ἐγὼ καὶ τὰ παιδία, ἃ uoı
ἔδωκεν ὃ ϑεόο.«

1—5 vgl. Matth. 19, 13. 14 (Mark. 10, 13. 14; Luk. 18, 15. 16) --- 6f Matth.
18, 3 — 10-13 vgl. Matth. 21, 8. 9; Joh. 12, 13 (Psal. 117, 25. 26) — 13f vgl.
Nicetascat. zu Joh. (12, 13) in Monac. 37 f. 374r. Inc. Avaoraoiov. Kinuev-
τος. Τὸ dt ὡσαννὰ ἑρμηνεύεται δόξα καὶ αἶνος, ὡς εἶναι τοιοῦτον τὸ λεγόμενον
»χάρις καὶ δόξα τῷ υἱῷ Aaßid«. ὅϑεν 6 ἅγιος Δουχᾶς ὥσπερ ἑρμηνεύων τὸ »ὡσαννὰ
ἔν τοῖς ὑψίστοις« ἀντὶ τούτου »δόξα ἐν ὑψίστοις« εἶπεν ἐν τῷ zar’ αὐτὸν εὐαγγε-
λίῳ. τινὲς δὲ τὸ ὡσαννὰ σημαίνειν λέγουσιν τὸ »σῶσον δή«. Vgl. Zahn, Forsch.
II p. 52 — 16f Matth 21, 16 (Psal. 8, 8) — 23 Joh. 13, 33 — 24—26 Matth.
11, 16. 17; vgl. Luk. 7, 32 — 28f Psal. 112, 1 — 29f Jes. 8, 18

9. [τοὺς Μὰ ὡς Heyse | [ἡμᾶς] St | 17 τοῦτό τοι (vgl. 8. 101, 8)] ταύτῃ τοι

Μὰ vgl. S. 100, 16 | 90 ἀπιέναι Commelinus | 21 δηλῶν Μ δηλῶν καὶ F [δηλῶν

zai] Ma
Clemens 1. 7

105P 3881

98 Clemens.

Θαυμάζξεις ἀκούων τοὺς ἄνδρας τοὺς ἐν ἔϑνεσι. παῖδας παρὰ 14,1
κυρίῳ; οὐ μοι doxeig ᾿“Ἵττικῆς ἐπαΐειν φωνῆς, παρ᾽ ἧς ἔστιν ἐκ-
μαϑεῖν τὰς χαλὰς χαὶ ὡραίας, ἔτι δὲ καὶ ἐλευϑέρας νεάνιδας παι-
δίσκας καλουμένας, παιδισκάρια δὲ τὰς δούλας, [καὶ] νεάνιδας δὲ καὶ

5 αὐτάς, πρὸς τὸ εὐϑαλὲς τῆς παιδικῆς ἡλικίας ὑποχοριστιχῶς τιμῶ-
μένας. καὶ »τὰ ἀρνία δέ μους, ὅταν λέγῃ, »στήτω ἐκ δεξιῶνε, τοὺς 2
ἀφελεῖς αἰνίττεται, παῖδας. os ἄρνας, οὐκ ἄνδρας (εἷς) πρόβατα
ὄντας κατὰ γένος" τὰ δὲ ἀρνία προνομίας ἠξίωσεν, τὴν ἐν ἀνϑρώ-
ποις ἁπαλότητα καὶ ἁπλότητα τῆς διανοίας, τὴν» ἀκαχίαν, προτιμῶν.

10 αὐϑίς τε ὅταν φῇ »ος μοσχάρια γαλαϑηνά,« ἡμᾶς | πάλιν ἀλληγορεῖ, 106 P
καὶ »οὡς περιστερὰν ἄκαχον καὶ ἄχολονε, πάλιν ἡμᾶς. νεοττούς τε 8
ἔτε δύο περιστερῶν ἢ τρυγόνων δεῦγος ὑπὲρ ἁμαρτίας κελεύει διὰ
Μωσέως προσφέρεσϑαι, τὸ ἀναμάρτητον τῶν ἁπαλῶν καὶ ἄκακον
καὶ ἀμνησίχαχον τῶν νεοττῶν εὐπρόσδεχτον εἶναι λέγων τῷ ϑεῷ

15 καὶ τὸ ὅμοιον τοῦ ὁμοίου καϑάρσιον ὑφηγούμενος" ἀλλὰ καὶ τὸ
δειλὸν τῶν τρυγόνων τὴν πρὸς τὰς ἁμαρτίας εὐλάβειαν ὑποτυποῦται.
ὅτι δὲ ἡμᾶς τοὺς νεοττοὺς λέγει, μάρτυς ἡ γραφή" »ὃν τρόπον ὄρνις 4
συνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας αὐτῆςς, οὕτως ἐσμὲν νεοττοὶ
κυρίου, ϑαυμαστῶς πάνυ καὶ μυστικῶς τοῦ λόγου τὴν ἁπλότητα

20 τῆς ψυχῆς εἰς ἡλικίαν ὑπογραφομένου παιδικήν. πῇ μὲν γὰρ παῖδας 5
ἡμᾶς καλεῖ, πῇ δὲ νεοττούς, ἔσϑ᾽ ὅτε δὲ νηπίους, υἱοὺς δὲ ἀλλα-
χόϑι καὶ τέχνα πολλάκις καὶ λαὸν νέον καὶ λαὸν καινόν" »τοῖς δὲ
δούλοις μους, φησί, »κληϑήσεται ὄνομα καινόνε (νέον ὄνομα λέγει
τὸ χαινὸν χαὶ ἀίδιον, ἄχραντον καὶ ἁπλοῦν καὶ νήπιον καὶ ἀλη-

25 ϑινόν), »0 εὐλογηϑήσεται ἐπὶ τῆς γῆς.«« ἀλληγορῶν δὲ αὖϑις ἡμᾶς 15,1
πώλους καλεῖ, τοὺς ἀζυγεῖς κακίᾳ, τοὺς ἀδαμάστους πονηρίᾳ, ἀφε-
λεῖς δὲ καὶ πρὸς αὐτὸν μόνον τὸν πατέρα σκιρτητιχκούς, οὐχὶ »τοὺς
ἐπὶ ταῖς τῶν πλησίον γυναιξὶν χρεμετίζοντας ἵππους, τοὺς ὑποζυ-
γίους καὶ ϑηλυμανεῖς,. ἀλλὰ τοὺς ἐλευϑέρους καὶ νεογνούς, τοὺς

30 γαύρους διὰ τὴν πίστιν, τοὺς εἰς ἀλήϑειαν εὐδρόμους, τοὺς ταχεῖς

2ff vgl. Phrynichus p. 239 Lobeck — 6 vgl. Matth. 25, 33 — 10 vgl. Amos
6, 4; II’Sam. 17, 29 (Theod.) — 11 vgl. Matth. 10, 16 — 11—13 vgl. Lev. 5, 11;
12, 8; 14, 22; 15, 29; Luk. 2,24 — 17f Matth. 23, 37 — 22—25 Jes. 65, 15f — 251 vgl.
Zachar. 9, 9 — 25 ἡμᾶς πώλους --- S. 99, 1 χοσμικά und 99, 9 χαὶ τὸν — 18 πνεύ-
ματι Nicetascat. zu Joh. (12, 14) in Monac. 37 £. TEN. Vor dem ersten Stück:
πῶλον δὲ λέγει τὸν ὄνον, ἐπειδὴ ὁ ἐξ ἐϑνῶν λαὸς ἀγύμναστος ἦν τῆς εἰς εὐσέ-
βειαν ἀγούσης πίστεως (nicht aus Clemens); zwischen beiden Stücken ein Citat
aus Protr. 121 (8. 85, 20—23). Vgl. Zahn, Forsch. III p. 13 — 27—29 Jerem. 5, 8

4 [χαὶ] Schw | 5 παιδικῆς FM? naudiszns M* | 7 (ws) πρόβατα St (καὶ) πρό-
βατα Po [πρόβατα] Di πρόβατα (δ᾽) Schw | 18 τῶν ἁπαλῶν] τῶν ἁπλῶν Schw,
co nach νεοττῶν (14) Ma | 14 τῶν] ὡς Schw | 26} ἀφελεῖς δὲ in Rasur M! | 27 πα-
τέρα] πρᾶον Cat. | 28f ὑποζυγεῖς Cat.

Paedagogus I. Cap. V. 14, 1—16, 3. 99

πρὸς σωτηρίαν, τοὺς καταπατοῦντας xal χροαίνοντας τὰ χκοσμικά.
»χαῖρε σφόδρα, ϑύγατερ Σιών" κήρυσσε, ϑύγατερ Ἱερουσαλήμ᾽ ἰδοὺ 2
6 βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι δίκαιος [πραῦς] καὶ σῴζων, καὶ αὐτὸς
πρᾶος χαὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶλον νέον.« οὐχ ἤρκει
5 τὸ πῶλον εἰρηκέναι μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ νέον προσέϑηκεν αὐτῷ.
τὴν ἐν Χριστῷ νεολαίαν τῆς ἀνϑρωπότητος καὶ ἀγήρω μετὰ ἀπλό-
τητος ἀιδιότητα ἐμφαίνων. τοιούτους δὲ ἡμᾶς νέους πώλους τοὺς 8
νηπίους ὁ ϑεῖος ἡμῶν πωλοδάμνης ἀνατρέφει. εἰ δὲ καὶ ὄνος εἴη
ὁ νέος ἐν τῇ γραφῇ, πλὴν ἀλλὰ πῶλος ὄνος καὶ οὗτος. »καὶ τὸν
τὸ πῶλονς, | φησί, »προσέδησεν ἀμπέλφ' « (τὸν) ἁπλοῦν τοῦτον καὶ νήπιον 107 P
λαὸν τῷ λόγφ προσδήσας, ὃν ἄμπελον ἀλληγορεῖ" φέρει ‚rag οἶνον
ἡ ἄμπελος, ὡς αἷμα ὁ λόγος, ἄμφω δὲ ἀνϑρώποις ποτὸν εἰς σω-
τηρίαν, ὃ μὲν οἷνος τῷ σώματι, τὸ δὲ αἷμα τῷ πνεύματι. οἧς δὲ 4
καὶ ἄῤνας ἡμᾶς λέγει, ἐχέγγυος μάρτυς διὰ Ἡσαΐου τὸ πνεῦμα »os
15 ποιμὴν ποιμανεῖ τὸ ποίμνιον αὐτοῦ καὶ τῷ βραχίονι αὐτοῦ συλλέξει
ἄρνας, τὸ ἔτι ἁπαλώτερον τῶν προβάτων εἰς ἀφέλειαν ἄρνας ἀλ-
ληγορῶν.
᾿Δμέλει καὶ ἡμεῖς τὰ κάλλιστα καὶ τελεώτατα τῶν ἐν τῷ βίῳ 16,1
κτημάτων παιδικῇ προσηγορίᾳ πιμήσαντες παιδείαν καὶ παιδαγωγίαν
20 κεκλήκαμεν. παιδαγωγίαν δὲ ὁμολογοῦμεν εἶναι ἀγωγὴν ἀγαϑὴν ἐκ
παίδων πρὸς ἀρετήν. ἐμφαντικώτερον δ᾽ οὖν ἡμῖν ἀποχαλύπτων
6 χύριος τὸ σημαινόμενον dx τῆς παιδίον προσηγορίας »γενομένης
ζητήσεως ἐν τοῖς ἀποστόλοις, ὅστις αὐτῶν εἴη μείζων, ἔστησεν ὁ
Ἰησοῦς ἐν μέσῳ παιδίον εἰπών" ὃς ἐὰν ἑαυτὸν ταπεινώσῃ ος τὸ
25 παιδίον τοῦτο, οὗτος μείζων. ἐστὶν ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν. ς
οὐχ ἄρα καταχέχρηται τῇ τῶν παιδίων προσηγορίᾳ ὡς ἀλογίστων 2
ἡλικίᾳ, ἣ τισιν ἔδοξεν, οὐδ᾽ ἂν εἴπῃ »ἣν μὴ γένησϑε ὡς τὰ παιδία
ταῦτα, οὐχ εἰσελεύσεσϑε εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ,« ἀμαϑῶς &x-
δεχτέον. οὐχ ἄρ᾽ ἔτι χυλιόμεϑα οἱ νήπιοι χαμαὶ οὐδὲ ἕρπομεν ὡς 3
80 τὸ πρόσϑεν ἐπὶ γῆς ὄφεων δίχην, ὅλῳ τῷ σώματι περὶ τὰς ἀνοή-
τους ἐπιϑυμίας ἰλυσπώμενοι, ἀνατεινόμενοι δὲ ἄνω τῇ ἐννοίᾳ, κόσμῳ
καὶ ἁμαρτίαις | ἀποτεταγμένοι, »ὀλίγῳ ποδὶ ἐφαπτόμενοι τῆς γῆς,« 39 8

2—4 Zachar. 9,9 — 9f Gen. 49, 11 — 14—16 Jes. 40, 11 --- 22—25 vgl. Matth.
18, 1-4 — 27f Matth. 18, 3 — 32 ὀλίγῳ — γῆς wohl aus einem Dichter

1 zoo«ivovrag] χρομίνοντας Cat. | 8 [meaüg] St Clem. Al. u. die Sept. p. 62 |
5 τὸ Di τὸν FM | 6 νεολαίαν F3 νεολέαν F*M | 6f ἁπλότητος M! ἁπλώτητος ΜῈ |
10 τὸν ἁπλοῦν. αἰ. ἁπλοῦν FM | 21 ἐμφατιχώτερον M | 22 παιδίον FM παιδίων
ΕἸ} 281 [ὁ Ἰησοῦς] Schw | 24 αὑτὸν M | 29 οὐκ ἄρ οὐ γὰρ Schw | 30 zwischen
ἐπὶ u. γῆς Rasur M | 31 ἐννοίᾳ Mi ἐνοίᾳ M*
7*

100 Clemens.

ὅσον ἐν κόσμῳ εἶναι δοκεῖν, σοφίαν μεταδιώχομεν ἁγίαν" μωρία δὲ
αὕτη τοῖς εἰς “πανουργίαν ἠκονημένοις δοκεῖ.

Παῖδες οὖν εἰκότως οἱ ϑεὸν μόνον ἐγνωκότες πατέρα ἀφελεῖς
χαὶ νήπιοι καὶ ἀκέραιοι, οἱ κεράτων μονοκερώτων ἐρασταί. τοῖς
γοῦν προβεβηκόσιν ἐν τῷ λόγῳ ταύτην ἐπεκήρυξεν τὴν φωνήν.
ἀφροντιστεῖν κελεύων τῶν τῇδε πραγμάτων καὶ μόνῳ προσέχειν τῷ
πατρὶ παραινῶν μιμουμένους | τὰ παιδία. διὸ κἀν τοῖς ἐχομένοις
λέγει »μὴ μεριμνᾶτε περὶ τῆς αὔριον" ἀρκετὸν γὰρ τῇ ἡμέρᾳ ἡ κακία
αὐτῆς. « οὕτως ἀποϑεμένους τὰς τοῦ βίου φροντίδας ἐξέχεσϑαι μόνου
τοῦ πατρὸς παραγγέλλει. καὶ ὁ πληρῶν τὴν ἐντολὴν ταύτην τῷ ὄντι
νήπιός τέ ἐστι χαὶ παῖς ϑεῷ τε καὶ τῷ κόσμῳ, τῷ μὲν ὡς πεπλα-
νημένος, τῷ δὲ εἷς ἠγαπημένος. εἰ δὲ »eig διδάσκαλος ἐν οὐρανοῖς, «
ὥς φησιν ἡ γραφή, ὁμολογουμένως, οἱ ἐπὶ γῆς εἰκότως ἂν πᾶντες
κεκλήσονται μαϑηταί. ἔχει γὰρ οὕτως τὸ ἀληϑές, τὸ μὲν τέλειον

εἶναι παρὰ τῷ κυρίῳ τῷ διδάσχοντι ἀεί, τὸ δὲ παιδικὸν καὶ νήπιον.

παρ᾽ ἡμῖν τοῖς ἀεὶ μανϑάνουσιν. ταύτῃ τοι ἡ προφητεία τὸ τέλειον
τῇ τοῦ ἀνδρὸς τετίμηχεν προσηγορίᾳ καὶ dıa γε τοῦ Δαβὶδ ἐπὶ μὲν
τοῦ διαβόλου »ἄνδρα αἱμάτων. φησὶ »βδελύσσεται κύριος«, ἄνδρα
αὐτὸν ὡς τέλειον ἐν κακίᾳ καλεῖ: λέγεται δὲ καὶ ὁ κύριος ἀνὴρ διὰ
τὸ εἶναι αὐτὸν τέλειον ἐν δικαιοσύνῃ. αὐτίκα γοῦν ὁ ἀπόστολος
ἐπιστέλλων πρὸς Κορινϑίους φησίν" »ἡρμοσάμην γὰρ ὑμᾶς ἑγὶ ἀνδρὶ
παρϑένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷς, εἴτε ὡς νηπίους καὶ ἁγίους

πλὴν ἀλλὰ τῷ μόνῳ κυρίῳ. σαφέστατα δὲ ᾿Βφεσίοις γράφων ἀπε- :

κάλυψεν τὸ ζητούμενον ὧδέ πως λέγων" ἡμέχρι καταντήσωμεν οἱ
πᾶντες εἰς τὴν ἑνότητα τῆς πίστεως καὶ τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ ϑεοῦ.
εἰς ἄνδρα τέλειον, εἰς μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χριστοῦ,
ἵνα μηκέτι ὦμεν νήπιοι, κλυδωνιζόμενοι καὶ περιφερόμενοι παντὶ
ἀνέμῳ τῆς διδασχαλίας ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνϑρώποων, ev πανουργίᾳ
πρὸς τὴν μεϑοδείαν τῆς πλάνης, ἀληϑεύοντες δὲ ἐν ἀγάπῃ αὐξή-

30 σωμεν εἰς αὐτὸν τὰ πάντα'« ταῦτα λέγων »εἰς οἰκοδομὴν τοῦ σώ-
ματος Χριστοῦς, »ὃς ἐστι κεφαλής καὶ ἀνὴρ ὃ μόνος ἐν δικαιοσύνῃ .

1f vgl. I Kor. 1, 18—22 — 4 xeo. μονοκ. vgl. Deut. 33, 17, Psal. 91, 11; auf
Christus bezogen s. Physiol. 25 bei Pitra, Spieil. Solesm. III p. 355; vgl. C. Cohn,
Zur liter. Gesch. ἃ, Einhorns II Progr. Berlin 1897 S. 7 — 8f Matth. 6, 34 —
12—14 vgl. Matth. 23, 8-10 — 16—19 Cat. in Psal. in Pal. 247 f. 29v (Pitra, Anal.
sacr. II p. 348 Nr. II) τὸν μέντοι φονιχὸν ὃ προφήτης »ἄνδρα αἱμάτων« καλεῖ, ὡς
τέλειον ἐν χκαχίᾳ᾽ τὸ γὰρ τέλειον τῇ ἀνδρὸς τετίμηκε προσηγορίᾳ --- 18 Pal.
ὅ, 7 -- 91 1Π| Kor. 11,2 — 94--80 Ephes. 4, 13—15 — 30f Ephes. 4, 12 —
81 vgl. Ephes. 4, 15

17,1

108P 2

18,1

Paedagogus I. Cap. V. 17, 1—20, 3. 101

τέλειος. ἡμεῖς δὲ οἱ νήπιοι τοὺς παραφυσῶντας εἰς φυσίωσιν φυλα-
ξάμενοι τῶν αἱρέσεων ἀνέμους καὶ μὴ καταπιστεύοντες τοῖς ἄλλους
ἡμῖν νομοϑετοῦσι πατέρας, τελειούμεϑα τότε, ὅτε ἐσμὲν ἐχκλησία τὴν
κεφαλήν, τὸν Χριστόν, ἀπειληφότες.

Ἐνταῦϑα ἐπιστῆσαι δίκαιον τῇ προσηγορίᾳ τοῦ νηπίου, ὅτι 00%
ἐπὶ ἀφρόνων τάττεται τὸ νήπιον" νηπύτιος μὲν γὰρ οὗτος, νήπιος
δὲ ὁ »εήπιος, ὡς ἥπιος 6 ἁπαλόφρων, οἷον ἥπιος νεωστὶ χαὶ πρᾶος
τῷ τρόπῳ γενόμενος. τοῦτό τοι σαφέστατα 6 μακάριος Παῦλος
ὑπεσημήνατο εἰπὼν "δυνάμενοι ἐν βάρει. εἶναι ὡς Χριστοῦ ἀπόστολοι
ἐγενήϑημεν ἥπιοι ἐν μέσῳ ὑμῶν, ὡς ἂν τροφὸς ϑάλπῃ τὰ ἑαυτῆς
τέχνα.« ἥπιος οὖν ὃ νήπιος καὶ ταύτῃ μᾶλλον ἀταλός, ἁπαλὸς καὶ
ἁπλοῦς καὶ ἄδολος καὶ ἀνυπόχριτος, ἰϑὺς τὴν γνώμην καὶ ὀρϑός"
τὸ δέ ἐστιν ἁπλότητος καὶ ἀληϑείας ὑπόστασις. »ἐπὶ τίνα γάρε,
φησίν, »ἐπιβλέψω ἢ ἐπὶ τὸν πρᾶον καὶ ἡσύχιον;« τοιοῦτος γὰρ ὁ
παρϑένιος λόγος, ἁπαλὸς καὶ ἄπλαστος" διὸ καὶ τὴν παρϑένον ἀτα-
λὴν νύμφην καὶ τὸν παῖδα ἀταλάφρονα χεκλῆσϑαι ἔϑος, ἀταλοὶ
δὲ ἡμεῖς οἱ ἁπαλοὶ πρὸς πειϑὼ καὶ εὐέργαστοι πρὸς ἀγαϑωσύνην
ἄχολοί τε καὶ ἀνεπίμικτοι κακοφροσύνῃ καὶ σκολιότητι" ἡ μὲν γὰρ
γενεὰ ἡ παλαιὰ σχολιὰ καὶ σκληροκάρδιος, χορὸς δὲ νηπίων, ὃ καινὸς
ἡμεῖς, λαός, τρυφερὸς ος παῖς. ἐπὶ δὲ »ταῖς καρδίαις τῶν ἀχκάχωνε
ἐν τῇ πρὸς “Ῥωμαίους ἐπιστολῇ χαίρειν ὃ ἀπόστολος ὁμολογεῖ, καὶ
δὴ ὅρον τινὰ νηπίων, ὡς εἰπεῖν, ἀποδίδωσιν εἰπών" »ϑέλω δὲ ὑμᾶς
σοφοὺς μὲν εἶναι εἰς τὸ ἀγαϑόν, ἀχεραίους δὲ εἰς τὸ κακόν.« καὶ
γὰρ οὐδὲ ἔστιν τὸ ὄνομα τοῦ νηπίου κατὰ στέρησιν ἡμῖν νοούμενον,

5 ἐπεὶ τὸ vn στερητικὸν γραμματικῶν νομοϑετοῦσιν παῖδες. εἰ γὰρ

ἄφρονας ἡμᾶς οἱ τῆς νηπιότητος κατατρέχοντες καλοῦσιν, ὁρᾶτε πῶς
βλασφημοῦσιν ἐπὶ τὸν κύριον τοὺς εἰς ϑεὸν καταπεφευγότας ἄφρο-
νας ὑπολαμβάνοντες" εἰ δέ, ὅπερ καὶ μᾶλλον ἐξαχουστέον, τοὺς 2
νηπίους καὶ αὐτοὶ ἐπὶ τῶν ἁπλῶν ἐχδέξονται, χαίρωμεν τῇ προση-
γορίᾳ᾽ νήπιαι γὰρ αἱ νέαι φρένες εἰσίν, ἐν παλαιᾷ τῇ ἀφροσύνῃ αἱ
νεωστὶ συνεταί, αἱ κατὰ τὴν διαϑήχην τὴν καινὴν ἀνατείλασαι.
ἔναγχος γοῦν ἔγνωσται ὃ ϑεὸς κατὰ τὴν Χριστοῦ παρουσίαν. »ϑεὸν
γὰρ οὐδεὶς ἔγνω, εἰ μὴ ὁ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃ.« νέοι

1f vgl. Ephes. 4, 14 — 6f. 94 vgl. Etym.M. 5. v. νήπιος --- 9—11 1 Thess.
2,7 — 11f vgl. Hesychius s. v. ἀταλά, ἀταλοῖς, ἀταλάφρονα --- 13f Jes. 66, 2
— 18f vgl. Act. 2, 40; Phil. 2, 15 (γενεὰ oxoAıd); Matth. 19,8; Mark. 10,5; 16, 14
ἰσκληροχαρδίαὶ --- 20—23 vgl. Röm. 16, 18f — 32f vgl. Matth. 11, 27; Luk. 10, 22

102 Clemens.

τοίνυν 6 λαὸς ὁ καινὸς πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ “πρεσβυτέρου λαοῦ.
τὰ νέα μαϑόντες ἀγαϑά. καὶ ἔστιν | ἡμῖν τὸ οὖϑαρ τῆς ἡλικίας ἡ
ἀγήρως αὕτη νεότης, ἐν ἡ πρὸς νόησιν» ἀεὶ ἀκμάζομεν, ἀεὶ νέοι καὶ
ἀεὶ ἤπιοι καὶ ἀεὶ καινοί" χρὴ γὰρ εἶναι καινοὺς τοὺς λόγου καινοῦ
μετειληφότας. τὸ δὲ ἀιδιότητος μετειληφὸς ἐξομοιοῦσϑαι φιλεῖ τῷ
ἀφϑάρτῳ, ὡς εἶναι ἡμῖν τῆς παιδικῆς ἡλικίας τὴν προσηγορίαν ἔαρ
παντὸς τοῦ ζῆν διὰ τὸ ἀγήρω εἶναι τὴν ἐν ἡμῖν ἀλήϑειαν καὶ τῇ
ἀληϑείᾳ ἀναχεχυμένον ἡμῶν τὸν τρόπον. σοφία δὲ ἀειϑαλής, ἀεὶ
κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσα καὶ οὔποτε μεταβάλλουσα.

»Ta παιδίαε, φησίν, »αὐτῶν ἐπ᾿ ὥμων ἀρϑήσονται καὶ ἐπὶ
γονάτων παρακληϑήσονται" cs εἴ τινὰ μήτηρ παρακαλέσει, οὕ-
τῶς χἀγὼ ὑμᾶς παρακαλέσω.« ἡ μήτηρ προσάγεται τὰ παιδία

καὶ ἡμεῖς ζητοῦμεν τὴν μητέρα, τὴν ἐκκλησίαν. | τὸ μὲν τοίνυν 408 3

[καὶ] ἀσϑενὲς καὶ ἁπαλὸν ἅπαν, ἅτε di ἀσϑένειαν [ἡ] βοηϑείας δεό-
μενον, χεχαρισμένον τέ ἐστι καὶ ἡδὺ καὶ τερπνόν, τοῦ ϑεοῦ μὴ
περιισταμένου τῷ τηλικῷδε τὴν βοήϑειαν" οἰς γὰρ οἱ πατέρες καὶ αἱ
μητέρες ἥδιον ὁρῶσιν τῶν μὲν ἵππων τοὺς πώλους, τῶν δὲ βοῶν τὰ
μικρὰ μοσχάρια καὶ λέοντος σκύμνον καὶ ἐλάφου νεβρὸν καὶ ἀνϑρώ-
που παιδίον, οὕτως καὶ τῶν ὅλων ὃ πατὴρ τοὺς εἰς αὐτὸν κατα-
πεφευγότας προσίεται καὶ ἀναγεννήσας πνεύματι εἰς υἱοϑεσίαν ἠπίους
οἶδεν καὶ φιλεῖ τούτους μόνους καὶ βοηϑεῖ καὶ ὑπερμαχεῖ καὶ διὰ

110 P

21,1

- > ’
τοῦτο ὀνομάζει παιδίον. ἐγὼ καὶ τὸν ᾿Ισαὰκ εἰς παῖδα ἀναφέρω" 3

γέλως ἑρμηνεύεται ὁ ᾿Ισαάκ. τοῦτον ἑώρακεν παίζοντα μετὰ τῆς
γυναικὸς καὶ βοηϑοῦ, τῆς Ῥεβέχκας, ὃ περίεργος βασιλεύς. βασιλεύς

6 vgl. Aristot. Rhet. ΠῚ 10 p. 1411 28 — 9 vgl. Plato Phäd. p. 78 Ὁ —
10—12 Jes. 66, 12. 13 — 16—19 vgl. Plut. Mor. p. 495 AB — 23—S. 108, 4 u.
103, 7 f vgl. Gen. 26, 8 und Philo De plant. 169f (I p. 354f Μὴ... Ἰσαάκ, ὃς
ἑρμηνεύεται γέλως, ᾧ παίζειν μετὰ τῆς ὑπομονῆς, ἣν Ῥέβεκκαν Ἕβραῖοι καλοῦσιν,
ἁρμόττει. “τὴν δὲ ϑείαν παιδιὰν τῆς ψυχῆς ἰδιώτῃ μὲν οὐ ϑέμις ἰδεῖν, βασιλεῖ δὲ
ἔξεστιν, ᾧ πάμπολυν χρόνον παρῴκησεν, εἰ χαὶ μὴ πάντ᾽ ἐνῴχησε τὸν αἰῶνα.

σοφία. προσαγορεύεται οὗτος ᾿Αβιμέλεχ, ὃς διακύψας τῇ ϑυρίδι, τῷ διοιχϑέντι καὶ

φωσφόρῳ τῆς διανοίας ὄμματι, τὸν Ἰσαὰκ εἶδε παίζοντα μετὰ Ῥεβέχκας τῆς γυναι-
χὸς αὐτοῦ. τί γὰρ ἄλλο ἐμπρεπὲς ἔργον σοφῷ ἢ τὸ παίζειν καὶ γανοῦσϑαι καὶ
συνευφραίνεσϑαι τῇ τῶν καλῶν ὑπομονῇ;

3 αὕτη corr. aus αὐτὴ M! aus αυτή F?|4 καινοῦ] χαὶ νοῦ M|7 ζῆν] ἣν in
Ras. Μ1 ἀγήρω] ἀγη in Ras. M! | 8 τὸν «ὦ vor τρόπον Wi; vor ἀναχεχυμένον FM |
14 [καὶ] ἀσϑενὲς Ma | [ἡ] Ma | 1 Υ τοῦ ϑεοῦ [μὴ] περιισταμένου τῷ τηλικῷδε τὴν
βοήϑειαν St τοῦ ϑῦ μὴ περιϊσταμένου τῷ τηλιχῷδε τὴν βοήϑειαν am Rand F!M!
τοῦ ϑυμηχοῦ (ϑυμιχοῦ F) ἱσταμένου τῷ (τοῦ ΕἾ πηλιχῶδε (corr. aus πηλίχω δὲ
ΜΙ, ohne Acc. F) τὴν βοήϑειαν FM τοῦ ϑυμικοῦ ἱσταμένου τῷ τηλικῷδε εἰς βοή-
ϑειαν Sy τοῦ ϑεοῦ μὲν χαϑισταμένου τῷ τηλιχῷδε τὴν βοήϑειαν Heyse τοῦ ϑεοῦ
παρισταμένου τ. τ. εἰς βοήϑειαν Ma | 18 λέοντος Doehner, Quaest. Plut. III p. 56
λεόντων FM | 22 παιδία Ma | παῖδα] παιδία Markland

Ada Ann

ωλά. ἁ..

Paedagogus I. Cap. V: 20, 4—23, 2. 103

μοι δοκεῖ (Αβιμέλεχ ὄνομα αὐτῷ) σοφία | τις εἶναι ὑπερκόσμιος, 111 P
κατασκοποῦσα τῆς παιδιᾶς τὸ μυστήριον" Ῥεβέχκαν δὲ ἑρμηνεύουσιν
ὑπομονήν. @ τῆς φρονίμου παιδιᾶς, γέλως [καὶ] δι' ὑπομονῆς βοη- 4
ϑούμενος καὶ ἔφορος ὁ βασιλεύς. ἀγαλλιᾶται τὸ “πνεῦμα τῶν ἐν

5 Χριστῷ παιδίων ἐν ὑπομονῇ πολιτευομένων καὶ αὕτη ἡ ϑεία παιδιά.
τοιαύτην τινὰ παίζειν παιδιὰν τὸν ξαυτοῦ Δία Ἡράκλειτος λέγει. 22,1
τί γὰρ ἄλλο εὐπρεπὲς ἔργον σοφῷ καὶ τελείῳ ἢ παίζειν καὶ
συνευφραίνεσϑαι τῇ τῶν καλῶν ὑπομονῇ καὶ τῇ διοικήσει τῶν

; καλῶν, συμπανηγυρίξοντα τῷ ϑεῷ; ἔστι χαὶ ἄλλως ὑπολαβεῖν τὸ

10 ὑπὸ τῆς προφητείας unvvousvov χαίροντας ἡμᾶς καὶ γελῶντας ἐπὶ
σωτηρίᾳ os τὸν Ἰσαάκ. ἐγέλα δὲ κἀκεῖνος τοῦ ϑανάτου λελυμένος,
παίζων καὶ ἀγαλλιώμενος σὺν τῇ νύμφῃ τῇ εἰς σωτηρίαν ἡμῶν
βοηϑῷ, τῇ ἐκκλησίᾳ" ῇ ὑπομονὴ ὄνομα πάγιον τέϑειται, ἤτοι ἐπεὶ
μόνη αὕτη εἰς τοὺς αἰῶνας μένει χαίρουσα ἀεὶ ἢ ἐξ ὑπομονῆς τῶν

1ῦ πιστευόντων συνέστηκεν, οἵ ἐσμεν μέλη Χριστοῦ" καὶ ἡ τῶν εἰς τέλος
ὑπομεινάντων μαρτυρία καὶ ἡ ἐπὶ τούτοις εὐχαριστία, αὕτη [δέ] ἐστιν
ἡ μυστικὴ παιδιὰ καὶ ἡ σὺν τῇ σεμνῇ ϑυμηδίᾳ βοηϑοῦσα σωτηρία.
6 γοῦν βασιλεὺς ὁ Χριστὸς ἄνωϑεν ἡμῶν ἐπισχοπεῖ τὸν γέλωτα καὶ 3
»διακύψας τῆς ϑυρίδοςς, ὥς φησιν ἡ γραφή, τὴν εὐχαριστίαν καὶ

20 τὴ» εὐλογίαν ἀγαλλίασίν τε καὶ εὐφροσύνην, ἔτε τε ὑπομονὴν συνερ-
γοῦσαν, καὶ τὴν τούτων συμπλοχήν, τὴν ἐκκλησίαν, ἐποπτεύει τὴν
ἑαυτοῦ, μόνον ἐπιδεικνὺς τὸ πρόσωπον τὸ αὑτοῦ τὸ λεῖπον τῇ ἐχ-
κλησίᾳ, βασιλείῳ τελειουμέν κεφαλῇ. καὶ ποῦ ἄρα ἦν ἡ ϑυρίς, δι᾿ 23,1
ἧς ὃ χύριος ἐδείκνυτο; ἢ σάρξ, δι ἧς πεφανέροται. αὐϑίς ἐστιν ὃ

25 Toaax (καὶ γὰρ ἔστιν ἑτέρως ἐκλαβεῖν) τύπος [ὃς ἐστι] τοῦ κυρίου,
παῖς μὲν og υἱός (καὶ γὰρ υἱὸς ἦν ᾿Αβραὰμ ὡς ὁ Χριστὸς τοῦ ϑεοῦ)
ἱερεῖον δὲ ὡς ὁ κύριος. ἀλλ᾽ οὐ χεχάρπωται ὡς 6 κύριος, μόνον.
ἐβάστασε τὰ ξύλα τῆς ἱερουργίας ὁ Ἰσαάκ, ὡς ὃ κύριος τὸ ξύλον.
ἐγέλα δὲ μυστικῶς, ἐμπλῆσαι ἡμᾶς προφητεύων χαρᾶς τὸν κύριον 2

6 vgl. Heraklit Fr. 79 Byw. 52 Diels — 10f vgl. Luk. 1, 47 — 14—16 vgl.
Apok. Joh. 14,12 (ἡ ὑπομονὴ τῶν ἁγίων); 1Kor. 6,15; Ephes. 5, 30 (μέλη Χριστοῦ);
Matth. 10, 22; 24, 13; Mark. 13, 13 (ὑπομείνας εἰς τέλος) — 19 Gen. 26, 8 —
22f vgl. Ephes. 1, 22; 5, 23; Kol. 1, 18 (χεφαλὴ τῆς ἐχχλησίας) — 28 vgl. Gen.
22, 6; Joh. 19, 17

2.3.5.6 παιδείας — παιδείας --- παιδεία --- παιδείαν FM | 3 φρονίμου) ı
in Ras. M | [καὶ] Ma ö Markland | 6 ἡράχλητος Μ (ει übergesch. Μ2)} 7 εὐπρεπὲς]
ἐμπρέπει Philo HSS ἐμπρεπὲς Wendl. | 12 ἀγαλλιώμενος, ὦ corr. aus o M! | 13 πα-
yıov) πλάγιον Markland παρὰ ἁγίων Schw | 14 ἣ FM | 16 [δέ] Schw | 17 παιδεία
ΕΜ] 19. διαχύψας FM Philo παρακύψας Gen. | 91 ἐποπτεύει MeorrSy ἐποπτεύειν ἘΜῈ
ἐποπτεύων Schw I 122 μόνον co vor λεῖπον Ma | τὸξ über ἃ, Zeile Ε2| 94 αὖϑίς
Schw αὐτός FM | ἐστιν Ἐ τ᾽ ἐστὶν M | 25 [ὅς ἐστι] St | 27 μόνον in Rasur M!

104 Clemens.

τοὺς αἵματι κυρίου ἐκ | φϑορᾶς λελυτρωμένους. οὐκ ἔπαϑεν δέ, (od) 112 P
μόνον εἰκότως ἄρα [ὁ Ἰσαὰκ] τὰ πρωτεῖα τοῦ πάϑους παραχωρῶν
τῷ λόγῳ, ἀλλὰ καὶ τοῦ κυρίου τὴν ϑειότητα αἰνίττεται μὴ σφαγείς"
ἀνέστη γὰρ μετὰ τὴν κηδείαν ὃ Ἰησοῦς * * μὴ παϑών, καϑάπερ
5 ἱερουργίας ἀφειμένος 6 Ἰσαάκ. μέγιστον δὲ εἰς συνηγορίαν καὶ ἄλλο 24,1
παραϑήσομαι τοῦ προχειμένου. τὸν κύριον αὐτὸν ὀνομάζει παιδίον,
τοῦτο διὰ Ἡσαΐου ϑεσπίζον, τὸ πνεῦμα᾽ »idovd παιδίον ἐγεννήϑη
ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόϑη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὦμου αὐτοῦ, καὶ
ἐκλήϑη τὸ ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλῆς ἄγγελος.« τί od» τὸ παιδίον
10 τὸ νήπιον, οὗ κατ᾽ εἰκόνα ἡμεῖς οἱ νήπιοι; διὰ τοῦ αὐτοῦ προφήτου
διηγεῖται τὸ μέγεϑος αὐτοῦ" »ϑαυμαστὸς σύμβουλος, ϑεὸς δυνάστης,
πατὴρ αἰώνιος, ἄρχων εἰρήνης τῷ πληϑύνειν τὴν παιδείαν" καὶ τῆς
εἰρήνης αὐτοῦ οὐκ ἔστι πέρας.«« ὦ τοῦ μεγάλου ϑεοῦ, ὦ τοῦ τελείου 3
παιδίου: υἱὸς ἐν πατρί, καὶ πατὴρ ὃν υἱῷ" καὶ πῶς οὐ τέλειος ἡ
15 παιδεία τοῦ παιδίου ἐχείνου, 9 ἐπὶ πάντας διήκει τοὺς παῖδας ἡμᾶς
παιδαγωγοῦσα τοὺς νηπίους αὐτοῦ; οὗτος εἰς ἡμᾶς ἐξεπέτασε τὰς
χεῖρας τὰς ἐναργῶς πεπιστευμένας. τούτῳ προσμαρτυρεῖ τῷ παιδίῳ 4
καὶ Ἰωάννης »ὁ μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν προφήτηςκ«" »ἰδοὺ ὁ
ἀμνὸς τοῦ ϑεοῦ.« ἐπεὶ γὰρ ἄρνας ὀνομάζει ἡ γραφὴ τοὺς παῖδας
20 τοὺς νηπίους, τὸ» ϑεὸν τὸν λόγον τὸν di ἡμᾶς ἄνϑροπον γενό-
μενον, κατὰ πάντα ἡμῖν ἀπεικάζεσϑαι βουλόμενον, ἀμνὸν κέκληκεν
τοῦ ϑεοῦ, τὸν υἱὸν τοῦ ϑεοῦ, τὸν νήπιον τοῦ πατρός.

180)

VI. Πρὸς τοὺς ὑπολαμβάνοντας τὴν τῶν παιδίων καὶ νηπίων προσ-
ηγορίαν τὴν τῶν πρώτων μαϑημάτοων αἰνίττεσϑαι διδαχήν.

25 Ἔξεστι δὲ ἡμῖν ἐκ περιουσίας πρὸς τοὺς φιλεγκλήμονας ἐπα- 25,1
ποδύσασϑαι. οὐ γὰρ παῖδες ἡμεῖς καὶ νήπιοι πρὸς τὸ παιδαριῶδες
καὶ εὐκαταφρόνητον τῆς μαϑήσεος προσηγορεύμεϑα, καϑὼς οἱ εἰς
γνῶσιν πεφυσιωμένοι διαβεβλήκασιν' ἀναγεννηϑέντες γοῦν εὐϑέως

1 vgl. I Petr. 1, 188 — 7—9 765. 9, 6 — 11—13 765. 9, 6f; vgl. St Clem. ᾿
Alex. u. ἃ. Sept. 8.63 — 18 Luk, 7,28 — 18f Joh. 1, 29. 86 — 19 ἐπεὶ —
22 ϑεοῦ! Nicetascat. zu Joh. (1, 29) in Monac. 437 p. 113; Monac. 37 f. 38a. Inc.
Κλήμεντος" ἐπειδὴ ἄρνας ὀνομάζει expl. ϑεοῦ. Die folgenden Worte: ὡς nE00pE-
ροντα ϑυσίαν zal προσφορὰν ἑαυτὸν τῷ ϑεῷ ὑπὲρ (ὑπὸ Mon. 437) τῶν ἁμαρτιῶν
ἡμῶν gehören Clemens wohl nicht an — 19 f 765. 40, 11; vgl. S. 99, 14 --- 28 vgl.

I Kor. 8,1

DD
ι

Paedadogus I. Cap. V. 24, 1—Cap. VI. 26, 3. 105

τὸ τέλειον ἀπειλήφαμεν, οὗ ἕνεχεν ἐσπεύδομεν. ἐφοωτίσϑημεν γάρ"
τὸ δὲ ἔστιν ἐπιγνῶναι τὸν ϑεόν. οὔκουν ἀτελὴς ὁ ἐγνωκὼς τὸ τέ-
Asıov. καί μου μὴ λάβησϑε ὁμολογοῦντος ἐγνωκέναι τὸν ϑεόν. ὧδέ
πως γὰρ | ἔδοξεν εἰπεῖν τῷ λόγῳ: © δὲ ἐλεύϑερος. αὐτίχα γοῦν
βαπτιξομένῳ τῷ κυρίῳ ar’ οὐρανῶν ἐπήχησε φωνὴ μάρτυς ἠγαπη-
μένου »υἱός μου εἶ σὺ ἀγαπητός, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά 08. πυϑόώ-
μεϑα οὔ» τῶν σοφῶν" σήμερον ἀναγεννηϑεὶς ö Χριστὸς ἤδη τέλειός
ἐστιν ἢ, ὅπερ ἀτοπώτατον, ἐλλιπής. εἰ δὲ τοῦτο, προσμαϑεῖν τι
αὐτῷ δεῖ. ἀλλὰ προσμαϑεῖν μὲν αὐτὸν εἰκὸς οὐδὲ ἕν ϑεὸν ὄντα. οὐ
γὰρ (ἂν) μείζων τις εἴη τοῦ λόγου οὐδὲ μὴν διδάσκαλος τοῦ μόνου
διδασκάλου. μή. τι οὖν ὁμολογήσουσι» ἄκοντες τὸν λόγον, τέλειον
ἐχ τελείου φύντα τοῦ πατρός, κατὰ τὴν οἰκονομικὴν προδιατύπωσιν
ἀναγεννηϑῆναι τελείως; καὶ εἰ τέλειος ἦν, τί ἐβαπτίζετο ὁ τέλειος;
ἔδει, φασί, πληρῶσαι τὸ ἐπάγγελμα τὸ ἀνϑρώπινον. παγκάλως. φημὶ

5 γάρ᾽ ἅμα τοίνυν τῷ ,βαπτίξεσϑαι αὐτὸν ὑπὸ Ἰωάννου γίνεται τέλειος;

δῆλον ὅτι. οὐδὲν οὖν πρὸς αὐτοῦ ,“προσέμαϑεν; οὐ γάρ. τελειοῦται

o
δὲ τῷ λουτρῷ μόνῳ καὶ τοῦ πνεύματος τῇ καϑόδῳ ayıalerar; οὔ-
τος ἔχει.

\ ER - FR ὦ» τ ς
To de αὐτο συμβαίνει τοῦτο καὶ περὶ ἡμᾶς, ὧν γέγονεν ὑπο- 2

γραφὴ ὃ κύριος" βαπτιζόμενοι φωτιζόμεϑα, φωτιζόμενοι υἱοποιού-
usda, υἱοποιούμενοι τελειούμεϑα, τελειούμενοι ἀπαϑανατιζόμεϑα
»270«, φησίν, »eina, ϑεοί ἐστε καὶ υἱοὶ ὑψίστου πάντες.« καλεῖται
δὲ πολλαχῶς τὸ ἔργον τοῦτο, χάρισμα καὶ φώτισμα καὶ τέλειον καὶ
λουτρόν' λουτρὸν μὲν de οὗ τὰς ἁμαρτίας ἀπορρυπτόμεϑα, χάρισμα
δὲ ᾧ τὰ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν ἐπιτίμια ἀνεῖται, φώτισμα δὲ δι᾽ οὗ
τὸ ἅγιον dxelvo φῶς τὸ σωτήριον ἐποπτεύεται, τουτέστιν δι᾽ οὗ τὸ
ϑεῖον ὀξυωποῦμεν, τέλειον δὲ τὸ ἀπροσδεὲς φαμέν. τί γὰρ ἔτι λεί-
πεται τῷ ϑεὸν ἐγνωχότι; καὶ γὰρ ἄτοπον os ἀληϑῶς χάρισμα
κεχλῆσϑαι ϑεοῦ τὸ μὴ πεπληρωμένον" τέλειος δὲ ὧν τέλεια χαρειεῖ-
ται δήπουϑεν" ος δὲ ἅμα τῷ κελεῦσαι αὐτὸν πάντα γίνεται, οὕτως
ἕπεται τῷ χαρίσασϑαι μόνον βουληϑῆναι αὐτὸν (TO) πεπληρῶσϑαι
τὴν χάριν. τὸ γὰρ μέλλον τοῦ χρόνου τῇ δυνάμει τοῦ ϑελήματος

6f vgl. Matth. 3, 17; Mark. 1, 11; Luk. 3, 22 mit Psal. 2, 7; Hebr. 1,5; 5,5;
Barmard, The Bibl. Text p. 38; Usener, Weihnachtsfest S. 40—50; Resch, Agrapha,
Apokr. 4 8. 347ff — 22 Psal. 81, 6 — 23f vgl. z. B. Röm. 6, 23; II Kor. 4, 4;
Jak. 1, 17; Tit. 3, 5 — 29 vgl. Jak. 1, 17 — 80 vgl. Psal. 32, 9; 148, 5

2 τὸν < F|6f πυϑώμεϑα ἘΞ πυϑόμεϑα MF* 8 ἐλλιπής FF ἐλλειπής ΕἾΜ |
10 (&»)-Usener,; Weihnachtsfest 8. 41 | 18 τελέως FM | 15 τῶ FM? τὸ M* |
21 ἀϑανατιζόμεϑα M | 24 χάρισμα M! χαρίσματα ΜῈ] 25 ἀνίεται St | 28 ϑεὸν]
95 M! 90 M* | 30 χελεῦσαι] ϑελῆσαι Markland vgl. S. 106, 9; 48, 18] 31 {τὸν St

113 P

4182

106 Clemens.

προλαμβάνεται. πρὸς δὲ καὶ ἡ τῶν κακῶν ἀπαλλαγὴ σωτηρίας

ἐστὶν] ἀρχή. μόνον δὲ ἄρα οἱ πρῶτον ὁραξάμενοι τῶν ὅρων τῆς 114 Ρ 27,

ζωῆς ἤδη. τέλειοι, ζῶμεν δὲ ἤδη οἱ ϑανάτου κεχωρισμένοι. σωτηρία
τοίνυν τὸ ἕπεσϑαι Χριστῷ. »0 γὰρ γέγονεν ἐν αὐτῷ, ζοή ἐστιν.«
»ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν,« φησίν, »ὁ τὸν λόγον μου ἀκούων καὶ
πιστεύων τῷ πέμψαντί με ἔχει ζωὴν αἰώνιον καὶ εἰς κρίσιν οὐχ
ἔρχεται, ἀλλὰ μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ ϑανάτου εἰς τὴν ζωήν.« οὕτω τὸ
πιστεῦσαι μόνον καὶ ἀναγεννηϑῆναι τελείωσίς ἐστιν ἐν ζωῇ οὐ γάρ
ποτε ἀσϑενεῖ ὃ ϑεός. ὡς γὰρ τὸ ϑέλημα αὐτοῦ ἔργον ἐστὶ καὶ τοῦτο
χόσμος ὀνομάζεται, οὕτως καὶ τὸ βούλημα αὐτοῦ ἀνϑρώπων ἐστὶ
σωτηρία καὶ τοῦτο ἐχκλησία κέκληται. οἶδεν οὖν 005 κέκληκεν, οὕς
(δὲ κέκληκεν,) σέσωκεν᾽ κέχληκεν δὲ ἅμα καὶ σέσωκεν. »αὐτοὶ γὰρ

ὑμεῖςς, φησὶν ὃ ἀπόστολος, »ϑεοδίδακτοί ἐστει« οὐχ ἄρα ϑεμιτὸν ἡμῖν :

ἀτελὲς τὸ ὑπ᾽ αὐτοῦ διδασκόμενον νοεῖν, τὸ δὲ μάϑημα ἀίδιος σο--
τηρία ἀιδίου σωτῆρος, ᾧ ἡ χάρις εἰς τοὺς αἰῶνας, ἀμήν. καὶ ὃ μό-
vov ἀναγεννηϑείς, ὥσπερ, οὖν καὶ τοὔνομα ἔχει, φωτισϑεὶς ᾿ἀπήλ-
λακται μὲν παραχρῆμα τοῦ σχότους, ἀπείληφεν δὲ αὐτόϑεν τὸ φῶς.
ὥσπερ οὖν οἱ τὸν ὕπνον ἀποσεισάμενοι εὐϑέως ἔνδοϑεν ἐγρηγόρασιν,
μᾶλλον δὲ καϑάπερ οἱ τὸ ὑπόχυμα τῶν ὀφϑαλμῶν κατάγειν πειρό-
μενοι οὐ τὸ φῶς αὑτοῖς ἔξωϑεν χορηγοῦσιν, ὃ οὐχ ἔχουσιν, τὸ δὲ
ἐμπόδιον ταῖς ὄψεσι καταβιβάζοντες ἐλευϑέραν ἀπολείπουσι τὴν
κόρην, οὕτως καὶ οἱ βαπτιζόμενοι, τὰς ἐπισχοτούσας ἁμαρτίας τῷ
ϑείῳ πνεύματι ἀχλύος δίκην ἀποτριψάμενοι, ἐλεύϑερον καὶ ἀνεμπό-
διστον καὶ φωτεινὸν ὄμμα τοῦ “πνεύματος ἴσχομεν, ᾧ δὴ μόνῳ τὸ

ὅ ϑεῖον ἐποπτεύομεν, οὐρανόϑεν᾽ ἐπεισρέοντος ἡμῖν τοῦ ἁγίου πνεύ-

ματος" “κρᾶμα τοῦτο «αὐγῆς ἀιδίου τὸ ἀίδιον φῶς ἰδεῖν δυναμένης"
ἐπεὶ τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ φίλον, φίλον δὲ τὸ ἅγιον τῷ ἐξ οὗ τὸ
ἅγιον, ὃ δὴ χυρίως κέκληται φῶς" »ἢτε γάρ ποτε 0X0T0G, νῦν δὲ
φῶς ἐν κυρίῳ.« ἐντεῦϑεν τὸν ἄνϑρωπον ὑπὸ τῶν παλαιῶν | ἡγοῦ-
μαι κεχλῆσϑαι φῶτα. ἀλλ᾽ οὐδέπω, φασίν, ἀπείληφεν τὴν τελείαν

ὧν

28,1

115 P

’ ’ > ’ \ > Fu fin \ \ ’ eh
δωρεᾶν. ovupnu καγῶ, πλὴν Ev φωτί ἐστιν καὶ TO σκότος αὑτὸν

> ’ x \ 2 ee
οὐ zararlaußavsı' φωτὸς δὲ ἀνὰ μέσον καὶ τοῦ σχότους οὐδὲ ἕν᾽ ἐν

1f vgl. Plato Gorg. p. 478 CD; Philo De saer. Ab. et Cain. 135 (I p. 190M)
— 1 ἡ — 2 ἀρχή Sacr. Par. 186 Holl; Corp. Paris. Nr. 6; Maximus Cap. 1; An-
tonius Melissa p. 109 Gesner — 4 Joh. 1, 3f — 5-7 Joh. 5, 24 — 12f I Thess.
4,9 — 19ff vgl. Sen. Ep. 94, 5.18 — 27 vgl. z. B. Plato Gorg. p. 510 B; Diogen.
V 16; Apost. XII 68 — 28f Ephes. 5,8 — 31f vgl. Joh. 1, 5

ee νὰν αμνων.

’ x - ’ - ς -
10 γάρ ἐστι τὸ ϑέλημα τοῦ πατρός μου, iva πᾶς ὁ ϑεωρῶν τὸν υἱὸν
καὶ πιστεύων ἐπ᾿ αὐτὸν ἔχῃ ζωὴ» αἰώνιον, καὶ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν

Paedagogus l. Cap. VI. 27, 1—29, 5. 107

δὲ τῇ ἀναστάσει τῶν πιστευόντων ἀπόκειται τὸ τέλος" τὸ δὲ οὐκ
ἄλλου τινός ἔστι μεταλαβεῖν ἀλλ᾽ ἢ τῆς προωμολογημένης ἐπαγγε-
λίας τυχεῖν. μὴ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ἅμα ἄμφω συνίστασϑαί
φαμεν, τήν τε πρὸς τὸ πέρας ἄφιξιν καὶ τῆς ἀφίξεως τὴν πρόληψιν"
οὐ γάρ ἐστι ταὐτὸν αἰὼν καὶ χρόνος οὐδὲ μὴν ὁρμὴ καὶ τέλος, οὐκ
ἔστι»" περὶ ἕν δὲ ἃ ἄμφω καὶ περὶ ἄμφω ö eig καταγίνεται. ἔστι γοῦν,
ος εἰπεῖν, ὁρμὴ μὲν ἡ πίστις ἐν χρόνῳ γεννωμένη, τέλος δὲ τὸ
τυχεῖν τῆς ἐπαγγελίας εἰς αἰῶνας βεβαιούμενον. αὐτὸς δὲ ὃ κύριος
σαφέστατα τῆς σωτηρίας τὴν ἰσότητα ἀπεχάλυψεν εἰπών" »τοῦτο

τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. « χαϑ᾽ ὅσον μὲν οὔ» δυνατὸν ἐν τῷδε τῷ κόσμῳ,
ὃν ἐσχάτην ἡμέραν ἡἠνίξατο, εἰς τότε τηρουμένους ὅτε παύσεται,
τελείους ἡμᾶς γενέσϑαι πιστεύομεν. πίστις γὰρ μαϑήσεως τελειότης"
διὰ τοῦτό φησιν »ὁ πιστεύων εἰς τὸν υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον.« εἰ
τοίνυν οἱ πιστεύσαντες ἔχομεν τὴν ζωήν, τί περαιτέρω τοῦ κεχτῆσϑαι
ζωὴν ἀίδιον ὑπολείπεται; οὐδὲν δὲ ἐνδεῖ τῇ πίστει τελείᾳ οὐσῃ ἐξ
ἑαυτῆς καὶ πεπληρωμένῃ. εἰ δὲ ἐνδεῖ τε αὐτῇ, οὐκ ἔστιν ὁλοτελής,
οὐδὲ πίστις ἐστί, σκάζουσα περί τι, οὐδὲ μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀπο-
δημίαν ἄλλα μένει τοὺς πεπιστευκότας, ἀδιακρίτως ἐνταῦϑα
ἠρραβωνισμένους, ἐχεῖνο δὲ τῷ πιστεῦσαι ἤδη προειληφότες ἐσό-
μενον, μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἀπολαμβάνομεν γενόμενον, ὅπως ἂν
ἐκεῖνο πληρωϑῇ τὸ λεχϑὲν »γενηϑήτω κατὰ τὴν πίστιν gov.« οὗ
δὲ ἡ πίστις, ἐνταῦϑα ἡ ἐπαγγελία, τελείωσις δὲ ἐπαγγελίας ἡ ἀνά-
παῦσις. ὥστε ἢ μὲν γνῶσις Ι ἐν τῷ poriouarı, τὸ δὲ πέρας τῆς
γνώσεως ἡ (ἀνάπαυσις, ὃ δὴ ἔσχατον νοεῖται ὀρεκτόν. καϑάπερ, οὖν
τῇ πείρᾳ ἡ ἀπειρία καταλύεται καὶ τῷ πόρῳ ἡ ἀπορία, οὕτως
ἀνάγκη τῷ φωτισμῷ ἐξαφανίζεσϑαι τὸ σχότος᾽ ἡ ἄγνοια δὲ τὸ
σχότος, xa9” ἣν περιπίπτομεν τοῖς ἁμαρτήμασιν, ἀμβλυωποῦντες
περὶ τὴν ἀλήϑειαν. φωτισμὸς ἄρα ἡ γνῶσίς ἐστιν, ὁ ἐξαφανίζων
τὴν ἄγνοιαν καὶ τὸ διορατικὸν ἐντιϑείς. ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν χειρόνων
ἀποβολὴ τῶν κρειττόνων ἐστὶν ἀποκάλυψις. ἃ γὰρ ἡ ἄγνοια συνέ-
ὅησεν καχῶς, ταῦτα διὰ τῆς ἐπιγνώσεως ἀναλύεται καλῶς. τὰ δὲ

3—5 vgl. Philo De agrie. 161 (I p. 325 M) μὴ γὰρ χατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον
ἄμφω συνίστασϑαι (φασίν), τήν τε πρὸς τὸ πέρας ἄφιξιν καὶ τὴν τῆς ἀφίξεως κατά-
ληψιν — 9—12 Joh. 6, 40 — 18 vgl. II Petr. 3, 7 — 15 Joh. 3, 36 — 21 vgl.
Ἢ Kor. 1, 22; 5, 5; Ephes. 1, 14 — 23 Matth. 9, 29

29,1

428

116 P
4

108 Clemens.

δεσμὰ ταῦτα, ἡ τάχος, ἀνίεται πίστει μὲν ἀνϑροωπίνῃ, ϑεϊκῇ δὲ [τῇ]
χάριτι, ἀφιεμένων τῶν πλημμελημάτων Evi παιωνίῳ φαρμάχῳ, λο-
γικῷ βαπτίσματι. πάντα μὲν οὖν ἀπολουόμεϑα τὰ ἁμαρτήματα, οὐ-
κέτι δέ ἐσμεν παρὰ πόδας χακοί. μία χάρις αὕτη τοῦ φωτίσματος
τὸ μὴ τὸν αὐτὸν εἶναι τῷ πρὶν ἢ λούσασϑαι τὸν τρόπον. ὅτι δὲ
ἡ γνῶσις συνανατέλλει τῷ φοωτίσματι περιαστράπτουσα τὸν νοῦν,
καὶ εὐθέως ἀχούομεν μαϑηταὶ οἱ ἀμαϑεῖς, πρότερόν ποτε τῆς

30,1

μαϑήσεως ἐκείνης προσγενομένης" οὐ γὰρ ἂν ἔχοις εἰπεῖν τὸν χρόνον. 2

ἡ μὲν γὰρ κατήχησις εἰς πίστιν περιάγει, πίστις δὲ ἅμα βαπτίσματι
ἁγίῳ παιδεύεται πνεύματι" ἐπεί, ὅτι γε μία καϑολικὴ τῆς ἀνϑρω-
πότητος σωτηρία ἡ πίστις, ἰσότης δὲ καὶ κοινωνία τοῦ δικαίου καὶ
φιλανϑρώπου ϑεοῦ ἡ αὐτὴ πρὸς πάντας, ὁ ἀπόστολος σαφέστατα
ἐξηγήσατο ὧδέ πως εἰπών" »πρὸ τοῦ δὲ ἐλϑεῖν τὴν πίστιν ὑπὸ νόμον
ἐφρουρούμεϑα συγκλειόμενοι εἰς τὴν μέλλουσαν πίστιν ἀποχαλυφϑῆς-
ναι ὥστε ὃ νόμος παιδαγωγὸς ἡμῶν γέγονεν εἰς Χριστόν, ἵνα ἐκ
πίστεως δικαιωϑῶμεν" ἐλϑούσης δὲ τῆς πίστεως οὐχέτι ὑπὸ παιδα-
γωγόν ἐσμεν.« οὐχ ἀκούετε ὅτι ὑπ᾽ ἐκεῖνον τὸν νόμον οὐχέτι ἐσμέν,
ὃς ἦν μετὰ φόβου, ὑπὸ δὲ τὸν λόγον τῆς προαιρέσεως τὸν παιδα-
γωγόν; εἶτα μέντοι ἐπήγαγεν τὴν ἁπάσης ἐχτὸς προσωποληψίας
φωνήν" »πάντες γὰρ υἱοί ἐστε διὰ πίστεως ϑεοῦ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ"
ὅσοι γὰρ εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσϑητε, Χριστὸν ἐνεδύσασϑε. οὐκ ἔνι
Ἰουδαῖος οὔτε Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὔτε ἐλεύϑερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν
καὶ ϑῆλυ: πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.« οὐκ ἄρα οἵ
μὲν γνωστιχοί, οἱ δὲ ψυχιχοὶ ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ, ἀλλ᾽ οἱ πάντες

5 ἀποϑέμενοι τὰς σαρκικὰς ἐπιϑυμίας ἴσοι καὶ πνευματικοὶ παρὰ τῷ

κυρίφ. καὶ | ἀλλαχόϑι πάλιν γράφει" »καὶ γὰρ (ἐν) ἑνὶ πνεύματι ἡμεῖς
πάντες εἰς ἕν σῶμα ἐβαπτίσϑημεν, εἴτε Ιουδαῖοι εἴτε Ἕλληνες, εἴτε
δοῦλοι εἴτε ἐλεύϑεροι" καὶ πάντες ἕν πόμα ἐποτίσϑημεν.«

Οὐκ ἄτοπον δὲ καὶ τοῖς αὐτῶν ἐκείνων συγχρήσασϑαι ῥήμασιν,
οἱ διυλισμὸν μὲν τοῦ πνεύματος τὴν μνήμην τῶν κρειττόνων» εἶναί

31,1

117 P

32,1

φασιν. διολισμὸν δὲ νοοῦσιν τὸν ἀπὸ τῆς ὑπομνήσεως τῶν ἀμεινό-.

νων τῶν χειρόνων χωρισμόν ἕπεται δὲ ἐξ avayans τῷ ὑπομνησϑέντι

13—17 Gal. 8, 23—25 — 20—23 Gal. 3, 26—28 — 25 vgl. I Petr. 2, 1. 11
— 26—28 1 Kor. 12, 13

f. 24 fehlt das Stück, auf dem der Rest des Wortes stand) ὃν va ἐποτίσϑημεν
M (φω w. 6. sch. Mt) | 81 ἀπὸ] ὑπὸ St | 32 (zei) τῶν χειρόνων Heinriei, Die
Valent. Gnosis 5. 1133 | ὑπομνησϑέντι] ὕπο weggerissen F

Paedagogus 1. Cap. VI. 30, 1—33, 3. 109

τῶν βελτιόνων ἡ μετάνοια ἡ ἐπὶ τοῖς ἥττοσιν" αὐτὸ γοῦν τὸ πνεῦμα
ὁμολογοῦσι μετανοῆσαν ἀναδραμεῖν. τὸν αὐτὸν οὖν τρόπον καὶ ἡμεῖς
ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις μετανενοηκότες, ἀποταξάμενοι τοῖς ἐλαττώ-
μασιν αὐτῶν, διυλιζόμενοι βαπτίσματι, πρὸς τὸ ἀίδιον ἀνατρέχομεν
φῶς, οἱ παῖδες πρὸς τὸν πατέρα. »ἀγαλλιασάμενος γοῦν ἐν τῷ πνεύ-
ματι Ἰησοῦς, ἐξομολογοῦμαί σοι, πάτερ, φησίν, ὃ ϑεὸς τοῦ οὐρανοῦ
καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέχρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν, καὶ
ἀπεχάλυψας αὐτὰ νηπίοις « νηπίους ἡμᾶς ὃ παιδαγωγὸς καὶ διδά-
σκαλος ἀποκαλῶν τοὺς τῶν ἐν κόσμῳ σοφῶν ἐπιτηδειοτέρους εἰς
σωτηρίαν, οἱ σοφοὺς σφᾶς ἡγούμενοι τετύφωνται. καὶ ἐπιβοᾶται,
ἀγαλλιώμενος͵ καὶ ὑπερευφραινόμενος, οἱονεὶ συντραυλίζων τοῖς νη-
πίοις" »γναί, ὃ πατήρ, ὅτι οὕτως εὐδοχία ἐγένετο ἔμπροσϑέν σου.«
διὰ τοῦτο τὰ χκεχρυμμένα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν τοῦ νῦν αἰῶνος ἀπε-
καλύφϑη τοῖς νηπίοις. (νήπιοι) ἄρα εἰχότως οἱ παῖδες τοῦ ϑεοῦ οἱ τὸν
μὲν παλαιὸν ἀποϑέμενοι ἄνϑρωπον καὶ τῆς κακίας ἐκδυσάμενοι τὸν
χιτῶνα, ἐπενδυσάμενοι δὲ τὴν ἀφϑαρσίαν τοῦ Χριστοῦ, ἵνα καινοὶ
γενόμενοι, λαὸς ἅγιος, ἀναγεννηϑέντες ἀμίαντον φυλάξωμεν τὸν ἄν-
ϑρῶπον καὶ νήπιοι ὦμεν οὑς βρέφος τοῦ ϑεοῦ κεκαϑαρμένον πορνείας
καὶ πονηρίας. σαφέστατα γοῦν ὁ μακάριος Παῦλος ἀπήλλαξεν ἡμᾶς
τῆς ζητήσεως ἐν τῇ προτέρᾳ πρὸς Κορινϑίους ἐπιστολῇ ὧδέ πως
γράφων: ν»ἀδελφοί, μὴ παιδία γίνεσϑε ταῖς φρεσίν, ἀλλὰ τῇ κακίᾳ
νηπιάζετε, ταῖς δὲ φρεσὶ τέλειοι „riveode. « τὸ δὲ »ὅτε ἤμην νήπιος,
ἐφρόνουν ὡς νήπιος, ἐλάλουν ὡς νήπιοςς« τὴν κατὰ νόμον ἀγωγὴν
αἰνίττεται, za ἣν οὐχ os ἁπλοῦς ἤδη, ἀλλ᾽ ὡς ἔτι ἄφρων νήπια
μὲν φρονῶν ἐδίωκε, νήπια δὲ λαλῶν ἐβλασφήμει τὸν λόγον. δύο
γὰρ σημαίνει τὸ | νήπιον. »ἐπειδὴ γέγονα, φησίν, ἀνήρ,« πάλιν ὁ
Παῦλος λέγει, »κατήργηκα τὰ τοῦ νηπίου.« οὐχ ἡλικίας μέγεϑος
ἀτελές, ἀλλ᾽ οὐδὲ μὴν χρόνου μέτρον ὡρισμένον, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἀνόρι-
κῶν καὶ ἐντελεστέρων μαϑημάτων διδαχὰς | ἄλλας ἀπορρήτους αἰνίτ-
τεται, τὴν νηπιότητα ὑπερόριον ἀποστέλλων ὁ καταργεῖν αὐτὴν

5—8. 12 Luk. 10, 21 (Matth. 11, 25) — 8 νηπίους — 14 νηπίοις Nicetascat.
zu Luk. (10, 21) in Monac. 33 f. 175v; Monac. 473 p. 309; Angel. 100 ἢ 212r; la-
teinisch bei Corderius, Cat. in S. Luc. p. 306. Inc, χλήμεντος παιδαγωγοῦ. νηπίους
τοίνυν ἡμᾶς ὁ λόγος ἀποχαλεῖ τοὺς χτλ. expl. τοῖς νηπίοις --- Yf vgl. Röm. 1, 22
mit I Tim. 6, 4 — 15—17 vgl. Ephes. 4, 22. 24; Jud. 23; I Kor. 15,53; II Kor. 5,17;
I Petr. 2, 9— 19-S.110,3 vgl. Isid. Pelus. Ep. 1442. 443 — 21f I Kor. 14, 20
— 22f u. 26f I Kor. 13, 11

33,1

115} 3

43 8

110 Clemens.

ὁμολογῶν ἀπόστολος, ἀλλὰ νηπίους μὲν τοὺς ἐν νόμῳ λέγει, οἱ τῷ
φόβῳ, καϑάπερ οἱ παῖδες τοῖς μορμολυχείοις, ἐχταράττονται, ἄν-
ὅρας δὲ τοὺς λόγῳ πειϑηνίους καὶ αὐτεξουσίους κέκληκεν" οἱ πεπιστεύ-
xausv ἑχουσίῳ προαιρέσει σῳζόμενοι, ἐμφρόνως, οὐχ ἀφρόνως, δε-
διττόμενοι τῷ φόβῳ. αὐτὸς περὶ τούτου μαρτυρήσει ὃ ἀπόστολος
τοὺς Ἰουδαίους κατὰ «τὴν προτέραν διαϑήχκην κληρονόμους λέγων,
κατ᾽ ἐπαγγελίαν δὲ ἡμᾶς. »λέγω δέ,« φησίν, »ἐφ᾽ ὅσον “χρόνον ὃ
κληρονόμος νήπιός ἐστιν, οὐδὲν διαφέρει δούλου κύριος πάντων ὦν,
ἀλλὰ ὑπὸ ἐπιτρόπους ἐστὶ καὶ οἰκονόμους ἄχρι uns προϑεσμίας τοῦ
πατρός. οὕτως καὶ ἡμεῖς, ὅτε Nusv νήπιοι, ὑπὸ τὰ στοιχεῖα, τοῦ
κόσμου ἦμεν δεδουλωμένοι" ὅτε δὲ ἦλϑεν τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου,
ἐξαπέστειλεν ὁ ϑεὸς τὸν υἱὸν αὐτοῦ, γενόμενον ἐκ γυναικός, γενό-
μενον ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ, ἵνα τὴν υἱοϑεσίαν
ἀπολάβωμεν δι᾽ αὐτοῦ.«

Ὅρα πῶς ὡμολόγησεν εἶναι νηπίους τοὺς ὑπὸ φόβον καὶ ἅμαρ-
τίας, τοὺς δὲ ὑπὸ τὴν πίστιν υἱοὺς χαλῶν ἀπήνδρωσεν οἰς πρὸς
ἀντιδιαστολὴν τῶν ἐν τῷ νόμῳ νηπίων. »οὐχέτι γάρ«, φησί, »δοῦλος
εἶ, ἀλλὰ υἱός" εἰ δὲ υἱός, καὶ κληρονόμος διὰ ϑεοῦ.« τί οὖν ἐνδεῖ
τῷ υἱῷ μετὰ τὴν κληρονομίαν; χάριεν τοίνυν οὕτως ἐξηγήσασϑαι τὸ
»0TE ἤμην νήπιος, ς« τουτέστιν ὅτε ἤμην Ἰουδαῖος (Eßgcios γὰρ ἄνω-
ϑὲν ἦν), »εἷς νήπιος ἐφρόνουν, ς« ἐπειδὴ εἱπόμην τῷ νόμῳ" »enel δὲ
γέγονα ἀνήρ,« οὐχέτι τὰ τοῦ νηπίου, τουτέστι τὰ τοῦ νόμου, ἀλλὰ
τὰ τοῦ ἀνδρὸς φρονῶ, τουτέστι τὰ τοῦ Χριστοῦ, ὃν μόνον ἄνδρα
ἡ γραφή, χαϑὼς προειρήκαμεν, καλεῖ, »κατήργηκα τὰ τοῦ vario.
ἡ δὲ ἐν Χριστῷ »ηπιότης τελείωσίς ἐστιν, ος πρὸς τὸν νόμον.

᾿Ενταῦϑα γενομένοις τῇ νηπιότητι ἡμῶν συνηγορητέον. ἔτι καὶ τὸ
πρὸς τοῦ ἀποστόλου εἰρημένον ἐπεξηγητέον »γάλα ὑμᾶς ἐπότισα,
οἷς νηπίους ἐν Χριστῷ, οὐ βρῶμα" οὕπω γὰρ ἐδύνασϑε" ἀλλ᾽ οὐδὲ
ἔτι νῦν δύνασϑε.ς« οὐ μοι γὰρ δοκεῖ Ἰουδαϊκῶς ἐκδέχεσθαι δεῖν τὸ
ῥητόν. ἀντιπαραϑήσω γὰρ κἀκείνην τὴν | γραφὴν νεἰσάξω ὑμᾶς εἰς

\ - x 2 ’ \ cr ’ \ ’ > ’ 3
τὴν γῆν τὴν ayadnv, τὴν ρέουσαν γαλα καὶ μέλι.« ἀναχύῦπτει τοίνυν.

ἀπορία μεγίστη κατὰ τὴν τῶν γραφῶν τῶνδε συμβολήν, (Ti) νοοῦσιν.
εἰ γὰρ ἀρχὴ τῆς εἰς Χριστὸν “πίστεως ἡ διὰ τοῦ γάλαχτος »ηπιότης
ἐστίν, ἐξευτελίζεται δὲ αὕτη ὡς παιδαριώδης. καὶ ἀτελής, πῶς ἡ τοῦ
τελείου χαὶ γνωστικοῦ μετὰ τὴν βρῶσιν ἀνάπαυσις αὖϑις νηπίῳ

2 vgl. Plato Phaed. p. 77 E — 7—14 Gal.4, 1-5 -- 17fGal.4,7 --
20—24 1 Kor. 13, 11 — 23f vgl. II Kor. 11, 2; Ephes. 4, 13 — 24 vgl. Paed. I
18 — 27—29 u. 5. 111, 2—4 I Kor. 3, 1f — 801 Exod. 3, 8. 17

12 γενόμενον ΕἾΜ γεννώμενον F3 | 15 γηπίους (mı in Ras.) M! | 26 συνηγο-
ρητέον ἔτι" χαὶ FM | 30 ῥητόν F λέγον M | 32 (ti) Wi | νοοῦσιν {τὸ νήπιον) Schw

34,1

σι

Paedagogus I. Cap. VI. 33, 4—36, 6. 111

τετίμηται γάλακτι; μή τι οὖν τὸ »οἷςς, παραβολῆς ὃν δηλωτικόν,
τοιοῦτόν τι ἐμφαίνει, χαὶ δὴ ἀναγνωστέον ὧδέ πως τὸ ῥητόν' »γάλα
ὑμᾶς ἐπότισα ἐν Χριστῷ« καὶ διαστήσαντες ὀλίγον ἐπαγάγωμεν
»os νηπίους, ἵνα κατὰ τὴν διαστολὴν τῆς ἀναγνώσεως τοιαύτην
ἀποδεξώμεϑα διάνοιαν κατήχησα ὑμᾶς ἐν Χριστῷ ἁπλῇ καὶ ἀληϑεῖ
χαὶ αὐτοφυεῖ τροφῇ τῇ πνευματικῇ" τοιαύτη γὰρ ἡ τοῦ γάλακτος
ζωοτρόφος οὐσία, φιλοστόργοις πηγάζουσα μαστοῖς" es νοεῖσϑαι
τὸ πᾶν τῇδε; ὥσπερ τῷ ,γάλαχτι αἱ τίτϑαι τοὺς παῖδας τοὺς »εογνοὺς
ἐχτρέφουσιν, κἀγὼ δὲ οὕτω τῷ Χριστοῦ γάλακτι λόγῳ πνευματικὴν
ὑμῖν ἐνστάζων τροφήν.

Οὕτω γοῦν τελεία τροφὴ τὸ γάλα ἐστὶ τὸ τέλειον καὶ εἰς τέλος
ἄγει τὸ ἀκατάπαυστον. διὸ κὰν τῇ ἀναπαύσει τὸ αὐτὸ τοῦτο ἐπήγ-
γελται γάλα καὶ μέλι. εἰχότως γάλα αὖϑις ὑπισχνεῖται τοῖς δικαίοις
ὃ κύριος, ἵνα δὴ σαφῶς ὁ λόγος ἄμφω δειχϑῇ, ἄλφα καὶ ὦ, ἀρχὴ

5 χαὶ τέλος [ὃ λόγος ἀλληγορούμενος γάλα]. τοιοῦτόν τι καὶ Ὅμηρος

ἄκων μαντεύεται τοὺς δικαίους τῶν ἀνθρώπων »γαλαχτοφάγουςς χα-
λῶν. ἔξεστε δὲ καὶ οὕτως ἐκλαμβάνειν τὴν γραφήν" »χἀγὼ δέ,
ἀδελφοί, οὐχ ἐδυνήϑην λαλῆσαι ὑμῖν sg πνευματιχοῖς, ἀλλ ὡς σαρ-
κίνοις, ὡς νηπίοις ἐν Χριστῷ,« ὡς δύνασϑαι σαρκχίνους νοεῖσϑαι
τοὺς νεωστὶ κατηχουμένους καὶ νηπίους ἔτι ἐν Χριστῷ. πνευματικοὺς
μὲν γὰρ τοὺς πεπιστευχότας ἤδη τῷ ἁγίῳ πνεύματι προσεῖπεν, σαρ-
κιχοὺς δὲ τοὺς νεοχατηχήτους καὶ μηδέπω κεχαϑαρμένους, οὕς »ἔτι
σαρκιχοὺςς εἰχότως λέγει ἐπ᾿ ἴσης τοῖς ἐϑνικοῖς τὰ σαρχὸς ἔτι φρο-
γοῦντας. »ὅπου γὰρ ἐν ὑμῖν ζῆλος καὶ ἔρις, οὐχὶ σαρκικοί ἐστε καὶ
κατὰ ἄνϑρωπον περιπατεῖτε; « διὸ καὶ »γάλα ὑμᾶς ἐπότισας φησίν,
τὴν γνῶσιν ὑμῖν ἐνέχεα, λέγων, τὴν ἐκ κατηχήσεως ἀνατρέφουσαν
εἰς ζωὴν ἀίδιον. ἀλλὰ καὶ τὸ »ἐπότισας ῥῆμα τελείας μεταλήψεως
σύμβολόν ἐστιν. πίνειν μὲν γὰρ οἱ τέλειοι λέγονται, ϑηλάζειν δὲ
οἱ νήπιοι. »τὸ αἷμά βοῦς γάρ „ns | ὁ κύριος, »ἀληϑής ἐστι πόσις.«
μή τι οὗν »γάλας εἰπὼν »ἐπότισας τὴν ἐν λόγῳ γάλακτι τελείαν
εὐφροσύνην, τὴν γνῶσιν τῆς ἀληϑείας, ἠνίξατο; τὸ δ᾽ ἐπαγόμενον
ἑξῆς »οὐ βρῶμα, οὕπω γὰρ ἐδύνασϑες τὴν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι
ἐναργῆ ἀποχάλυψιν βρώματος δίχην πρόσωπον πρὸς πρόσωπον αἰ-
νίττεσϑαι δύναται. »βλέπομεν γὰρ ὡς δι᾿ ἐσόπτρου νῦν.« ὁ αὐτὸς

6 vgl. I Kor. 10, 3 (πνευματιχὸν βρῶμαὶ --- 14 vgl. Apok. Joh. 1, 8; (1, 11}
21, 6; 22,13 — 16 vgl. ΝΟ — 17—19 I Kor. 3, 1 — 22—25 I Kor. 3, 3 —
23f u. 5. 112,2f vgl. Röm. 8, 5 — 25. 80. 891 Kor. 8, 2— 29 Joh. 6, 55 —
34f I Kor. 13, 12

36,1

120P5

112 Clemens.

ἀπόστολος λέγει, »τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον.« διὸ κἀκεῖνο
ἐπήγαγεν᾽ »ἀλλ᾽ οὐδὲ ἔτει νῦν δύνασϑε, ἔτει γὰρ σαρκικοί ἐστε,« τὰ
τῆς σαρχὸς φρονοῦντες, ἐπιϑυμοῦντες, ἐρῶντες, ζηλοῦντες, μηνιῶν-
τες, φϑονοῦντες" οὐ γὰρ (ὅτι) ἔτι ἐν σαρχί ἐσμεν, ὡς ὑπειλήφασί τινες"
σὺν αὐτῇ γὰρ τὸ πρόσωπον ἰσάγγελον ἔχοντες πρόσωπον πρὸς πρό-
σωπον τὴν ἐπαγγελίαν ὀψόμεϑα. πῶς δέ, εἰ ἐκείνη ὄντως ἐστὶν ἡ
ἐπαγγελία μετὰ τὴν ἐνϑένδε ἀπαλλαγήν, »ἢν ὀφϑαλμὸς οὐχ εἶδεν
οὐδὲ ἐπὶ νοῦν ἀνϑρώπου [οὐχ] ἀνέβη,« εἰδέναι φασὶν οὐ πνεύματι
ἐννενοηχότες, ἀλλὰ ἐκ μαϑήσεως | παρειληφότες »ὃ οὖς οὐκ ἠκουσέν
ποτες ἢ μόνον ἐκεῖνο τὸ ἐν τρίτῳ ἁρπασϑὲν οὐρανῷ; ἀλλὰ χά-
κεῖνο ἐχεμυϑεῖν ἐκελεύετο τότε. εἰ δὲ ἀνϑρωπίνη σοφία ἐστίν, ὅπερ
ὑπολείπεται νοεῖν, ἡ μεγαλαυχία. τῆς γνώσεως, ἄκουε τὸν νόμον τῆς
γραφῆς: u καυχάσϑω ὁ σοφὸς ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, καὶ μὴ καυ-
χάσϑω ὃ ἰσχυρὸς ἐν τῇ ἰσχύι αὐτοῦ, ὁ δὲ καυχώμενος ἐν κυρίῳ
καυχάσϑο.« ἡμεῖς δὲ »ϑεοδίδαχτοις καὶ τῷ Χριστοῦ ὀνόματι καυχό-
μενοι. πῶς οὖν οὐ ταύτῃ νοεῖν τὸν ἀπόστολον ὑποληπτέον τὸ
γάλα τῶν νηπίων, εἴ τε ποιμένες [ἐσ]μὲν οἱ τῶν ἐκκλησιῶν προ-
ηγούμενοι κατ᾽ εἰκόνα τοῦ ἀγαϑοῦ ποιμένος, τὰ δὲ πρόβατα ἡμεῖς.
μὴ οὐχὶ καὶ γάλα τῆς ποίμνης τὸν κύριον λέγοντα τὴν ἀκολουϑίαν
φυλάττειν ἀλληγοροῦντα; καὶ δὴ τὸ ῥητὸν αὖϑις τῇ διανοίᾳ ἐφαρ-
μοστέον" »γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα: οὕπω γὰρ ἐδύνασϑε,« οὐκ
ἄλλο τι παρὰ τὸ γάλα τὸ βρῶμα ὑπολαμβάνοντος, ταὐτὸν δὲ τῇ
οὐσίᾳ" ὡσαύτως γὰρ καὶ ὁ λόγος ὁ αὐτὸς ἢ ἀνειμένος καὶ ἤπιος οὑς
γάλα ἢ πεπηγὼς καὶ συνεστραμμένος ος βρῶμα. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ
τῇδε ἐκλαμβάνουσιν ἡμῖν γάλα νοεῖσϑαι τὸ κήρυγμα δύναται τὸ ἐπὶ
πλεῖστον κεχυμένον, βρῶμα δὲ ἡ πίστις εἰς ϑεμέλιον ἐκ κατηχήσεως
συνεστραμμένη, ἣ δὴ στερεμνιωτέρα τῆς ἀκοῆς ὑπάρχουσα βρώματι
ἀπεικάζεται, ἐν αὐτῇ σωματοποιουμένη τῇ ψυχῇ. τὴν τοιάνδε τρο-
φὴν ἀλλαχόϑι [δὲ] καὶ ὃ κύριος ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίῳ
ἑτέρως ἐξήνεγκεν διὰ συμβόλων »φάγεσϑέ μου τὰς Oapxası εἰπὼν

2 1Kor.3,2f — 8f vgl. Gal.5, 19—21 — 4 νρ]. Röm.8,9 — 5 vgl. Act. 6, 15
— 7—10 1Kor. 2,9 — 10f vgl. II Kor. 12, 2.4. — 13—15 Jerem. 9, 23 u. I Kor.
1,31; I Kor. 10, 17 — 15 vgl. 1 Thess. 4,9 — 15f vgl. Phil. 3,3 — 18 vgl. Joh. 10,11.
14 — 19 vgl. I Kor. 9, 7 (9) — 21 I-Kor. 3, 2 — 80 vgl. Joh. 6, 53 — 30ff vgl.
Ignat. Ep. ad Trall. 8, 1 ἀναχτίσασϑε Eavrodg ἐν πίστει, ὕὅ ἐστιν σὰρξ τοῦ κυ-
oiov, καὶ ἐν ἀγάπῃ, 0 ἐστιν αἷμα Ἰησοῦ Χριστοῦ

3f μηνιῶντες (1 in Ras.) M! | 4 (ὅτι) ἔτι St ὅτι Wi {λέγει ἕως) ἔτι
Schw | ἐσμεν] ἐσόμεϑα Markland vgl. Z. 6 | 5 ἰἐσάγγελον M! εἰς ἄγγελον M* |
8 [οὐχ] Ma | 11 τότε (τό in Ras.) M! | 15 χαὶ] οἵ Markland | 17 re Schw γε
FM | [£o]u&v St | 18 ὑμεῖς Arcerius | 20 (τῇδε) δὴ Schw | 29 [δὲ] Schw

37,1

38,1

Paedagogus 1. Cap. VI. 37, 1—39, 4. 113

»χαὶ πίεσϑέ μου τὸ αἷμας, (τὸ) ἐναργὲς τῆς πίστεως καὶ πῆς ἐπαγ-
γελίας (τὸ βρώσιμον καὶ τὸ πότιμον ἀλληγορῶν᾽ δι᾿ ὧν ἡ ἐκκλησία,
καϑάπερ ἄνϑρωπος ἐκ πολλῶν συνεστηκυῖα μελῶν, ἄρδεταί τε καὶ
αὔξεται συγχροτεῖταί τε καὶ συμπήγνυται ἐξ ἀμφοῖν, σώματος μὲν
5 τῆς πίστεος, ψυχῆς δὲ τῆς ἐλπίδος, ὥσπερ καὶ. ὃ κύριος ἐκ σαρκὸς
καὶ αἵματος. τῷ “γὰρ ὄντι αἷμα τῆς πίστεως ἡ ἐλπίς, ὑφ᾽ ἧς συνέχε-
ται, καϑάπερ ὑπὸ ψυχῆς, ἡ πίστις. διαπνευσάσης δὲ τῆς ἐλπίδος di-
χὴν ἐχρυέντος αἵματος τὸ ζωτικὸν τῆς πίστεως ὑπεκλύεται.
Εἰ δὲ ἄρα προσφιλονεικεῖν ἐϑέλοιέν τινες τὰ πρῶτα μαϑήματα
10 τὸ γάλα μηνύειν λέγοντες, ὡσανεὶ πρώτας τροφάς, τὸ δὲ βρῶμα τὰς
πνευματιχὰς ἐπιγνώσεις, σφᾶς αὐτοὺς ἀνάγοντες εἰς γνῶσιν, ἴστω-
σαν, ὡς ἄρα στερεὰν τροφὴν τὸ βρῶμα λέγοντες καὶ σάρκα καὶ αἷμα
τοῦ Ἰησοῦ ὑποφέρονται τῇ σφῶν αὐτῶν μεγαλαύχῳ σοφίᾳ ἐπὶ τὴ»
ἁπλότητα τὴν ἀληϑῆ. “πρωτόγονον γὰρ τὸ αἷμα εὑρίσκεται ἐν ἀν-
15 ϑρώπφῳ, ὃ δή τινες οὐσίαν εἰπεῖν ψυχῆς τετολμήκασιν" τοῦτο δὴ
τὸ αἷμα φυσικῇ τρεπόμενον “πέψει, κυησάσης τῆς μητρός, φιλοστοργίᾳ
συμπαϑεῖ ἐξανϑεῖ καὶ “ηράσκει πρὸς τὸ ἄφοβον τοῦ παιδίου" καὶ
ἔστε μὲν τῆς σαρχὸς ὑγρότερον τὸ αἷμα, οἷον ὑγρά τις οὖσα σάρξ,
τοῦ δὲ αἵματος νοστιμώτερον τὸ γάλα καὶ λεπτομερέστερον. εἴτε
20 γὰρ τὸ ἐπιχορηγούμενον αἷμα τῷ ἐμβρύῳ καὶ διὰ μητρῴου πρότερον
ἐπιπεμπόμενον ὀμφαλοῦ εἴτε αὖ τὸ “καταμήνιον αὐτό, ἀποκλεισϑὲν
τῆς οἰχείας φορᾶς, κατὰ φυσικὴν ἀνάχυσιν χωρεῖν κελεύεται πρὸς
τοῦ παντρόφου καὶ γενεσιουργοῦ ϑεοῦ ἐπὶ τοὺς φλεγμαίνοντας ἤδη
μαστοὺς καὶ ὑπὸ πνεύματος ἀλλοιούμενον ϑερμοῦ ποϑεινὴ σχευά-
25 Serau τῷ νηπίῳ τροφή, αἷμα To μεταβάλλον ἐστί. μάλιστα γὰρ
πάντων μελῶν μαστοὶ συμπαϑεῖς μήτρᾳ. ἐπὰν οὖν Kata τοὺς τό-
χκοὺυς ἀποχοπὴν λάβῃ τὸ ἀγγεῖον, δι᾽ οὗ πρὸς τὸ ἔμβρυον τὸ αἷμα
ἐφέρετο, μύσις μὲν γίνεται τοῦ πόρου, τὴν δὲ ὁρμὴν | ἐπὶ τοὺς
μαστοὺς τὸ αἷμα λαμβάνει καὶ πολλῆς τῆς ἐπιφορᾶς γενομένης
1—8 Nicetascat. zu Joh. (6, 57) in Monac. 437 f. 296Y; Monac. 37 f. 211r;
Vatic. 1996 f. 28V. Ine. χλήμεντος" φάγεσϑέ μου τὴν σάρχα καὶ πίεσϑέ μου τὸ αἷμα,
φησὶν ὃ χύριος, τὸ ἐναργὲς expl. ὑπεκχλύεται — 14 πρωτόγονον — - ὃ. 191, 8 νη-
πίους Cat. zu Hebr. 5, 12 bei Cramer VII p. 490, 25 — 494, 21 (Κλήμεντος παιδα-
yoy&og) wenig gekürzt; inc. πρωτόγονον expl. νηπίους. τοσαῦτα περὲ yalazrog
καὶ τῆς τούτου ἀλληγορίας --- 14—S. 114, 20 Apostol. V19b; Arsen. p. 153 W —
15 vgl. Galen V 283 — 19ff vgl. Plut. Mor. p. 495 D— 496 A — 25f vgl. Galen
XV 401
1 τὸ ἐναργὲς Cat. ἐναργὲς FM ἐναργῶς Ma | τῆς πίστεως (τὸ βρώσιμον» Hort |
2 (τὸ βρώσιμον zal) Schw | 3 ἄνϑρωπος] ἄνος w. 6. sch. corr. aus ἄνοις ΜΙ|6 ὑφ᾽
Cat. ἐφ᾽ ἘΝ Ε 7 ἡ πίστις «ὦ vor συνέχεται Cat. | 11 σφᾶς ὃ. ἐφ᾽ ἃς FM | ἀνάγον Kroll |
11 ἴστωσαν ΕἾΜ ἱστῶσαν F*M* | 18 ἐπιφέρονται Ma | 15 ὃ --- τετολμήχασιν < Cat. |

20f πρότερον ἐπιπεμπόμενον St πρότερόν ἐστι πεμπόμενον ἘΜ ἐστὶ πρότερον

πεμπόμενον Cat. | 21 ὀμφαλοὺς Μὲ w. e.sch. | αὖ τὸ ΕἾΜ αὑτὸ F* | 23 ϑεοῦ < Cat.
Clemens I. 8

39,1

122 P

114 Clemens.

διατείνονται καὶ μεταβάλλει τὸ αἷμα εἰς γάλα, ἀναλόγως τῇ ἐπὶ τῆς
ἑλχώσεως εἰς πῦον τοῦ αἵματος μεταβολῇ" εἴτε αὐ ἀπὸ τῶν ἐν
μαστοῖς παραχειμένων φλεβῶν ἀναστομουμένων κατὰ τὰς διατάσεις
τῆς κυήσεως τὸ αἷμα μεταχεῖται εἰς τὰς φυσικὰς τῶν μαστῶν σή-
ραγγας, τούτῳ δὲ ἀνακιρνάμενον τὸ ἀπὸ τῶν γειτνιωσῶν κατα-
πεμπόμενον ἀρτηριῶν πνεῦμα, μενούσης ἔτι τῆς ὑποχειμένης ἀκεραίου
τοῦ αἵματος οὐσίας, ἐχκυμαινόμενον Asvxalveraı χαὶ τῇ τοιαύτῃ
ἀνακοπῇ κατ᾽ ἐξαφρισμὸν μεταβάλλεται, παραπλήσιόν τι πεπονϑὸς
τῇ ϑαλάττῃ, ἣν δὴ κατὰ τὰς ἐμβολὰς τῶν πνευμάτων οἱ ποιηταί
φασιν »ἀποπτύειν ἁλὸς ἄχνην«" πλὴν ἀλλὰ αἷμα ἔχει τὴν οὐσίαν.
τούτῳ τῷ τρόπῳ καὶ οἱ ποταμοὶ ῥόϑῳ φερόμενοι τῇ ἐμπεριλήψει
τοῦ περικεχυμένου ἀέρος. ξαινόμενοι ἀφρὸν μορμύρουσιν, καὶ τὸ ἐν-
στόμιον ἡμῶν ὑγρὸν τῷ πνεύματι ἐκλευκαίνεται. τίς οὖν ἡ ἀπο-
κλήρωσις μὴ οὐχὶ καὶ τὸ αἷμα ἐπὶ τὸ φωτεινότατον xal λευχότατον
ὑπὸ τοῦ πνεύματος τρέπεσϑαι ὁμολογεῖν; πάσχει δὲ τὴν μεταβολὴν
κατὰ ποιότητα, οὐ κατ᾽ οὐσίαν. ἀμέλει γοῦν οὐ τροφιμώτερον ἄλλο
τι οὐδὲ μὴν γλυκύτερον ἀλλ᾽ οὐδὲ λευχότερον εὕροις ἂν γάλακτος.
πάντῃ δὲ ἔοικεν τούτῳ ἡ πνευματικὴ τροφή, γλυκεῖα μὲν διὰ τὴν
χάριν ὑπάρχουσα, τρόφιμος δὲ oc ζωή, λευχὴ δὲ ὡς ἡμέρα Χριστοῦ,
καὶ τὸ αἷμα τοῦ λόγου πεφανέρωται ὡς γάλα. ταύτῃ τοίνυν περὶ
τὴν ἀποκύησιν οἰχονομούμενον τῷ βρέφει τὸ γάλα χορηγεῖται, καὶ
οἱ μαστοί, οἱ τέως τὸν ἄνδρα περιβλεπόμενοι ὀρϑοί, ἤδη κατανεύουσι
πρὸς τὸ παιδίον, τὴν ὑπὸ τῆς φύσεως πεπονημένην εὐλήπτον
παρέχειν διδασκόμενοι τροφὴν. εἰς ἀνατροφὴν σωτηρίας οὐ γὰρ oc

ei πηγαὶ πλήρεις εἰσὶν οἱ μαστοὶ ἐπεισρέοντος ἑτοίμου | rahaxcos,

ἀλλὰ μεταβάλλοντες τὴν τροφὴν ἐν ἑαυτοῖς ἐργάζονται γάλα καὶ
διαπνέουσιν. ἡ τροφὴ δὲ ἡ κατάλληλος αὕτη καὶ πρόσφορος γεο-
παγεῖ καὶ νεοφυεῖ παιδίῳ πρὸς τοῦ ϑεοῦ τοῦ τροφέος καὶ πατρὸς

1 vgl. Galen XV 402 — 10 4 426 — 12 vgl. E 599; Σ᾽ 403; Φ 325 (ἀφρῷ
μορμύρων) — 19 vgl. Past. Herm. Vis. IV 3, 5 — 24—27 vgl. Plut. Vita Aemil.
14 οἱ μαστοὶ τῶν γυναικῶν οὐχ ὥσπερ ἀγγεῖα πλήρεις εἰσὶν ἐπιρρέοντος ἑτοίμου
γάλακτος, ἀλλὰ μεταβάλλοντες τὴν τροφὴν ἐν αὑτοῖς ἐργάζονται γάλα καὶ διηϑοῦ-
σιν und Mor. p. 496 A; vgl. Wendland, Quaest. Mus. p. 59

2 ξλχώσεως (λ über d. Z.) M! | πύον Ἐ1 ποῖον F* | 4} σύριγγας Cat. | 5 τούτων
Cat. τοῦτο Ars. | γειτνιωσῶν Di vgl. Paed. II 61, 1; III 60, 2 γειτνιουσῶν FM
γειτνιαζουσῶν Cat. | 9 ϑαλάττηι (das eine τ über d. Z.) M?| 10 ἀποπτύει F | ἔχει]
ἐστὶ Wi | 11 ἐπιλήψει Cat. | 12 ἀφρῷ Hom. | 14 φωτεινότατον M! τεινότατον
ΜῈ} 15f ὁμολογεῖν, πάσχειν δὲ — οὐσίαν; Markland | 18 τούτῳ 7 πνευματιχὴ
τροφή St τοῦτο τῇ πνευματικῇ τροφῇ FM Ars. Cat. | 18 γλυχεῖα — ὑπάρχουσα) ἥτις
ἐστὶ γλυχεῖα μὲν διὰ τὴν χάριν Cat. | 19 ἡμέρα. * κα Schw | 20 zei τὸ αἷμα —
γάλα < Cat.

40,1

41,1

458.

Paedagogus I. Cap. VI. 39, 5—43, 2. 115

τῶν γεννωμένων καὶ ἀναγεννωμένων πονουμένη, οἷον τὸ μάννα
οὐρανόϑεν ἐπερρέετο τοῖς φαλιωσῖς Ἑβραίοις, ἣ τῶν ἀγγέλων ἐπου-
ράνιος τροφή. , ἀμέλει καὶ νῦν | αἱ τίτϑαι τὸ πρωτόχυτον τοῦ γά-
λαχτος πόμα ὁμωνύμως ἐχείνῃ τῇ τροφῇ μάννα κεκλήχασι». ἀλλ᾽
ai μὲν γυναῖχες ai κυοῦσαι μητέρες γενόμεναι πηγάζουσι γάλα᾽ ὃ ὁὲ
κύριος ὁ Χριστὸς ὃ τῆς παρϑένου καρπὸς οὐκ ἐμαχάρισεν τοὺς γυναι-

123P 3

’ \ an» > \ a 2 x - B
κείους μαστοὺς οὐδὲ ἔκρινεν αὑτοὺς τροφεῖς; ἀλλὰ τοῦ φιλοστόργου .

καὶ φιλανϑρώπου πατρὸς ἐπομβρήσαντος τὸν λόγον αὐτὸς ἤδη
τροφὴ γέγονεν πνευματικὴ τοῖς σώφροσιν.

"2 ϑαύματος uvorıxod' εἷς μὲν ὃ τῶν ὅλων πατήρ, εἷς δὲ καὶ
ὁ τῶν ὅλων λόγος, καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἕν καὶ τὸ αὐτὸ παν-
ταχοῦ, μία δὲ μόνη γίνεται μήτηρ παρϑένος" ἐκκλησίαν ἐμοὶ φίλον
αὐτὴν καλεῖν. γάλα οὐχ ἔσχεν ἡ μήτηρ αὕτη μόνη, ὅτι μόνη μὴ
γέγονεν γυνή, παρϑένος δὲ ἅμα καὶ μήτηρ ἐστίν, ἀχήρατος μὲν οἷς
παρϑένος, ἀγαπητικὴ δὲ οἧς μήτηρ, καὶ τὰ αὑτῆς παιδία προσχαλου-

μένη ἁγίῳ τιϑηνεῖται γάλακτι, τῷ βρεφώδει λόγῳ. διὸ οὐχ ἔσχε

γάλα, ὅτι γάλα ἢν * * τὸ παιδίον τοῦτο καλὸν καὶ οἰκεῖον, τὸ σῶμα
τοῦ Χριστοῦ, τὴν νεολαίαν ὑποτροφ(ὴν) οὖσαν τῷ λόγῳ, ἣν αὐτὸς
ἐκύησεν ὃ κύριος. οδῖνι σαρκικῇ, ἣν αὐτὸς ἐσπαργάνωσεν ö κύριος αἵματι
τιμίῳ. ὦ τῶν ἁγίων λοχευμάτων, 1) τῶν ἁγίων σπαργάνων" ὃ λόγος
τὰ πάντα τῷ νηπίῳ, καὶ πατὴρ καὶ μήτηρ καὶ παιδαγωγὸς καὶ τρο-
φεύς. ὑφάγεσϑέ μους, φησί, »τὴν σάρχα καὶ πίεσϑέ μου τὸ αἷμα.«
ταύτας ἡμῖν οἰχείας τροφὰς ὃ κύριος χορηγεῖ καὶ σάρκα ὀρέγει χαὶ
αἷμα ἐκχεῖ" καὶ οὐδὲν εἰς αὔξησιν τοῖς παιδίοις ἐνδεῖ. ὦ τοῦ παρα-

5 δόξου μυστηρίου: ἀποδύσασϑαι ἡμῖν τὴν παλαιὰν καὶ σαρκικὴν ἐγ-

κελεύεται φϑοράν, ὥσπερ καὶ τὴν παλαιὰν τροφήν, καινῆς δὲ ἄλλης
τῆς Χριστοῦ διαίτης μεταλαμβάνοντας, ἐκεῖνον, εἰ δυνατόν, ἀνα-
λαμβάνοντας ἐν ξαυτοῖς ἀποτίϑεσϑαι καὶ τὸν σωτῆρα ἐνστερνίσασϑαι,
ἵνα καταργήσωμεν τῆς σαρχὸς ἡμῶν τὰ πάϑη. ἀλλ᾽ οὐ ταύτῃ νοεῖν
ἐϑέλεις, κοινότερον δὲ ἴσως. ἄκουε καὶ ταύτῃ" σάρχα ἡμῖν τὸ πνεῦμα
τὸ ἅγιον ἀλληγορεῖ, καὶ γὰρ ὑπ᾽ αὐτοῦ δεδημιούργηται ἡ σάρξ᾽
αἷμα ἡμῖν τὸν λόγον αἰνίττεται, καὶ γὰρ ὡς αἷμα πλούσιον ὃ λόγος

1-8 vgl. Exod. 16; Psal. 77, 25; Weish. Sal. 16, 20; IV Esr. 1,19 — 6f vgl.
Luk. 11, 27. 23 — 9 vgl. I Kor. 10, 3 — 19f vgl. Luk. 2, 7 mit I Petr. 1, 19 —
22 vgl. Joh. 6, 53

1 μάνα M | 4 μάννα] γάλα Cat. | 4} ἀλλ᾽ ai μὲν --- 116, 16 zaravevonzöres
< Cat. | 11 αὐτὸ ΕἾΜ: αὐτὸν F*M* | 12 παρϑένος] πᾶῤνος M! | 16 τιϑηνεῖται (ἡ
in Ras.) Mi βρεφώδει (8 in Ras.) M! | 17 = x Schw (γάλα ἦν (ὁ Aöyog.)) | 18 veo-
λαίαν Vi νεολέαν FM vgl. S. 99,6 | ὑποτροφ(ὴν) οὖσαν Schw ὑποτροφοῦσαν FM |
19 &xUnoev] viell. ἀπεχύησεν Ma | 24 παιδείοις M* | 29 χαταργήσωμεν Cobet 276
vgl. Paed. II 100, 3 χαταρτίσωμεν FM | 30 ἐϑέλεις (ει in Ras.) M!
8:

42,1

43,1

124 P

116 Clemens.

ἐπικέχυται τῷ Bio‘ ἡ κρᾶσις δὲ ἡ ἀμφοῖν ὁ κύριος, ἡ τροφὴ τῶν

νηπίων" ὃ κύριος πνεῦμα καὶ λόγος. ἡ τροφή, τουτέστιν (6) κύριος 3

Ἰησοῦς, τουτέστιν ὃ λόγος τοῦ ϑεοῦ, πνεῦμα σαρχούμενον, ,ἁγιαξζο-
μένη σὰρξ οὐράνιος. ἡ τροφὴ τὸ γάλα τοῦ πατρός, ᾧ μόνῳ, τιτ-
ϑευόμεϑα οἱ νήπιοι. αὐτὸς γοῦν ὃ »ἠγαπημένοςς καὶ τροφεὺς ἡμῶν
λόγος τὸ αὑτοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἐξέχεεν αἷμα, σῴζων τὴν ἀνϑρωπότητα'

δι οὗ πεπιστευχότες εἰς τὸν ϑεὸν ἐπὶ τὸν »λαϑικηδέα μαζὸνε τοῦ

πατρός, τὸν λόγον, καταφεύγομεν, ὃ δέ, ὡς ἔοικεν, μόνος ἡμῖν
τοῖς νηπίοις τὸ “γάλα τῆς ἀγάπης χορηγεῖ, καὶ οὗτοι οἧς ἀληϑῶς
μακάριοι μόνοι, ὅσοι τοῦτον ϑηλάζουσι τὸν μαστόν. διὰ τοῦτό φῆσι
καὶ ὁ «Πέτρος: »ἀποϑέμενοι 0vv πᾶσαν κακίαν δαὶ πάντα δόλον καὶ
τὴν ὑπόχρισιν καὶ φϑόνον καὶ καταλαλιάν, os ἀρτιγέννητα βρέφη
τὸ λογικὸν γάλα ἐπιποϑήσατε, ἵνα ἐν αὐτῷ αὐξηϑῆτε εἰς σωτηρίαν,
εἰ ἐγεύσασϑε ὅτι χρηστὸς ὁ κύριος.« εἰ δὲ καὶ συνενδῴη τις αὐτοῖς
ἄλλο τι εἶναι τὸ βρῶμα παρὰ τὸ γάλα, εἶτα πῶς οὐ περιπαρήσονται
σφίσιν αὐτοῖς, οὐ κατανενοηκότες τὴν φύσιν; ἡ γάρ τοι τροφὴ χει-
μῶνος μὲν πυχνοῦντος τοῦ περιέχοντος καὶ πάροδον οὐ διδόντος
ἐντὸς καταχλειομένῳ τῷ ϑερμῷ, ἕψομένη καὶ πεπτομένη, εἰς τὰς
φλέβας ἐξαιματουμένη ἐκχωρεῖ᾽ ai δὲ διαπνοῆς οὐ τυγχάνουσαι πε-
πληρωμέναι μάλιστα συντείνονται καὶ σφύζουσι" διὸ καὶ αἱ τίτϑαι
περιπληϑεῖς τότε μάλιστα γίνονται τῷ γάλακτι. ἀποδέδεικται δὲ
ἡμῖν μικρῷ πρόσϑεν τὸ αἷμα εἰς γάλα ταῖς κυούσαις κατὰ μεταβολήν,
οὐ κατ᾽ οὐσίαν χωρεῖν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ αἱ τρίχες αἱ ξανϑαὶ τοῖς
γηρῶσιν εἰς πολιὰς μεταβάλλοῦσιν. ϑέρους δὲ ἔμπαλιν ἀραιότερον
ὃν τὸ σῶμα τὴν τροφὴν εὐδιαφορητοτέραν παρέχει, καὶ ἥκιστα πλεο-
νάζει τὸ γάλα, ἐπεὶ μηδὲ τὸ αἷμα" οὐδὲ γὰρ πᾶσα κατέχεται ἡ τροφή.
εἰ τοίνυν ἡ μὲν κατεργασία τῆς τροφῆς ἐξαιματοῦται, τὸ δὲ αἷμα
ἐχγαλακτοῦται, παρασκευὴ γίνεται τὸ αἷμα τοῦ γάλακτος sg σπέρμα
ἀνϑρώπου καὶ γίγαρτον ἀμπέλου. τῷ οὖν γάλακτι, τῇ κυριακῇ τροφῇ,
εὐθὺς μὲν ἀποχυηϑέντες τιϑηνούμεϑα, εὐϑὺς δὲ ἀνα γεννηϑέντες τετι-
μήμεϑα τῆς ἀναπαύσεως τὴν ἐλπίδα, τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ, εὐαγγελι-

5 vgl. Mark. 1, 11 u.ä. — 5—10 vgl. Philo Quod det. pot. insid. 115 (I
p. 213 M) σοφία ϑεοῦ τροφὸς καὶ τιϑηνοχόμος χαὶ χουροτρόφος τῶν ἀφϑάρτου
διαίτης ἐφιεμένων --- 7 X 88 — 9 vgl. Luk. 11, 271 — 11--14 1 Petr. 2, 1—3
(Psal. 33, 9) — 81 vgl. Gal. 4, 26

44,1

45,1

125 P

Paedagogus I. Cap. VI. 43, 3—46, 3. 117

ζόμενοι, ἐν ἡ μέλε καὶ γάλα ὀμβρεῖν ἀναγέγραπται, διὰ τῆς ἐνύλου
χαὶ τὴν ἁγίαν μνηστευόμενοι τροφήν. τὰ μὲν γὰρ βρώματα καταρ- 2
γεῖται, ἣ φησιν ὁ ἀπόστολος αὐτός, ἡ δὲ διὰ γάλακτος τροφὴ εἰς
οὐρανοὺς χαϑηγεῖται, πολίτας οὐρανῶν καὶ συγχορευτὰς ἀγγέλων
ἀναϑρεψαμένη. ἐπειδὴ δέ ἐστιν ὃ λόγος πηγὴ ζωῆς βρύουσα καὶ
ποταμὸς εἴρηται ἐλαίου, εἰχότως ἀλληγορῶν ὁ Παῦλος καὶ γάλα
αὐτὸν ὀνομάζων »ἐπότισας ἐπιφέρει" πίνεται γὰρ ὁ λόγος, ἡ τροφὴ
τῆς ἀληϑείας. ἀμέλει καὶ τὸ ποτὸν ὑγρὰ καλεῖται τροφή. δυνατὸν 3
δὲ τὸ αὐτὸ χαὶ βρῶμα εἶναί πῶς ἔχον καὶ ποτόν, πρὸς ἄλλο καὶ
ἄλλο νοούμενον, καϑάπερ καὶ ὃ τυρὸς γάλαχτός ἐστι πῆξις ἢ γάλα
πεπηγός. οὐ] γάρ μοι τῆς λεξιϑηρίας μέλει τὰ νῦν, πλὴν ὅτι τὰς 48 8
τροφὰς ἄμφω μία διαχονεῖται οὐσίαι ἀλλὰ καὶ τοῖς ὑποτιτϑίοις
παιδίοις ἀρχεῖ μόνον τὸ γάλα καὶ ποτὸν εἶναι καὶ τροφήν. »ἐγώς, 4
φησὶν ὃ κύριος, »βρῶσιν ἔχω φαγεῖν, ἣν ὑμεῖς οὐχ οἴδατε" ἐμὸν
βρῶμά ἐστιν, ἵνα ποιήσω τὸ ϑέλημα τοῦ πέμψαντός us: ὁρᾶτε
ἄλλο βρῶμα, ἀλληγορούμενον παραπλησίως γάλακτι, τὸ ϑέλημα τοῦ

ϑεοῦ. ἀλλὰ καὶ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ ἰδίου πάϑους »ποτήριον«ς 46,1

κέχληχεν καταχρηστιχῶς, ὅτι ἐχπιεῖν καὶ ἐκτελέσαι μόνον ἐχρῆν
αὐτό. οὕτως Χριστῷ μὲν ἡ τροφὴ τῆς πατρικῆς βουλῆς ἡ τελείωσις
ἦν, ἡμῖν δὲ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἡ τροφή τοῖς νηπίοις, τοῖς ἀμέλγουσιν
τὸν λόγον τῶν οὐρανῶν" ἐντεῦϑεν τὸ ζητῆσαι μαστεῦσαι καλεῖται,
ὅτι τοῖς ζητοῦσιν νηπίοις τὸν λόγον αἱ πατρικαὶ τῆς φιλανϑρωπίας
ϑηλαὶ χορηγοῦσι τὸ γάλα. ἔτι δὲ καὶ ἄρτον αὐτὸν οὐρανῶν ὁμο- 2
λογεῖ ὃ λόγος. »οὐ γὰρ Μωσῆςς, φησίν, »ἔδωκεν ὑμῖν τὸν ἄρτον dx
τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλ᾽ ὃ πατήρ μου δίδωσιν ὑμῖν τὸν ἄρτον dx τοῦ
οὐρανοῦ τὸν ἀληϑινόν᾽ ὃ γὰρ ἄρτος τοῦ ϑεοῦ ἐστιν ὃ ἐκ τοῦ
οὐρανοῦ καταβαίνων καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ. καὶ ὃ ἄρτος, ὃν
ἐγὼ δώσω, ἡ σάρξ μού ἐστιν ὑπὲρ τῆς τοῦ χόσμου ζωῆς.« ἐνταῦϑα :
τὸ μυστιχὸν τοῦ ἄρτου παρασημειωτέον, ὅτε σάρχα αὐτὸν λέγει καὶ
ὡς ἀνισταμένην δῆϑεν [διὰ πυρός], καϑάπερ ἐκ φϑορᾶς καὶ σπορᾶς

ὡς

1 vgl. Exod. 8, 8. 17 — 2f vgl. I Kor. 6, 18 — 5 vgl. Apok. Joh. 21, 6 —
6 vgl. Deut. 32, 13; Philo a. a. O. 118 — 7 vgl. I Kor. 3,2 — 12f vgl. Philo De
carit. 17 (II p. 397 Μὴ γάλακτος ἐπίῤῥοια, μία οὖσα, ποτόν ἐστιν ὁμοῦ καὶ σιτίον ---
13—15 Joh. 4, 32. 84 — 17 vgl. Matth. 20, 22. 23; 26, 39. 42; Mark. 10, 38. 39;
14, 36; Luk. 22,42; Joh. 18, 11 — 24—28 Joh. 6, 32. 33. 51

6 ἀλληγορῶ»] ἀλληγορῶν τοίνυν τὸν λόγον Cat. vgl. 5. 116, 29 — 18 ἐγώ —
5. 118, 10 οὕτως < Cat. | 18 ὅτι Markland ὅτε FM 5 γε Kroll | 19 αὐτόν Kroll |
23 (τῶν) οὐρανῶν Markland οὐράνιον Ma | 25 ὑμῖν M! ἡμῖν ΜῈ. 28 ἐστιν) +
ἣν ἐγὼ δώσω F vgl. Barnard, The Bibl. Text of Clem. p. 57 | 30 ἀνισταμένην
FMText συνισταμένην MRand | [διὰ πυρός] Heyse

118 Clemens.

ὃ πυρὸς ἀνίσταται, καὶ μέντοι διὰ πυρὸς συνισταμένην εἰς εὐφρο-
σύγην ἐχκλησίας. ος ἄρτον πεπτόμενον.

᾿4λλὰ γὰρ αὖϑις ἡμῖν σαφέστερον τοῦτο ἐν τῷ Περὶ ἀναστάσεως
δηλωϑήσεται. ἐπεὶ δὲ εἶπεν ν»καὶ ὁ ἄρτος, ὃν ἐγὼ δώσω, ἡ 0008
μού ἐστινκ, σὰρξ δὲ αἵματι ἄρδεται, Ι τὸ δὲ αἷμα οἶνος ἀλληγορεῖται,
ἰστέον οὖν, ὅτι ὡς ἄρτος εἰς κρᾶμα καταϑρυβεὶς τὸν οἶνον ἁρπάξει,
τὸ δὲ ὑδατῶδες ἀπολείπει, οὕτως καὶ ἡ σὰρξ τοῦ κυρίου, ὃ ἄρτος
τῶν οὐρανῶν, ἀναπίνει τὸ αἷμα, τοὺς οὐρανίους τῶν ἀνϑρώποων
εἰς ἀφϑαρσίαν ἐχτρέφων, ἀπολείπων δὲ μόνας ἐκείνας εἰς φϑορὰν
τὰς σαρκικὰς ἐπιϑυμίας. οὕτως πολλαχῶς ἀλληγορεῖται ὃ λόγος, καὶ
βρῶμα καὶ σὰρξ καὶ τροφὴ xal ἄρτος καὶ αἷμα καὶ γάλα, ἃ πᾶντα
ὁ κύριος εἰς ἀπόλαυσιν ἡμῶν τῶν εἰς αὐτὸν πεπιστευκότων. μὴ δὴ
οὖν τις ξενιζέσϑω λεγόντων ἡμῶν ἀλληγορεῖσϑαι γάλα τὸ αἷμα τοῦ
κυρίου" 7 γὰρ οὐχὶ καὶ οἶνος ἀλληγορεῖται; »06 πλύνωνε, φησίν, »ἐν

2
5 οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβόζὴν αὖ-

τοῦ᾽« ἐν τῷ αἵματι τῷ αὐτοῦ κοσμήσειν λέγει τὸ σῶμα τοῦ λόγου,
ὥσπερ ἀμέλει" τῷ αὐτοῦ πνεύματι ἐχϑρέψει τοὺς πεινῶντας τὸν λόγον.
ὅτι δὲ τὸ αἷμα ὃ λόγος ἐστίν, “μαρτυρεῖ τοῦ "Aßer τοῦ δικαίου τὸ
αἷμα ἐντυγχάνον τῷ ϑεῷ᾽ οὐ γὰρ τὸ αἷμα ἄν ποτε προήσεται φο-
vv, μὴ οὐχὶ ὃ λόγος νοούμενος τὸ alua' τύπος γὰρ ὃ δίχαιος ὁ πα-
λαιὸς τοῦ νέου δικαίου καὶ τὸ αἷμα τὸ ἐντυγχᾶνον τὸ παλαιὸν ÜrEQEV-
τυγχάνει τοῦ αἵματος τοῦ νέου. φϑέγγεται δὲ πρὸς τὸν ϑεὸν τὸ

41,1

126 P

< ς \ ’ > c
αἷμα, ὁ λόγος, ἐπεὶ λόγον ἐμήνυεν τὸν πεισόμενον. ἀλλὰ καὶ ἡ σὰρξ 48,1

αὐτὴ καὶ τὸ ἐν αὐτῇ αἷμα τῷ γάλακτι, οἷον ἀντιπελαργούμενον, ἄρ-
δεταί τε καὶ αὔξεται. καὶ δὴ καὶ ἡ διαμόρφωσις τοῦ συλληφϑέντος
τῷ τῆς ἐπὶ μῆνα καϑάρσεως ὑπολελειμμένῳ καϑαρῷ περιττώματι
κιρναμένου τοῦ σπέρματος γίνεται" ἡ γὰρ ἐν τούτῳ δύναμις, ϑρομ-
βοῦσα τοῦ αἵματος τὴν φύσιν, ὃν τρόπον ἡ πυτία συνίστησι τὸ γάλα,
οὐσίαν ἐργάζεται μορφώσεως" εὐϑαλεῖ γὰρ ἡ κρᾶσις, σφαλερὰ δὲ ἡ

ἀχρότης εἰς ἀτεκνίαν. καὶ γὰρ αὐτῆς ἤδη τῆς γῆς ὑπὸ μὲν ἐπομβρίας 2

3 beabsichtigte, nicht vorhandene Schrift; vgl. Paed. Π 104 — 4f Joh. 6, 51
— 4 ἐπεὶ --- 10 ἐπιϑυμίας Nicetascat. zu Joh. (6, 57) in Monac. 437 f. 297a; Monac.
37 ἢ 2118, Vatic. 1996 ἢ, 28v unmittelbar nach dem Citat aus Paed. 138. Inc. ἐπειδὴ
εἶπεν ὁ κύριος ὅτι ὃ ἄρτος expl. ἐπιϑυμίας --- 14—16 Gen. 49, 11 — 18f vgl. Gen.
4, 10; Matth. 23, 35; Hebr. 11, 4

Paedagogus I. Cap. VI. 47, 1-50, 1. 119

κατακλυσϑὲν ἀποσύρεται τὸ σπέρμα, διὰ δὲ αὐχμὸν νοτίδος ἀποξη-
ραίνεται, κολλώδης δὲ ὃ χυμὸς ὧν συνέχει τὸ σπέρμα καὶ φύει. τινὲς
δὲ καὶ τὸ σπέρμα τοῦ ζῴου ἀφρὸν εἶναι τοῦ αἵματος κατ᾽ οὐσίαν
ὑποτίϑενται, ὃ δὴ τῇ ἐμφύτῳ τοῦ ἄρρενος ϑέρμῃ παρὰ τὰς συμπλο-
zus ἐχταραχϑὲν ἐχριπιζόμενον ἐξαφροῦται κἀν ταῖς σπερματίσιν παρα-
τίϑεται φλεψίν" ἐντεῦϑεν γὰρ ὁ ᾿Απολλωνιάτης Διογένης τὰ ἀφροσί-
σια | κεκλῆσϑαι βούλεται.

Συμφανὲς τοίνυν ἐκ τούτων ἁπάντων αἷμα εἶναι τοῦ ἀνϑρωπίνου
σώματος τὴν οὐσίαν. καὶ δὴ καὶ τὸ κατὰ γαστρὸς τὸ μὲν πρῶτον
ὑγροῦ ἐστι σύστασις γαλακτοειδής, ἔπειτα ἐξαιματουμένη σαρκοῦται ἡ
σύστασις αὕτη, πηγνυμένη δὲ ἐν τῇ ὑστέρᾳ ὑπὸ τοῦ φυσικοῦ καὶ ϑερ-
μοῦ πνεύματος, ὑφ᾽ οὗ διαπλάττεται τὸ ἔμβρυον, ξωογονεῖται. ἀλλὰ
χαὶ μετὰ τὴν ἀποκύησιν αὖϑις ἐχτρέφεται τὸ παιδίον αἵματι τῷ
αὐτῷ" αἵματος γὰρ φύσις τοῦ γάλακτος ἡ δύσις, καὶ πηγὴ τροφῆς

5 τὸ γάλα, φ δὴ καὶ γυνὴ δήλη τεχοῦσα ἀληϑῶς καὶ μήτηρ, δὲ οὗ xal

φίλτρον εὐνοίας προσλαμβάνει. διὰ τοῦτο ἄρα μυστικῶς τὸ ἐν τῷ
ἀποστόλῳ ἅγιον πνεῦμα τῇ τοῦ κυρίου ἀποχρώμενον φωνῇ »γάλα
ὑμᾶς, ἐπότισας λέγει. ei γὰρ ἀνεγεννήϑημεν εἰς Χριστόν, 0 > ἀναγεννή-
cas ἡμᾶς ἐχτρέφει τῷ ἰδίῳ γάλακτι, τῷ λόγῳ᾽ πᾶν γὰρ τὸ γεννῆσαν
ἔοικεν εὐϑὺς παρέχειν τῷ γεννωμένῳ τροφήν. καϑάπερ δὲ ἡ ava-
γέννησις, ἀναλόγως οὕτως καὶ ἡ τροφὴ γέγονεν τῷ ἀνϑρώπῳ πνευ-
ματική. πάντῃ τοίνυν ἡμεῖς τὰ πάντα Χριστῷ προσφκειώμεϑα, χαὶ
εἰς συγγένειαν διὰ τὸ αἷμα αὐτοῦ, ᾧ λυτρούμεϑα, καὶ εἰς συμπάϑειαν
διὰ τὴν ἀνατροφὴν τὴν ἐκ τοῦ λόγου, καὶ εἰς ἀφϑαρσίαν διὰ τὴν
ἀγωγὴν τὴν αὐτοῦ"
τὸ ϑρέψαι δ᾽ ἐν βροτοῖσι πολλάκις
πλείω πορίζει φίλτρα τοῦ φῦσαι τέκνα.

τὸ αὐτὸ ἄρα καὶ αἷμα καὶ γάλα τοῦ κυρίου πάϑους καὶ διδασκαλίας
σύμβολον. ἐφεῖται τοιγαροῦν ἡμῶν ἑκάστῳ τῶν | νηπίων ἐγκαυχᾶσϑαι
τῷ κυρίῳ, ἐπιφϑεγγομένοις

3 vgl. Galen IV 188. 531 — 6f vgl. Diels, Vorsokr. 345, 48 — 14f. 19 Υ vgl.
Plato Menex. p. 237 E πᾶν γὰρ τὸ τεχὸν τροφὴν ἔχει ἐπιτηδείαν ᾧ ἂν very" ᾧ καὶ
γυνὴ δήλη τεκοῦσά τε ἀληϑῶς καὶ μή, ἀλλ᾽ ὑποβαλλομένη, ἐὰν μὴ ἔχῃ πηγὰς τροφῆς
τῷ γεννωμένῳ. Plut. Mor. p. 3CD — 17 ΕἼ Κον. 8, 2 --- 26f Biotus Fr. 1 ΤΟΙ p. 825

127 P
49,1

47850,1

120 Clemens.

πατρὸς δ᾽ ἐξ ἀγαϑοῖο καὶ αἵματος εὔχομαι εἶναι.

ὡς δ᾽ ἐξ αἵματος γάλα κατὰ μεταβολὴν γίνεται, ἤδη μὲν σαφές, οὐ
μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ποιμνίων ἔκ τε τῶν βουκολίων ἔξεστι μαϑεῖν.
τὰ γὰρ ζῷα ταῦτα τοῦ ἔτους κατὰ τὴν ὥραν, ἣν ἔαρ καλοῦμεν,
ὑγροτέρου τοῦ περιέχοντος γεγονότος, ἀλλὰ καὶ τῆς πόας καὶ τῶν
νομῶν εὐχύλων τὸ τηνικάδε οὐσῶν καὶ ἐνίχμων, αἵματος πίμπλαται
πρότερον, ος ἐκ τῆς διατάσεως τῶν φλεβῶν, κυρτουμένων τῶν ἀγ-
γείων, δείκνυται" ἐκ δὲ τοῦ αἵματος δαψιλέστερον χεῖται: τὸ γάλα"
ϑέρους δ᾽ ἔμπαλιν ὑπὸ τοῦ καύματος συγκαιόμενον καὶ ἀναξηραινό-
μενον ἵστησι τὴν μεταβολὴν τὸ αἷμα, καὶ ταύτῃ ἔλαττον ἀμέλγονται.
γαὶ μὴν καὶ συγγένειάν τινα πρὸς τὸ ὕδωρ | φυσικωτάτην ἔχει τὸ γάλα,
καϑάπερ ἀμέλει πρὸς τὴν πνευματικὴν τροφὴν τὸ λουτρὸν τὸ πνευ-
ματικόν" οἱ γοῦν ἐπιρροφοῦντες τῷ προειρημένῳ γάλαχτι ψυχροῦ
ὀλίγον ὕδατος ὠφελοῦνται παραχρῆμα: οὐ γὰρ ἀποξύνεσϑαι τὸ

2
5 γάλα ἐᾷ ἡ πρὸς τὸ ὕδωρ κοινωνία, οὐχ ἀντιπαϑείᾳ τινί, προσπε-

παινομένου δὲ προσπαϑείᾳ. καὶ ἣν ὁ λόγος ἔχει πρὸς τὸ βάπτισμα
κοινωνίαν, ταύτην ἔχει τὸ γάλα τὴν συναλλαγὴν πρὸς τὸ ὕδωρ.
δέχεται γὰρ μόνον τῶν ὑγρῶν τοῦτο καὶ τὴν πρὸς τὸ ὕδωρ μῖξιν
ἐπὶ κάϑαρσιν παραλαμβανόμενον καϑάπερ τὸ βάπτισμα ἐπὶ ἀφέσει
ἁμαρτιῶν. μίγνυται δὲ καὶ μέλιτι προσφυῶς καὶ τοῦτο ἐπὶ καϑάρσει
πάλιν μετὰ γλυχείας τῆς τροφῆς" μιγνύμενος γὰρ ὁ λόγος φιλᾶν-
ϑρωπίᾳ ἰᾶταί τε ἅμα τὰ πάϑη καὶ ἀνακαϑαίρει τὰς ἁμαρτίας" καὶ τὸ
»μέλιτος γλυκίων ῥέεν αὐδὴς ἐπὶ τοῦ λόγου λελέχϑαι μοι δοκεῖ, ὃς
ἐστιν μέλι χαὶ πολλαχοῦ δὲ ἡ προφητεία »ὑπὲρ μέλε καὶ xmolov«
ἀνάγει. ναὶ μὴν ἔτι μίγνυται τὸ γάλα καὶ οἴνῳ τῷ γλυκεῖ, ἐπωφελὴς
δὲ ἡ μῖξις, καϑάπερ ἀνακιρναμένου τοῦ πάϑους εἰς ἀφϑαρσίαν" ἐξορ-
ροῦται γὰρ ὑπὸ τοῦ οἴνου τὸ γάλα καὶ σχίζεται, καὶ ὅτιπερ αὐτοῦ
νόϑον, τοῦτ᾽ ἀποχετεύεται. χατὰ τὰ αὐτὰ δὲ τῆς πίστεως ἡ κοινω-
via ἡ πνευματικὴ πρὸς τὸν παϑητὸν ἄνϑρωπον, τὰς σαρκιχὰς ἐπι-
ϑυμίας ἐξορροῦσα, εἰς ἀιδιότητα συστέλλει τὸν ἄνϑρωπον, τοῖς ϑείοις
ἀπαϑανατίζουσα. [ἀλλ] οἱ πολλοὶ δὲ καὶ τῷ λιπαρῷ τοῦ γάλακτος;

1 zZ 118 — 2—10, Apostol. V 19b; Arsen. p. 154 W; vgl. zu S. 113,14 --
2 vgl. Galen IV 822; XV 393 — 19 vgl. Mark. 1, 4 α. ὅ, — 23 A 249 — 24 Pasal.
18..11:-118..103

123P 3

51,1

Paedagogus I. Cap. VI. 50. 2—Cap. VII. 53, 3. 121

ὃ δὴ βούτυρον καλοῦσιν, καταχρῶνται εἰς λύχνον, τὸ πολυέλαιον τοῦ
λόγου di αἰνίγματος ἀριδήλου σαφηνίσαντες, ος μόνου τοῦδε ἐνδίκως
καὶ τρέφοντος καὶ avgovrog καὶ φωτίζοντος τοὺς νηπίους. διὰ τοῦτο
γὰρ καὶ ἡ γραφὴ περὶ τοῦ κυρίου λέγει »ἐφψώμισεν αὐτοὺς γενήματα
ἀγρῶν, ἐϑήλασαν μέλε ἐκ πέτρας καὶ ἔλαιον ἐκ στερεᾶς πέτρας, βού-
τυρον βοῶν καὶ γάλα προβάτων μετὰ στέατος ἀρνῶν«ς καὶ τὰ ἐπὶ
τούτοις ἔδωχεν αὐτοῖς. ἀλλὰ καὶ τὴν γέννησιν τοῦ παιδίου ὁ προ-
φητεύων »Bovrvgov« φησὶν »ἔδεται καὶ uelıs. ἐμοὶ δὲ καὶ ϑαυμάζειν
ἔπεισιν ὅπως σφᾶς τελείους τινὲς τολμῶσι καλεῖν | καὶ γνωστικούς.
ὑπὲρ τὸν ἀπόστολον φρονοῦντες, φυσιούμενοί τε χαὶ φρυαττόμενοι,
αὐτοῦ ὁμολογοῦντος τοῦ Παύλου περὶ ἑαυτοῦ" »οὐχ ὅτι ἤδη ἔλαβον
ἢ ἤδη τετελείωμαι, διώκω δὲ εἰ καὶ καταλάβω, ἐφ᾽ ᾧ καὶ κατελήφϑην
ὑπὸ Χριστοῦ. ἀδελφοί, ἐγὼ ἐμαυτὸν οὕπω λογίζομαι κατειληφέναι
ἕν δέ, τὰ μὲν ὀπίσω ἐπιλανϑανόμενος, τοῖς δὲ ἔμπροσϑεν ἐπεκχτει-
νόμενος, κατὰ σχοπὸν διώκω εἰς τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως ἐν
Χριστῷ Ἰησοῦ.« καὶ τέλειον μὲν ἑαυτὸν ἡγεῖται, ὅτι ἀπήλλακται
τοῦ προτέρου βίου, ἔχεται δὲ τοῦ χρείττονος, οὐχ ὡς ἐν γνώσει τέ-
λειος, ἀλλ os τοῦ τελείου ἐφιέμενος" διὸ καὶ ἐπιφέρει »ὅσοι οὖν
τέλειοι, τοῦτο φρονοῦμενε, τελείωσιν δηλονότι λέγων τὸ ἀποτετάχϑαι
ταῖς ἁμαρτίαις καὶ εἰς πίστιν τοῦ μόνου τελείου ἀναγεγεννῆσϑαι,
ἐχλαϑομένους τῶν κατόπισϑεν ἁμαρτιῶν.

VII Τίς 6 παιδαγωγός, καὶ περὶ τῆς παιδαγωγίας αὐτοῦ.

Ἐπεὶ τοίνυν ἀπεδείξαμεν παῖδας ἡμᾶς τοὺς πάντας ὑπὸ τῆς γρα-
φῆς καλουμένους οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς Χριστῷ κατηκολουϑηκότας
ἡμᾶς νηπίους ἀλληγορουμένους, μόνον δὲ εἶναι τέλειον τὸν πατέρα
τῶν ὅλων (ἐν αὑτῷ γὰρ ὁ υἱὸς καὶ ἐν τῷ υἱῷ ὁ πατήρ), ὥρα ἡμῖν
ἑπομένοις τῇ τάξει καὶ τὸν παιδαγωγὸν ἡμῶν εἰπεῖν ὅστις ἐστί.
καλεῖται δὲ Ἰησοῦς. ἔσϑ᾽ ὅτε οὖν ποιμένα ἑαυτὸν καλεῖ καὶ λέγει
»ἐγώ εἰμι ὃ ποιμὴν ὃ καλόςε, κατὰ μεταφορὰν ἀπὸ τῶν ποιμένων
τῶν καϑηγουμένων τοῖς προβάτοις ὃ καϑηγούμενος τῶν παιδίων
παιδαγωγὸς νοούμενος, ὃ τῶν νηπίων κηδεμονικὸς ποιμήν᾽ ἁπλοῖ
γὰρ οἱ νήπιοι εἷς πρόβατα ἀλληγορούμενοι" »καὶ γενήσονταιε, φησίν,

4—6 Deut. 32, 13. 14 — 8 765. 7, 15 — 9f vgl. IKor.8, 1 — 11—16 Phil.
3, 12—14 — 18f Phil. 3, 15 — 26f vgl. Joh. 17, 21 — 29 Joh. 10, 11. 14 —
32f Joh. 10, 16

52,1

129 P

53,1

ὩΣ

122 Clemens.

»oi πάντες μία ποίμνη καὶ eis ποιμήν.« παιδαγωγὸς οὖν εἰχότως ὁ
λόγος ὁ τοὺς παῖδας ἡμᾶς εἰς σωτηρίαν ἄγων. ἐναργέστατα γοῦν ὁ
λόγος περὶ ἑαυτοῦ διὰ Ὡσηὲ εἴρηκεν »ἐγὼ δὲ παιδευτὴς ὑμῶν εἰμι.
παιδαγωγία δὲ ἡ ϑεοσέβεια, μάϑησις οὖσα ϑεοῦ ϑεραπείας καὶ παί-
δευσις εἰς ἐπίγνωσιν ἀληϑείας ἀγωγή τε ὀρϑὴ ἀνάγουσα εἰς οὐρανόν.

Παιδαγωγία δὲ καλεῖται πολλαχῶς" χαὶ γὰρ ἡ τοῦ ἀγομένου καὶ
μανϑάνοντος, καὶ ἡ τοῦ ἄγοντος καὶ διδάσκοντος, καὶ αὐτὴ τρίτον ἡ
ἀγωγή, καὶ τὰ διδασχόμενα τέταρτον, οἷον αἱ ἐντολαί. ἔστι δὲ 1 ἡ
κατὰ τὸν ϑεὸν παιδαγωγία κατευϑυσμὸς ἀληϑείας εἰς ἐποπτείαν | ϑεοῦ
καὶ πράξεων. ἁγίων ὑποτύπωσις ἐν αἰωνίῳ διαμονῇ. ὥσπερ οὖν
κατευϑύνει τὴν φάλαγγα ὃ στρατηγὸς τῆς σωτηρίας τῶν μισϑοφόρων
προμηϑούμενος, καὶ ὡς ὃ κυβερνήτης οἰακίξει τὸ σχάφος σῴζει» προ-
αιρούμενος τοὺς ἐμπλέοντας, οὕτως καὶ ὃ παιδαγωγὸς ἄγει τοὺς
παῖδας ἐπὶ τὴν σωτήριον δίαιταν τῆς ἡμῶν αὐτῶν Evexev κηδεμονίας"
καὶ καϑόλου ὁπόσα ἂν παρὰ τοῦ ϑεοῦ εὐλόγως αἰτήσαιμεν ἡμῖν γε-
νέσϑαι, ταῦτα πειϑομένοις τῷ παιδαγωγῷ περιέσται. ὅνπερ οὖν τρό-
πον ὃ κυβερνήτης οὐχ αἰεὶ τοῖς ἀνέμοις ὑπείκει, ἀντίπρῳρος δὲ ἔσϑ᾽
ὅτε ὅλαις ἀνϑίσταται καταιγίσιν, οὕτως ὃ παιδαγωγὸς οὐχὶ τοῖς ἐν
τῷ κόσμῳ τῷδε καταπνέουσιν ἀνέμοις ὑπείκει ποτὲ οὐδὲ ἐπιτρέπει
αὐτοῖς τὸ παιδίον, ὥσπερ σχάφος, εἰς ϑηριώδη καὶ ἀσελγῆ προσρῆξαι
δίαιταν, μόνῳ δὲ ἄρα τῷ ἀληϑείας πνεύματι ἔπουρος ἀρϑεὶς ἀντέ-
χεται μάλα ἐρρωμένως τῶν οἰάχων τοῦ παιδός, τῶν ὥτων λέγω,
ἕως ἂν ἀβλαβὲς καϑορμίσῃ τὸ παιδίον εἰς τὸν λιμένα τῶν οὐρανῶν.
τὸ μὲν γὰρ πάτριον καλούμενον παρ᾽ ἀνϑρώποις ἔϑος ὅσον οὐδέπω
παρέρχεται, ἡ δὲ ἀγωγὴ ἡ ϑεία κτῆμά ἐστιν εἰς ἀεὶ παραμένον. "Ayıl-
λέως μὲν οὖν παιδαγωγὸν τὸν Φοίνικα φασι γεγονέναι καὶ τῶν Κροί-
σου παίδων ᾿άδραστον, ᾿Αλεξάνδρου δὲ Aswvidnv καὶ Φιλίππου Nav-
σίϑοον. ἀλλ᾽ ὃ μὲν γυναικομανής, ὁ Φοῖνιξ, ἦν, ὃ δὲ φυγάς, ὁ Adoaorog,
ἦν, Δεωνίδης δὲ οὐ περιεῖλεν τὸν. τῦφον τοῦ Μακεδόνος οὐδὲ Nav-
σίϑοος μεϑύοντα τὸν &x Πέλλης ἰάσατο" ᾿Αλκιβιάδου δὲ τὴν πορνείαν

54,1
130 P

48 8
2

δῦ,1

ὁ Θρᾷξ ἐπισχεῖν οὐκ ἴσχυσεν Ζώπυρος, ἀλλ᾽ ὠνητὸν ἀνδράποδον ö

Ζώπυρος ἣν, καὶ τῶν “Θεμιστοκλέους παίδων ὃ παιδαγωγὸς Σίκιννος
οἰκέτης ῥάϑυμος ἢν" ὀρχεῖσϑαί φασιν αὐτὸν καὶ σικιν»ίζειν εὑρηκέναι:
οὐκ ἔλαϑον | ἡμᾶς οἱ παρὰ Πέρσαις βασίλειοι καλούμενοι παιδαγωγοί,

a ‚ \ > \ 2 ‚ 2 , 2 ’ ἊΨ
> 095 τἕτταρας τὸν ἀριϑμὸν ἀριστίνδην ἐκλέγοντες ἐκ παντῶν Περσῶν

8 Hos. 5, 2 --- 15f vgl. Joh. 14, 18 α. ἃ. — 25 vgl. Thukyd. 1, 22 --- 28 vgl.
I 4511 --- 32f vgl. Athen. XIV p. 630 B

3 want M? woı& M* εἶμι M? nuı ΜῈ 10 ἐν] ἐπ᾿ Ma | 19 ἀνέμοις St νόμοις
FM 34 ἀνϑρώποις Markland αὐτοῖς FM | 35 ἀριστίνδην M! ἀριστείδην M*

131 P2

Paedagogus I. Cap. VII. 54, 1—57, 2. 123

οἱ βασιλεῖς Περσῶν τοῖς σφῶν αὐτῶν ἐφίστων παισίν" ἀλλὰ τοξεύειν
μόνον οἱ παῖδες αὐτοῖς μανϑάνουσιν, ἡβήσαντες δὲ ἀδελφαῖς καὶ μη-
τράσιν καὶ γυναιξὶν γαμεταῖς τε ἅμα καὶ παλλακίσιν ἀναρίϑμοις ἐπι-
μίσγονται, καϑάπερ οἱ κάπροι εἰς συνουσίαν ἠσχημένοι. ὃ δὲ ἡμέτερος
5 παιδαγωγὸς ἅγιος ϑεὸς Ἰησοῦς, ὃ πάσης τῆς ἀνθρωπότητος καϑηγε-
μὼν λόγος, αὐτὸς ὃ φιλάνϑρωπος ϑεός ἔστι παιδαγωγός. λέγει δέ
ποῦ διὰ τῆς φδῆς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰς αὐτόν" »αὐτάρχησεν τὸν
λαὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἐν δίψει καύματος, ἐν ἀνύδρῳ" ἐκύχλωσεν αὐτὸν
καὶ ἐπαίδευσεν αὐτὸν καὶ διεφύλαξεν ος κόρην ὀφϑαλμοῦ. ὡς ἀετὸς
10 σχεπάσαι νοσσιὰν αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τοῖς νεοσσοῖς αὐτοῦ ἐπεπόϑησεν.
διεὶς τὰς πτέρυγας αὐτοῦ ἐδέξατο αὐτοὺς καὶ ἀνέλαβεν αὐτοὺς ἐπὶ
τῶν μεταφρένων αὐτοῦ" κύριος μόνος ἤγεν αὐτοὺς xal οὐκ ἣν μετ᾽
αὐτῶν ϑεὸς ἀλλότριος.« σαφῶς, οἶμαι, τὸν παιδαγωγὸν ἐνδείκνυται
ἡ γραφὴ τὴν ἀγωγὴν αὐτοῦ διηγουμένη. πάλιν δὲ ὅταν λέγῃ διὰ τοῦ
15 ἰδίου προσώπου, ἑαυτὸν ὁμολογεῖ παιδαγωγόν: »ἐγὼ κύριος 6 ϑεός
σου, ὃ ἐξαγαγών σε ἐκ γῆς Αἰγύπτου.« τίς οὖν ἔχει ἐξουσίαν τοῦ
ἄγειν εἴσω τε καὶ ἔξω; οὐχὶ 6 παιδαγωγός; οὗτος »ὥφϑη τῷ ᾿Αβραὰμ
καὶ εἶπεν αὐτῷ" ἐγώ εἰμι ὁ ϑεός σου" εὐαρέστει ἐνώπιόν μου.« τοῦ-
τον δὲ παιδαγωγικώτατα ὑποκχατασχευάζεὶ παῖδα πιστόν, ν»καὶ γίνους
20 φήσας »ἄμεμπτος" καὶ ϑήσω τὴν διαϑήχην μου ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ
ἀνὰ μέσον σοῦ καὶ τοῦ σπέρματός σου«. φιλίας ἐνταῦϑα ἐπιστατικῆς
ἐστε χοινωνία. τοῦ δὲ Ἰακὼβ ἐναργέστατα παιδαγωγὸς εἶναι φαίνεται.
λέγει γοῦν αὐτῷ: ἰδοὺ ἐγὼ μετὰ σοῦ, διαφυλάσσων σε ἐν τῇ ὁδῷ
πάσῃ, οὗ ἂν πορευϑῆς καὶ ἀποστρέψω σε εἰς τὴν γῆν ταύτην, ὅτι
25 οὐ μή σε ἐγχαταλείπω | ἕως τοῦ ποιῆσαί με ὅσα ἐλάλησά σοι.« τούτῳ
δὲ καὶ συμπαλαίειν λέγεται. νὑπελείφϑη dee, φησίν, »Ἱακὼβ μόνος,
καὶ ἐπάλαιεν μετ᾽ αὐτοῦ ἄνϑρωποςε, ὃ παιδαγωγός, »μέχρι πρωί. «
οὗτος ἦν ὁ ἄνϑρωπος ὁ ἄγων καὶ φέρων, ὁ συγγυμναξόμενος καὶ
ἀλείφω» κατὰ τοῦ πονηροῦ τὸν ἀσχητὴν Ἰακώβ. ὅτι δὲ ὁ λόγος ἢν
80 ὁ ἀλείπτης ἅμα τῷ Ἰακὼβ καὶ παιδαγωγὸς τῆς ἀνϑρωπότητος, »ἠρώ-
τῆσενε, φησίν, »αὐτὸν καὶ εἶπεν αὐτῷ" ἀνάγγειλόν μοι τί τὸ ὄνομά
σου. καὶ εἶπεν" ἵνα τί τοῦτο ἐρωτᾷς τὸ ὄνομά μου;« ἐτήρει γὰρ τὸ
ὄνομα τὸ καινὸν τῷ νέῳ λαῷ τῷ νηπίῳ ἔτι δὲ ἀνωνόμαστος ἦν ὁ

1 ἢ vgl. Herodot 1, 136 — 7—13 Deut. 32, 10—12 — 15f Exod. 20, 2 --
17—21 Gen. 17, 1. 2. 7 — 23—25 Gen, 28, 15 — 26f Gen. 32, 24 — 29f vgl.
Philo De mut. nom. 87 (I p. 591 Μὴ — 30—32 Gen. 32, 29

56,1

57,1

124 Clemens.

ϑεὸς ὁ κύριος, μηδέπω γεγενημένος ἄνϑρωπος. πλὴν ἀλλὰ »ὁ Ἰακὼβ
ἐχάλεσε τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐχείνου Εἶδος ϑεοῦ" εἶδον ‚rags, φησί,
»ϑεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, καὶ ἐσώϑη μου ἡ ψυχή.« πρόσοω-
πον δὲ τοῦ ϑεοῦ ὃ „40708, ® porierau ὁ ϑεὸς καὶ “γνωρίξεται. τότε

5 χαὶ ᾿Ισραὴλ ἐπωνόβασται, ὅτε εἶδεν τὸν ϑεὸν τὸν κύριον. οὗτός 3
ἐστιν ὃ ϑεός, ὃ λόγος, ὃ παιδαγωγός, ὃ φήσας αὐτῷ πάλιν ὕστερον
»μὴ φοβοῦ καταβῆναι εἰς Αἴγυπτονε. ὅρα πῶς μὲν ἕπεται τῷ δικαίῳ
6 παιδαγωγός, ὅπως δὲ καὶ ἀλείφει τὸν ἀσχητήν, πτερνίζειν διδάσχων
τὸν ἀνταγωνιστήν. αὐτὸς γοῦν οὗτος καὶ τὸν Μωσέα διδάσκει παι- 4

10 δαγωγεῖν" λέγει γὰρ ὃ κύριος" »εἴ τις ἡμάρτηκεν ἐνώπιόν μου, ἐξα-
λείφω αὐτὸν ἐκ τῆς βίβλου μου. νυνὶ δὲ βάδιζε καὶ ὁδήγησον τὸν
λαὸν τοῦτον εἰς τὸν τόπον, ὃν εἶπά σοι.« ἐνταῦϑα διδάσκαλός ἔστι 58,1
παιδαγωγίας" καὶ γὰρ ἦν ος ἀληϑῶς διὰ μὲν Μωσέως παιδαγωγὸς ὃ
κύριος τοῦ λαοῦ τοῦ παλαιοῦ, δί αὑτοῦ δὲ τοῦ νέου καϑηγεμὼν λαοῦ,

15 πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. »ἰδούς, | γάρ φησι τῷ Μωσεῖ, »ὁ ἄγγελός 133 P
μου προϊπορεύεταί σους, τὴν εὐαγγέλιον xal ἡγεμόνιον ἐπιστήσας 49 8
τοῦ λόγου δύναμιν τὸ δὲ ἀξίωμα τὸ κυριακὸν φυλάττων »ἡ δ᾽ ἂν 3
ἡμέρᾳ ἐπισχέπτωμαι,ς φησίν, »ἐπάξω ἐπ᾿ αὐτοὺς τὴν ἁμαρτίαν αὖ-
τῶνςε, τουτέστιν, ἢ δ᾽ ἂν ἡμέρᾳ κριτὴς καϑεσϑῶ, ἀποδώσω τῶν ἁμαρ-

20 τιῶν αὐτῶν τὰ ἀντάξια" ὁ γὰρ. αὐτὸς “παιδαγωγὸς καὶ κριτὴς τοὺς
παραχούσαντας αὐτοῦ δικάζει, τὸ δὲ ἁμάρτημα αὐτῶν οὐ παρασιωπᾷ
ὃ φιλάνϑρωπος λόγος, ἐλέγχει δέ, ἵνα μετανοήσωσιν' »ϑέλει γὰρ ὁ
κύριος τὴν μετάνοιαν τοῦ ἁμαρτωλοῦ μᾶλλον ἢ τὸν ϑάνατον.« ἡμεῖς 8
δὲ τὰς ἄλλων ἁμαρτίας ὡς νήπιοι δι’ ἀκοῆς παραδεξάμενοι φόβῳ τῆς

25 ἀπειλῆς τοῦ μὴ τὰ ὅμοια παϑεῖν ἀποσχώμεϑα τῶν ἴσων σλημμελῆη-
μάτων. τί οὖν ἦν ὃ ἥμαρτον; »ὅτι ἐν τῷ ϑυμῷ αὐτῶν ἀπέχτειναν
ἀνϑρώπους καὶ (Ev) τῇ ἐπιϑυμίᾳ αὐτῶν ἐνευροκόπησαν ταῦρον ἐπι-
κατάρατος ὃ ϑυμὸς αὐτῶν. «

Tis ἂν οὖν τούτου μᾶλλον ἡμᾶς φιλανϑρωπότερον παιδεύσαι; 59,1

30 τὸ μὲν οὖν πρότερον τῷ πρεσβυτέρῳ λαῷ πρεσβυτέρα διαϑήκη ἢν
καὶ νόμος ἐπαιδαγώγει τὸν λαὸν μετὰ φόβου καὶ λόγος ἄγγελος ἦν, καινῷ.

1—3 Gen. 82, 30 — 3f vgl. Strom. V 84 --- 5 vgl. Gen. 82, 28; aber die Er-
klärung von Ἰσραήλ als ὁρῶν τὸν ϑεόν (Paed. I 77; Strom. I 31; II 20; Exec. ex
Theod. 56) stammt aus Philo De Abrah. 57 (II p. 9 Μὴ) Ἰσραήλ, ὅπερ ἑρμηνευϑέν
ἐστιν »ὁρῶν Yeöv«. Ähnlich De congr. erud. gr. 51 (I p. 526 M); De ebriet. 82 (I
p. 869 Ν) — 7 Gen. 46, 3— 8 vgl. Gen. 27, 36; Philo Leg. alleg. ΠῚ 190 (I p. 125 M)
— 10-12. 15f. 17—19 Exod. 32, 33f — 22f vgl. Ezech. 18, 23. 32; 33, 11 —
26—28 Gen. 49, 6f — 31 vgl. Gal. 3, 24

Paedagogus I. Cap. VII. 57, 3—60, 3. 125

δὲ καὶ νέῳ λαῷ καινὴ καὶ νέα διαϑήκη δεδώρηται καὶ 6 λόγος (σὰρξ) γεγέ-
νηταικαὶ ὁ φόβος εἰς ἀγάπην μετατέτραπται καὶ ὃ μυστικὸς ἐκεῖνος ἄγγε-
λος Ἰησοῦς τίχτεται. ὁ γὰρ αὐτὸς οὗτος παιδαγωγὸς τότε μὲν »φοβηϑήσῃ 2
κύριον τὸν ϑεὸν-« ἔλεγεν, ἡμῖν δὲ »ἀγαπήσεις κύριον τὸν ϑεόνσους παρήνε-

5 σεν. διὰ τοῦτο καὶ ἐντέλλεται ἡμῖν »παύσασϑε ἀπὸ τῶν ἔργων ὑμῶνς,
τῶν παλαιῶν ἁμαρτιῶν, »μάϑετε καλὸν ποιεῖν" ἔχκλινον ἀπὸ καχοῦ
χαὶ ποίησον ἀγαϑόν" ἠγάπησας δικαιοσύνην, ἐμίσησας ἀνομίαν. « αὕτη
μου ἡ νέα διαϑήκη παλαιῷ κεχαραγμένη Ζράμματι. οὐχ ἄρα ἡ νεότης
τοῦ λόγου ὀνειδιστέα. ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ ὁ κύριος λέγει: »μὴ 8

10 λέγε ὅτι νεώτερός eu’ πρὸ τοῦ μὲ πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί
σε, καὶ πρὸ τοῦ σε ἐξελϑεῖν ἐκ μήτρας ἡγίακά σεις ταῦτα δύναται
πρὸς ἡμᾶς ἡ προφητεία αἰνίττεσϑαι τοὺς πρὸ καταβολῆς κόσμου εἰς
πίστιν ἐγνωσμένους ϑεῷ, νυνὶ δὲ νηπίους διὰ τὴν ἔναγχος πεπληρο»-
μένην βούλησιν τοῦ ϑεοῦ, καϑὸ εἰς κλῆσιν καὶ σωτηρίαν νεογνοὶ

15 γεγόναμεν. διὸ καὶ ἐπιφέρει »προφήτην εἰς ἔϑνη τέϑεικά σεςε, προ- 60,1
φητεῦσαι λέγων αὐτὸν δεῖν μηδὲ ὄνειδος εἶναι δοχεῖν τοῦ νεωτέρου
τὴν προσηγορίαν τοῖς νηπίοις καλουμένοις. ὃ δὲ νόμος χάρις ἐστὶν
παλαιὰ διὰ | Μωσέως ὑπὸ τοῦ λόγου δοϑεῖσα. διὸ καί φησιν ἡ γραφή" 134 P
»ὁ νόμος διὰ Μωσέως ἐδόϑης (οὐχὶ ὑπὸ Μωσέως, ἀλλὰ ὑπὸ μὲν τοῦ

20 λόγου, διὰ ιωσέως δὲ τοῦ ϑεράποντος αὐτοῦ: διὸ καὶ πρόσχαιρος
ἐγένετο), > δὲ ἀίδιος χάρις καὶ ἡ ἀλήϑεια διὰ Ἰησοῦ “Χριστοῦ ἐγέ-
γετο.« ὁρᾶτε τὰς λέξεις τῆς γραφῆς" ἐπὶ μὲν τοῦ νόμου »ἐδόϑης 2
φησὶ. μόνον, »ἡ δὲ ἀλήϑειαε, χάρις οὖσα τοῦ πατρός, ἔργον ἐστὶ τοῦ
λόγου αἰώνιον καὶ οὐχέτι δίδοσϑαι λέγεται, ἀλλὰ »διὰ Ἰησοῦ γίνεσϑαι,

25 οὗ χωρὶς ἐγένετο οὐδὲ Eve. αὐτίχα γοῦν ὃ Μωσῆς, τῷ τελείῳ προ-
φητικῶς παραχωρῶν παιδαγωγῷ τῷ λόγῳ, καὶ τὸ ὄνομα καὶ τὴν
παιδαγωγίαν προϑεσπίζει καὶ τῷ λαῷ παρατίϑεται τὸν παιδαγωγόν,͵
ἐντολὰς ὑπακοῆς ἐγχειρίσας. »προφήτην ὑμῖν ἀναστήσεις, φησίν, »ὁ 3
ϑεὸς og ἐμὲ ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶνε, τὸν Ἰησοῦν τὸν τοῦ Ναυῆ,

80 αἰνιττόμενος τὸν Ἰησοῦν τὸν τοῦ ϑεοῦ υἱόν" σχιαγραφία γὰρ ἦν τοῦ

1 vgl. Joh. 1, 14 --- 3f Deut. 6, 2 — 4 Matth. 22, 37; Mark. 12, 30; Luk. 10, 27
(Deut. 6,5) — 5—7 Jes. 1, 16. 17; Psal. 33, 15; 4,8 — 9—11. 15 Jerem. 1,7.5 —
12 vgl. Ephes. 1, 4— 17 ὁ δὲ νόμος --- 25 οὐδὲ ἕν Nicetascat. zu Joh. (1,17) in Monac.
437 p. 87; Monae. 37 f. 29v. χλήμεντος" καὶ ὁ μὲν νόμος χάρις ὧν παλαιὰ ὑπὸ
τοῦ λόγου διὰ Μωσέως τοῦ ϑεράποντος αὐτοῦ ἐδόϑη, διὸ καὶ πρόσκαιρος ἐγένετο"
ἡ δὲ ἀίδιος χάρις καὶ ἡ ἀλήϑεια ἔργον ἐστὶν τοῦ λόγου αἰώνιον, καὶ οὐχέτι δίδο-
σϑαι λέγεται, ἀλλὰ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γίνεσϑαι, οὗ χωρὶς ἐγένετο οὐδὲ ἕν --
19—22 Joh. 1, 17 --- 94} Joh. 1, 3 --- 98 u. S. 126, 2f Deut. 18, 15. 19; vgl.
Act. 3, 22f; 7, 37

126 Clemens.

κυρίου τὸ ὄνομα τὸ Ἰησοῦ προχηρυσσόμενον ἐν νόμῳ. ἐπιφέρει γοῦν.
τὸ λυσιτελὲς τῷ λαῷ συμβουλεύων, ναὐτοῦ ἀκχούσεσϑες λέγων, »καὶ
ὁ ἄνϑρωπος, ὃς ἂν μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου τούτου, τούτῳ ἀπειλεῖς.
τοιοῦτον ἡμῖν ὄνομα σωτηρίου προφητεύει παιδαγωγοῦ. διὰ τοῦτο
αὐτῷ ῥάβδον περιτίϑησιν ἡ προφητεία, ῥάβδον παιδευτικήν, ἀρχικήν,
κατεξουσιαστιχήν, ἵν οὗς ὁ ὁ λόγος ö πειϑήνιος οὐκ ἰᾶται, ἀπειλὴ ἰάσε-
ται, 005 δὲ ἡ ἀπειλὴ οὐκ ἰᾶται, ἡ ῥάβδος ἰάσεται, οὺς δὲ ἡ ῥάβδος οὐχ ἰᾶται,
τὸ πῦρ ἐπινέμεται. »ἐξελεύσεταις, φησί, »ῥάβδος ἐκ τῆς δίζης Ἰεσσαί.« ὅρα
καὶ τὴν ἐπιμέλειαν καὶ τὴν σοφίαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ παιδαγωγοῦ" »οὐ
κατὰ τὴν δόξανςε, φησί, »κρινεῖ, οὐδὲ κατὰ τὴν λαλιὰν ἐλέγξει, ἀλλὰ κρι-
νεῖ ταπεινῷ κρίσιν καὶ ἐλέγξει τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς.« καὶ διὰ Δαβίδ'
»κύριος παιδεύων ἐπαίδευσέν μὲ καὶ τῷ ϑανάτῳ οὐ παρέδωκέν us’
τὸ γὰρ ὑπὸ κυρίου παιδευϑῆναι καὶ παιδαγωγηθϑῆναι ϑανάτου ἐστὶν
ἀπαλλαγή. καὶ διὰ τοῦ αὐτοῦ προφήτου φησίν" »Ev ῥάβδῳ σιδηρᾷ
ποιμανεῖς αὐτούς.« ταύτῃ καὶ ὃ ἀπόστολος κινηϑεὶς ἐν τῇ πρὸς Κο-
ρι»νϑίους »τί ϑέλετε;« φησίν, νἂν ῥάβδῳ ἔλϑω πρὸς ὑμᾶς ἢ ἐν ἀγάπῃ
πνεύματί τε πραὕτητος;« ἀλλὰ καὶ »δῥάβδον | δυνάμεως ἐξαποστελεῖ
κύριος ἐκ Σιὼν« δι ἄλλου προφήτου λέγει. N δὲ παιδαγωγικὴ αὕτη
"ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου παρεχάλεσάν μες, εἶπέν τις ἕτερος
αὕτη τοῦ παιδαγωγοῦ ἡ δύναμις ἡ σεμνή, N παρακλητική, N σωτήριος.

VII. Πρὸς τοὺς ἡγουμένους μὴ εἶναι ἀγαϑὸν τὸ δίκαιον.

᾿Ενταῦϑα ἐπιφύονταί τινες οὐκ ἀγαϑὸν εἶναι φάμενοι τὸν κύριον
διὰ τὴν ῥάβδον καὶ τὴν ἀπειλὴν καὶ τὸν φόβον καὶ παρακούσαντες
μέν, ὡς ἔοικε, τῆς γραφῆς ὧδέ που λεγούσης »καὶ ὃ φοβούμενος κύριον
ἐπιστρέφει ἐπὶ καρδίαν αὐτοῦς, ἐχλαϑόμενοι δὲ τὸ μέγιστον αὐτοῦ
τῆς φιλανϑρω πίας, ὅτι δι ἡμᾶς ἄνϑρωπος ἐγένετο. καὶ δὴ οἰκχειό-
τερον αὐτῷ ὁ προφήτης προσεύχεται διὰ τούτων »μνήσϑητι ἡμῶν,
ὅτι χοῦς ἐόμενε, τουτέστι συμπάϑησον ἡμῖν, ὅτι τὴν ἀσϑένειαν τῆς
σαρχὸς αὐτοπαϑῶς ἐπείρασας. ταύτῃ γοῦν ἄριστος καὶ ἀνεπίληπτός
ἐστιν ὁ παιδαγωγὸς ὁ κύριος, τῇ ἑκάστου τῶν ἀνϑρώπων δι ὑπερ-
βολὴν φιλανϑρωπίας συμπαϑήσας φύσει. »ἦἣν γὰρ οὐδὲν ὃ μισεῖ ὁ
κύριος"« οὐ γὰρ δήπου μισεῖ μέν τι, βούλεται δὲ αὐτὸ εἶναι, ὃ μισεῖ,

6—8 vgl. Hippokr. Aphorism. 8, 6 — 8—11 Jes. 11,1. 88 — 12 Psal. 117,18 —
14f Psal. 2, 9 — 16f I Kor. 4,21 — 17f Psal. 109, 2— 19 Psal. 22, 4 — 24f Sir.
21, 6— 27 f Psal. 102, 14 — 28f vgl. Hebr. 4, 15 — 31f vgl. Weish. Sal. 11, 24

1 τὸ Ἰησοῦ F τοῦ Ἰησοῦ M | 3 ἂν Fi οὐ F* ΘΗ ἐάσηται --- ἰάσηται — ἐπινέ-

μηται Di | 16 ϑέλετῃ! ΜΞ | 21 τὸ] τὸν M | 23 παρακούσαντες M? παραχούσαντας
ἘΜῈ | 31 μίσει ΜῈ

61,1

135 P

62,1

5082

Paedagogus I. Cap. VII. 61, 1—Cap. VII. 64, 3. 127

> or ’ ‚ N 5 » x , es 1 EB
οὐδὲ βουλεται μέν τι μὴ εἶναι, αἴτιος δὲ γίνεται τοῦ εἶναι avro, ὁ
βούλεται μὴ εἶναι, οὐδὲ μὴν οὐ βούλεται μέν τι [μὴ] εἶναι, τὸ δὲ ἔστιν.
εἴ τι ἄρα μισεῖ ὁ λόγος, βούλεται αὐτὸ μὴ εἶναι" οὐδὲν δὲ ἔστιν, ᾧ
μὴ τὴν αἰτίαν τοῦ εἶναι ὁ ϑεὸς παρέχεται. οὐδὲν ἄρα μισεῖται ὑπὸ
Mir » Fa τον", ἄν αν - , Se \ ” ς ‚ o -
τοῦ ϑεοῦ. ἀλλ οὐδὲ ὑπὸ τοῦ λογου" ἕν γὰρ ἄμφω, 0 HEog, OTL εἶ-
> RE ‚ 3 ὃ " 2 Ἂν Er ς , Ἧ
rev »Ev ἀρχῇ 0 Aoyos ἣν Ev τῷ ϑεῷ, καὶ ϑεὸς ἣν ὁ Aoyog.« εἰ δὲ
Be ἐξ ἢ 2 - 2 2 3
οὐ μισεῖ τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ γενομένων οὐδέν, λείπεται φιλεῖν αὐτό. πολὺ
- > ’
δὴ πλέον τῶν ἄλλων ἀγαπήσει τὸν ἄνϑρωπον, εἰχότως, TO κάλλιστον
“- > > - - ’
τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ δημιουργηϑέντων καὶ φιλόϑεον ζῷον. φιλάνϑρωπος
” c [4 [4 ” ς ΄ ς \ - > "
ἄρα ὁ ϑεος, φιλανϑρῶπος ἄρα | 0 λόγος. ὁ δὲ φιλῶν τι ὠφελεῖν
> - - >
αὐτὸ βούλεται, τὸ δὲ ὠφελοῦν τοῦ μὴ ὠφελοῦντος πάντως ἂν που
= = x > ᾿. >
χρεῖττον εἴη, τοῦ δὲ ἀγαϑοῦ χρεῖττον οὐδὲ Ev, ὠφελεῖ ἄρα τὸ ayadonv
> x x c x «ς > ” c ’ x \ > [ τ
ἀγαϑὸς δὲ ὁ ϑεὸς ομολογεῖται, ὠφελεῖ aoa ὁ ϑεὸς. τὸ δὲ ἀγαϑόν, ἢ
2 ’ > 2 δὰ » δ ἃ > τς ‚ »” > Ed
ἄγαϑον ἔστιν, οὐδὲν ἀλλο ποιεῖ ἢ oTı ὠφελεῖ. navra ἄρα ὠφελεῖ ὁ
G >
ϑεός. καὶ οὐ δήπου ὠφελεῖ μέν τι τὸν ἄνϑρωπον, οὐχὶ δὲ καὶ κήδε-
> - fi > - ἊΣ
ται αὐτοῦ, οὐδὲ κήδεται μέν, οὐχὶ δὲ καὶ ἐπιμελεῖται αὐτοῦ. κρεῖττον
> - - -
μὲν γὰρ τὸ κατὰ γνώμην ὠφελοῦν τοῦ μὴ ὠφελοῦντος κατὰ γνώμην,
- - 2
τοῦ δὲ ϑεοῦ κρεῖττον οὐδέν. καὶ οὐκ ἄλλο τί ἐστι τὸ κατὰ γνώμην
a % τὰ ’
ὠφελεῖν, ὅτε μὴ ἐπιμελεῖσϑαι [τοῦ ἀνθρώπου κήδεται ἄρα καὶ ἐπι-
- ’ -
μελεῖται τοῦ ἀνϑρώπου ὁ ϑεός. τοῦτο δὲ ἐνδείκνυται ἔργῳ παιδα-
» 2 ‚ o nr - = ᾿
γωγῶν αὐτὸν λόγῳ, ὃς ἐστι τῆς τοῦ ϑεοῦ φιλανϑρωπίας συναγωνιστὴς
> 5 - 2 > 5
γνήσιος. τὸ δὲ ἀγαϑὸν εἶναι οὐ τῷ τὴν ἀρετὴν ἔχειν ἀγαϑὸν εἶναι
λέγεται, καϑὸ καὶ ἡ δικαιοσύνη ἀγαϑὸν εἶναι λέγεται οὐ τῷ ἀρετὴν
ΕΝ 2 x D ᾽ vor > \ - we > ei \ >
ἔχειν (ἀρετή γὰρ ἔστιν αὐτὴ), ἀλλα τῷ αὐτὴν χαϑ' αὐτὴν καὶ δι
“να > 8 5 7 x x AHTH [4 > \ x
αὐτὴν ἀγαϑὴν εἶναι. λέγεται δὲ καὶ κατ ἄλλον τρόπον ἀγαϑὸν τὸ
2 - ei ες ‚ ς
συμφέρον, οὐ τῷ τέρπειν, ἀλλὰ τῷ ὠφελεῖν. ἃ δὴ πάντα ἡ δικαιο-
c c > c >
σύνη, καὶ ος ἀρετὴ καὶ ὡς δι᾿ αὑτὴν αἱρετὴ ἀγαϑὸν καὶ sg οὐ τέρ-
> ’ - >
πουσα᾿ οὐ γὰρ πρὸς χάριν κρίνει, ἀλλὰ τοῦ κατ᾽ ἀξίαν ἑἕχάστῳ
> - >
ἐστὶν ἀπονεμητική, ἕπεται δὲ τῷ συμφέροντι τὸ ὠφέλιμον. κατὰ
’ ” \ ’ >» αἵ 2% \ 3 ’ ἀν ,
πᾶντα ἄρα τὰ μέρη, καϑ' ἃ τὸ ἀγαϑον ἐξεταζεται, καὶ ἡ δικαιοσυνὴ
- > ω [4 #2
χαραχτηρίζεται, τῶν ἴσων ἐπ᾽ ἴσης ἀμφοῖν μετεχόντων᾽ τὰ δὲ τοῖς
> Ru: >
ἴσοις χαρακτηριζόμενα ἴσα τε ἀλλήλοις καὶ ὁμοια᾿ ἀγαϑὸν ἄρα ἡ
> ς
δικαιοσύνη. πῶς οὖν, φασίν, εἰ φιλάνϑρωπός ἔστι καὶ ἀγαϑὸς ὁ

6 Joh. 1, 1 — 11—25 Chrysipp Fr. log. 1116 Arnim. — 28f vgl. Strom. II
66; Andron. de virt. et vit. p. 20, 1 Schuchh.

136 P

64,1

128 Clemens.

κύριος, ὀργίζεται καὶ κολάζει; ἀναγκαῖον οὖν καὶ περὶ τούτου οἧς

οἷόν τε διὰ βραχυτάτων ἐπεξελϑεῖν᾽ ἐπεὶ λυσιτελής πῶς ἡ τοιάδε

οἰχονομία πρὸς τὴν ὀρϑὴν τῶν παίδων ἀγωγήν, ἀναγκαίου βοηϑή-

ματος ἔχουσα τάξιν. ϑεραπεύεται δὲ πολλὰ τῶν παϑῶν τιμωρίᾳ 4
δ καὶ προστάξει αὐστηροτέρων παραγγελμάτων καὶ δὴ καὶ διὰ τῆς

ἐνίων ϑεωρημάτων διδασχαλίας. ἔστι δὲ οἱονεὶ χειρουργία τῶν τῆς

ψυχῆς παϑῶν ὁ ἔλεγχος, ἀπόστασις δὲ τὰ πάϑη τῆς ἀληϑείας, ἃ

χρὴ διελέγχειν | διαιροῦντα τῇ τομῇ. φαρμακείᾳ δὲ ἔοικεν ὃ ὀνειδισμὸς 181 Ἐ 6

τὰ τετυλωμένα ἀναλύων τῶν παϑῶν καὶ τὰ ῥυπαρὰ τοῦ βίου, τὰς
10 λαγνείας, ἀνακαϑαίρων, πρὸς δὲ καὶ τὰς ὑπερσαρχώσεις τοῦ τύφου

ἐξομαλίξζων, εἰς τὸν ὑγιῆ καὶ ἀληϑινὸν ἀνασχευάζων τὸν ἄνϑρωπον.

ἡ νουϑέτησις οὖν oiovel δίαιτά ἐστι νοσούσης ψυχῆς, ὧν χρὴ μετα- 2

λαμβάνειν συμβουλευτικὴ καὶ ὧν οὐ χρὴ ἀπαγορευτιχή᾽ τὰ δὲ πάντα

εἰς σωτηρίαν καὶ ἀίδιον ὑγείαν διατείνει. ἀλλὰ καὶ ὁ στρατηγὸς
15 χρημάτων ζημίας καὶ τὰς εἰς αὐτὰ τὰ σώματα διηκούσας αἰχίας μετὰ

δεσμῶν καὶ τῆς ἐσχάτης ἀτιμίας προσφέρων τοῖς ἠδικηκόσιν, ἔσϑ᾽

ὅτε δὲ καὶ ϑανάτῳ κολάζων τινάς, τέλος ἔχει τὸ ἀγαϑόν, ὑπὲρ

νουϑεσίας τῶν ὑπηκόων στρατηγῶν. ὡσαύτως καὶ ὃ μέγας ἡμῶν

ἐκεῖνος στρατηγός, ὁ τῶν ὅλων ἡγεμὼν λόγος, τοὺς παρὰ τὸν
20 νόμον ἀφηνιάζοντας τὸν αὐτοῦ, ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς δουλείας καὶ πλά-

uns καὶ τῆς τοῦ ἀντιχειμένου αἰχμαλωσίας εἰς καταστολὴν τῶν

τῆς ψυχῆς παϑῶν νουϑετῶν, ἐπὶ τὴν ἱερὰν τῆς πολιτείας ὁμόνοιαν

εἰρηγναγωγεῖ.

Καϑάπερ οὖν τῷ συμβουλευτικῷ λόγῳ παράκειται τὸ προ- 66,1

25 τρεπτιχὸν καὶ παρακλητικὸν εἶδος, οὕτω καὶ τῷ ἐγκωμιαστικῷ τὸ

λοιδορητιχὸν καὶ ὀνειδιστικὸν [xal ἐγκωμιαστικό»). τὸ δὲ εἶδος τοῦτο

τέχνη ἐστι ψεχτική, εὐνοίας δὲ τὸ ψέγειν, οὐ μίσους σύμβολον.

ἄμφω μὲν γὰρ ὀνειδίζετον, καὶ ὃ φίλος καὶ ὃ μή, ἀλλ᾽ ὃ μὲν

ἐχϑρὸς ἐπιγελῶν, ὃ δὲ φίλος εὐνοῶν. οὐκ ἄρα διὰ μῖσος ὃ κύριος 2
80 τοῖς ἀνϑρώποις λοιδορεῖται, οῦς καὶ ἐξὸν αὐτῷ ἀπολέσαι παρὰ τὰς
ἰδίας αἰτίας, ὃ δὲ ὑπὲρ ἡμῶν καὶ πέπονθεν" παιδαγωγὸς γὰρ ἅτε
ἀγαϑὸς ἐντέχνως σφόδρα διὰ τῆς λοιδορίας. ὑποδύεται τὸν ψόγον,
οἱονεὶ μάστιγι τῇ βλασφημίᾳ τὸ νωϑρὸν τῆς διανοίας ἐπεγείροων,
πάλιν τε αὖ ἐν μέρει προτρέπειν ἐπιχειρεῖ τοὺς αὐτούς. 008 γὰρ ὁ 8
ἔπαινος οὐ προετρέψατο, τούτους παρώξυνεν ὃ ψόγος, καὶ οὗς ὃ

o
a

12£ vgl. Paed. 1 8 mit Anm. — 34 ff vgl. Hippokr. Aphorism. 8, 6

Paedagogus I. Cap. VIII. 64, 4—68, 1. 129

ψόγος οὐκ ἐξεχαλέσατο εἰς σωτηρίαν καϑάπερ νεχρούς, τούτους πρὸς
ἀλήϑειαν ἡ βλασφημία διανίστησιν. »μάστιγες γὰρ καὶ παιδεία ἐν
παντὶ καιρῷ σοφίας. συγκολλῶν ὄστρακον καὶ διδάσχων μωρόνςε,
εἰς αἴσϑησιν ἄγων, | φησί, τὴν γῆν καὶ τὸν ἀπηλ)πιομένον εἰς σύνεσιν 138 Ἐ 518
5 ὀξύνων. διὰ τοῦτο ἐναργῶς ἐπήγαγεν" »ἐξεγείρων καϑεύδοντα 2x
βαϑέος ὕπνου,ε ὃς τῶν ἄλλων μάλιστα ϑανάτῳ ἔοικεν. καὶ δὴ αὐτὸς 4
περὶ αὐτοῦ σαφέστατα ὁ κύριος ἐχφαίνει, τὴν πολύτροπον καὶ πολυ-
ὠφελῆ ϑεραπείαν ἀλληγορῶν, ὁπηνίκα εἰπὼν ν»ἐγωώ elu ἡ ἄμπελος
ἡ ἀληϑινή, καὶ ὃ πατήρ μου ὃ γεωργός ἐστιν,« εἶτα ἐπήγαγεν πάλιν
10 »πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ μὴ φέρον καρπὸν αἴρει αὐτό, καὶ πᾶν τὸ καρ-
ποφοροῦν χαϑαίρει, ἵνα καρπὸν πλείω φέρῃ.« χαϑυλομανεῖ γὰρ μὴ
κλαδευομένη ἡ ἄμπελος, οὕτως δὲ καὶ ὁ ἄνϑρωπος: καϑαίρει δὲ 5
αὐτοῦ τὰς ἐξυβριζούσας παραφυάδας ὁ λόγος ἡ μάχαιρα, καρποφορεῖν,
οὐχ ἐπιϑυμεῖν τὰς ὀρέξεις ἀναγκάσας. ἡ δὲ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας <
15 ἐπίπληξις ἔχει σχοπὸν τὴν σωτηρίαν, μεϑαρμοζομένου μουσικῶς τοῦ
λόγου κατὰ τοὺς οἰχείους ἑκάστων τρόπους, πῇ μὲν ἐπιτείνοντος
αὐτοῦ, πῇ δὲ ἀνιέντος. σαφέστατα γοῦν διὰ Μωσέως λέλεκται" »ϑαρ- 67,1
gelte, Evexev τοῦ πειρᾶσαι ὑμᾶς παρεγενήϑη ὃ ϑεός, ὅπως ἂν γένη-
ται ὁ φόβος αὐτοῦ ἐν ὑμῖν, ἵνα μὴ ἁμαρτάνητε.ς« ἐντεῦϑεν καλῶς
20 χαὶ ὁ Πλάτων μαϑὼν »πάντες μὲν γὰρε φησὶν »ος ἀληϑῶς ἀγαϑὰ
πάσχουσιν οἱ δίχην διδόντες: ὠφελοῦνται γὰρ τῷ βελτίω τὴν ψυχὴν
αὐτοῖς γίνεσϑαι δικαίως κολαζομένοις.« εἰ δὲ ἀγαϑὰ πάσχουσιν ὑπὸ 3
τοῦ δικαίου οἱ ἐπανορϑούμενοι καὶ κατὰ Πλάτωνα, ὁμολογεῖται ἀγα-
ϑὸν εἶναι τὸν δίκαιον." αὐτὸς γοῦν ὃ φόβος ὠφελεῖ καὶ πρὸς ἀγαϑοῦ
25 τοῖς ἀνϑρώποις ἐξεύρηται, 6 ὅτι »πνεῦμα φοβούμενον κύριον ζήσεται"
ἡ γὰρ ἐλπὶς ἐπὶ τὸν σῴζοντα αὐτούς.ς ὃ δὲ αὐτὸς οὗτος λόγος 8
δίκην ἐπιτιϑεὶς κριτής ἔστιν, περὶ οὗ καὶ Ἡσαΐας λέγει. "κύριος παρέ-
δωχεν αὐτὸν ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶνς, διορϑωτὴν δηλονότι καὶ κατευ-
ϑυντῆρα τῶν ἁμαρτιῶν. διὰ τοῦτο μόνος οὗτος οἷός τε ἀφιέναι τὰ 68,1
80 πλημμελήματα, ὑπὸ τοῦ πατρὸς τῶν ὅλων [ὁ] ταχϑεὶς παιδαγωγὸς
ἡμῶν, μόνος [ὁ] τῆς ὑπακοῆς διακρῖναι τὴν παραχοὴν δυνάμενος. ὁ
δὲ ἀπειλῶν δῆλός ἐστι μηδὲν ἐϑέλων πρᾶξαι χακὸν μηδὲ ἅπερ
ἀπειλεῖ ἐπιτελέσαι" καταστήσας δὲ εἰς δέος τὴν ἐπὶ τὰς ἁμαρτίας
ἀνέχοψεν φορὰν καὶ τὸ φιλάνϑρωπον αὐτοῦ ἐνδείχνυται, μέλλων

2f. 5f Sir. 22, 6f vgl. St Clem. Alex. u. ἃ. Sept. 8. δ28 -- 8—11 Joh. 15, 1f
— 17—19 Exod. 20, 20 — 20-22 vgl. Plato Gorg. p. 477 A — 25 Sir. 31 (34),
14 — 27 Jes. 53, 6

130 Clemens.

ἔτι καὶ διασαφῶν οἷα πείσονται, εἰ παραμενοῦσιν ἁμαρτωλοί, οὐχὶ
δὲ ὥσπερ ὄφις ἐμφὺς ἔδακεν εὐϑέως. ἀγαϑὸς ἄρα ὃ ϑεός. καὶ ὅ γε
κύριος εἰς πολλὰ συγχρῆται πρὸ τοῦ ἔργου τῷ λόγῳ. »τὰ γὰρ βέλη
μους, φησί, »συντελέσει αὐτούς" τηκόμενοι λιμῷ καὶ βρώσει ὀρνέων,
καὶ ὀπιϊσϑότονος ἀνίατος" ὀδόντας ϑηρίων ἐπαποστελῶ εἰς αὐτούς,
μετὰ ϑυμοῦ συρόντων ἐπὶ τῆς γῆς. ἔξωϑεν ἀτεχνώσει αὐτοὺς μᾶ-
χαιρα καὶ ἐκ τῶν ταμιείων φόβος.«« ὥστε οὐκ ὀργίζεται τὸ ϑεῖον,
ἡ τισιν ἔδοξεν, ἀλλὰ τὰ μὲν πλεῖστα ἀπειλεῖται, τὰ πάντα δὲ παρή-
veoe τὴν ἀνθρωπότητα καὶ ὑπέδειξεν ὡς πρακτέα. ἀγαϑὴ δὲ αὕτη ἡ
τέχνη, ἐχφοβεῖν ἵνα μὴ ἁμάρτωμεν᾽ »φόβος γὰρ κυρίου ἀπωϑεῖται
ἁμαρτήματα, ἄφοβος δ᾽ οὐ δυνήσεται δικαιωϑῆναι,« φησὶν ἡ γραφή.
καὶ τὴν κόλασιν ὁ ϑεὸς οὐχ ὑπὸ ὀργῆς ἐπιφέρει, ἀλλὰ τὸ δίκαιον
σχοπεῖ, ος οὐ συμφέρει παραλειφϑῆναι τὸ δίκαιον di ἡμᾶς. αἱρεῖται
δὲ ἕχαστος ἡμῶν τὰς τιμωρίας αὐτὸς ἑκὼν ἁμαρτάνων" »αϊτία δὲ
ἑλομένου, ὃ ϑεὸς ἀναίτιος.« »εἰ δὲ ἡ ἀδικία ἡμῶν ϑεοῦ δικαιοσύνην
συνίστησιν, τί ἐροῦμεν; μὴ ἄδικος ὁ ϑεὸς ὃ ἐπιφέρων τὴν ὀργήν;
μὴ γένοιτο... λέγει γοῦν ἀπειλῶν" »παροξυνῶ τὴν μάχαιράν μοῦ,
καὶ ἀνϑέξεται κρίματος ἡ χείρ μου καὶ αὐτὸς ἀνταποδώσω δίκην τοῖς
ἐχϑροῖς καὶ τοῖς μισοῦσιν ἀνταποδώσω μεϑύσω τὰ βέλη μου ἀφ᾽
αἵματος, καὶ ἡ μάχαιρά μου φάγεται κρέα ἀπὸ αἵματος τραυματιῶν. «
σαφὲς γὰρ ἐνταῦϑα ὡς ἄρα οἱ μὴ διεχϑρεύοντες τῇ ἀληϑείᾳ μηδὲ
μισοῦντες τὸν λόγον οὐκ ἂν τὴν σφῶν αὐτῶν μισήσαιεν σωτηρίαν,
ἐχφύγοιεν δ᾽ ἂν τῆς ἔχϑρας τὰ ἐπιτίμια. »στέφανος ἄρα σοφίας«, ἡ
φησιν ἡ σοφία, »φόβος κυρίου.« σαφέστατα γοῦν διὰ τοῦ ᾿Δἀμὼς τοῦ
προφήτου τὴν οἰχονομίαν μεμήνυχεν ὁ λόγος τὴν ἑαυτοῦ, »κατέ-
στρεψα ὑμᾶς« λέγων, »καϑὼς κατέστρεψεν ὃ ϑεὸς Σόδομα καὶ To-
μορρα, καὶ ἐγένεσϑε ος δαλὸς ἐξεσπασμένος ἐκ πυρός, καὶ οὐδ᾽ ὡς
ἐπεστρέψατε πρός με, λέγει κύριος«« ὁρᾶτε πῶς ὃ ϑεὸς τὴν μετά-
γοιαν ὑπὸ φιλαγαϑίας ζητεῖ ἐνδείκνυταί τε παρὰ τὴν οἰκονομίαν

τῆς ἀπειλῆς ἡσυχῇ τὸ φιλάνϑρωπον τὸ ἑαυτοῦ. »ἀποστρέψωςε, φησί,

»τὸ πρόσωπόν μου ἀπ᾿ αὐτῶν καὶ δείξω τί ἔσται αὐτοῖς.«« οὗ γὰρ
τὸ πρόσωπον χυρίου ἐπιβλέπει, εἰρήνη καὶ ἀγαλλίασις, οὗ δὲ ἀπέ-
στραπται, παρείσδυσις γίνεται πονηρίας. οὐ βούλεται οὖν ἐφορᾶν
τὰ κακά" ἀγαϑὸς γάρ ἐστι παρορῶντος δὲ αὐτοῦ ἕἑκοντί, διὰ τὴν

3—7 Deut. 82, 23—25 — 10f Sir. 1,21} --- 147 Plato Rep. X p. 617 E; vgl.
Strom. 1 4; 1175; IV 150; V 136; VII 12 — 15—17 Röm. 3, 5f — 17—20 Deut.
32, 41f — 23 Sir. 1, 18 — 25—28 Amos 4, 11 — 801 Deut. 32, 20

1 παραμενοῦσιν Cobet 485 παραμένουσιν FM ἄρα μενοῦσιν Schw | 3 βέλη
μου — ὃ. 131, 19 μονάδα < F (ein Doppelblatt fehlt, vgl. Einteitung) | 8 ἀπει-
λεῖται Schw ἀπέχεται M ἀνέχεται Markland

139 P

69,1

70,1

Kuh,

Paedagogus 1. Cap. VIII. 68, 2—71, 3. 131

ἀπιστίαν τὴν ἀνϑρωπίνην γένεσιν ἴσχει κακία. | »ide οὖνε, φησὶν ὃ 140 P
Παῦλος, »χρηστότητα καὶ ἀποτομίαν ϑεοῦ" ἐπὶ μὲν τοὺς πεσόντας
ἀποτομίαν, ἐπὶ δὲ σὲ χρηστότητα, ἐὰν ἐπιμείνῃς τῇ χρηστότητι, «
τουτέστι τῇ εἰς Χριστὸν πίστει. ἕπεται δὲ τῷ ἀγαϑῷ, N φύσει
5 ἀγαϑός ἐστιν, ἡ μισοπονηρία. διὸ καὶ κολάζειν μὲν αὐτὸν (av) ὃμο- 3
λογήσαιμι τοὺς ἀπίστους (ἡ γὰρ κόλασις ἐπ᾿ ἀγαθῷ καὶ ἐπ᾽ ὠφελείᾳ
τοῦ χολαζομένου, ἔστε γὰρ ἐπανόρϑωσις ἀντιτείνοντος), τιμωρεῖσϑαι
δὲ μὴ βούλεσϑαι. τιμωρία δέ ἐστιν ἀνταπόδοσις κακοῦ ἐπὶ τὸ τοῦ
τιμωρουμένου συμφέρον ἀναπεμπομένη. οὐχ ἂν δὲ ἐπιϑυμήσειε τιμω-
10 θεῖσϑαι ὁ ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ἡμᾶς προσεύχεσϑαι διδάσχων.
᾿Αλλὰ ὅτι μὲν ἀγαϑὸς ὃ ϑεός, καὶ ἄχοντες ὁμολογοῦσιν οἱ πάντες" 71,1
ὅτι δὲ καὶ δίκαιος ὁ αὐτὸς ϑεός,] οὐ μοι χρὴ πλειόνων ἔτι λόγων 52 8
τὴν εὐαγγέλιον τοῦ κυρίου παραϑεμένῳ φωνήν" ἕν μὲν αὐτὸν λέγει"
»ἵνα πάντες ἕν ὦσι, καϑὼς σύ, πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα
15 χαὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἕν ὦσιν, ἵνα χαὶ ὃ κόσμος πιστεύῃ, ὅτι σύ μὲ
᾿ ἀπέστειλας. κἀγὼ τὴν δόξαν, ἣν ἔδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖς, ἵνα
ὦσιν ἕν χαϑὼς ἡμεῖς Ev‘ ἐγὼ ἐν αὐτοῖς καὶ σὺ ἐν ἐμοί, ἵνα ὦσι
τετελειωμένοι εἰς ἕν᾽'« ἕν δὲ ὁ ϑεὸς καὶ ἐπέχεινα τοῦ ἑνὸς καὶ ὑπὲρ
αὐτὴν μονάδα. διὸ καὶ τὸ ν»σύς μόριον δεικτικὴν ἔχον ἔμφασιν τὸν 2
20 ὄντως μόνον ὄντα, ὃς ἦν καὶ ἔστιν καὶ ἔσται, δείκνυσι» ϑεόν, καϑ'
ὧν τριῶν χρόνω» ἕν ὄνομα κεῖται »ὁ ὦνςε. ὅτι δὲ ὁ αὐτὸς μόνος
ὼν ϑεὸς καὶ δίκαιός ἐστιν [ὁ αὐτὸς καὶ “μόνος ὄντως], ἐν τῷ αὐτῷ
μαρτυρήσει κύριος εὐαγγελίῳ λέγων »πᾶτερ, οὺς ἔδωκάς μοι, er
ἵνα ὅπου εἰμὴ ἐγώ, κἀκεῖνοι, ὦσι μετ᾽ ἐμοῦ, ἵνα ϑεωρῶσι τὴν δόξα
25 τὴν ἐμήν, ἣν ἔδωκάς μοι, ὅτι ἠγάπησάς HE πρὸ καταβολῆς κόσμου.
πάτερ δίκαις, καὶ ὁ κόσμος σε οὐκ ἔγνω, ἐγὼ δέ δε ἔγνων κἀκεῖνοι
ἔγνωσαν, ὅτε σύ μὲ ἀπέστειλας" καὶ ἐγνώρισα αὐτοῖς τὸ ὀνομά σου
καὶ γνωρίσω.« οὗτός ἔστιν »ὃ ἀποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ 3
τέχνα τοῖς μισοῦσι καὶ ποιῶν ἔλεος τοῖς ἀγαπῶσιν.« ὁ γὰρ ἱστὰς
80 τοὺς μὲν ἐκ δεξιῶν, τοὺς δὲ ἐξ εὐωνύμων, καϑὸ μὲν πατὴρ νοεῖται,
ἀγαϑὸς ὦν, αὐτὸ μόνον ὃ ἐστι κέκληται, ἀγαϑός, καϑὸ δέ, υἱὸς ὦν,
ὁ λόγος αὐτοῦ ἐν τῷ πατρί ἐστι, δίκαιος προσαγορεύεται ἐκ τῆς

1—3 Röm. 11, 22 — 10 vgl. Luk. 6, 28 (Matth. 5, 44) — 14—18 Joh. 17,
21—23 — 18f vgl. Philo Leg. Alleg. II 3 (I p. 67 Μὴ τάττεται οὖν ὃ ϑεὸς κατὰ
τὸ ἕν χαὶ τὴν μονάδα, μᾶλλον δὲ ἡ μονὰς κατὰ τὸν Eva ϑεόν --- - 30 ἔ vgl. Apok.
Joh. 11, 17 — 21 Exod. 3, 14 — 98--98 Joh. 17, 24—26 --- 38 ἢ Exod. 20, 5f
— 80 Matth. 25, 33 — 81 vgl. Matth. 19, 17 (Mark. 10, 18; Luk. 18, 19)

μένου
5 (ἂν) Di | 8 βούλεσϑαι (αι in Ras.) ΜΊ] 9 τιμωροῦντος (μένου übergesch.
MM | ἐπιϑυμήσειε Sy ἐπιϑυμήσηι (ηι in Ras.) M! | 18 ἕν μὲν αὑτὸν Markland

ἕνα μὲν αὐτὸν M | 22 [6 αὐτὸς καὶ μόνος ὄντως] Heyse
95

132 Clemens.

πρὸς ἄλληλα σχέσεως ἀγάπης, ἰσότητι μεμετρημένον + ovoua δυνάμεως.

»ἄνδρας, φησί, »χατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ κρινεῖς, ἀγαϑοῦ ζυγοῦ πρόσω-

πον ἡμῖν [δικαιοσύνης] τὸν Ἰησοῦν γὐπορδισρλκρος τοῦ ϑεοῦ, di’ οὗ 141}

καὶ τὸν ϑεόν, οἷον ἐκ τρυτἄνης ἰσοσϑενοῦς, ἔγνωμεν. ἐπὶ τούτου 72,1
δ χαὶ ἡ σοφία διαρρήδην λέγει »ἔλεος γὰρ καὶ ὀργὴ μετ᾽ αὐτοῦ" «

κύριος γὰρ ἀμφοῖν οὗτος μόνος" »δυνάστης ἐξιλασμῶν, ἐχχέων ὁρ-

γήν᾽ χατὰ τὸ πολὺ ἔλεος αὐτοῦ, οὕτως καὶ ὁ ἔλεγχος αὐτοῦ" « ἐλέους

γὰρ καὶ ἐλέγχου σχοπὸς Ü τῶν ἐλεγχομένων σωτηρία. ναὶ μὴν ὅτι 2

ἀγαϑὸς αὐτὸς »ὁ ϑεὸς καὶ πατὴρ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦς, ὁ αὐτὸς

10 πάλιν ὁμολογήσει λόγος, »0Tı αὐτὸς χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχα-
ρίστους καὶ πονηροὺς« καὶ προσέτι »γίνεσϑε olxtiguoves« λέγων,
»καϑὼς ὃ πατὴρ ὑμῶν οἰχτίρμων ἐστίνς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁπηνίκα
διαρρήδην λέγει »οὐδεὶς ἀγαϑός, εἰ μὴ ὁ πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρα-
γνοῖς"« ἐπὶ τούτοις αὖϑις >06 πατήρ μους φησὶν »ἐπιλάμπει τὸν ἥλιον -

16 τὸν αὑτοῦ ἐπὶ πάντας. «

Παρασημειωτέον ἐνταῦϑα ὅτι τὸν αὑτοῦ πατέρα τὸν ἀγαϑὸν καὶ du 3
μιουργὸν εἶναι ὁμολογεῖ, δίκαιος δὲ ὃ δημιουργὸς εἶναι οὐχ ἀντιλέγεται.
καὶ πάλιν »0 πατήρ μους φησὶ "βρέχει ἐ ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους.« καὶ καϑὸ
μὲν βρέχει, δημιουργὸς ὑδάτων ἐστὶ καὶ νεφῶν, καϑὸ δὲ ἐπὶ πάντας, δι-

20 χαίως ἰσοστατεῖ καὶ ὑ ἀρετῆς, ος δὲ ἀγαϑός, ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους
ὁμοίως. σαφέστατα τοίνυν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι ϑεὸν συλλογιζόμεϑα 73,1
ὧδέ πως, ὅτι κόψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργα τῶν δακτύλων σουκ« καὶ »0 κτί-
σας τοὺς οὐρανοὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς κατοικεῖς καὶ »0 οὐρανὸς ϑρόνος σου«
τὸ ἅγιον πνεῦμα ἔψαλλεν" ὃ δὲ κύριός φησιν ἐν τῇ προσευχῇ »πάτερ

25 ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς«᾽ οὐρανοὶ δὲ τοῦ κτίσαντος τὸν κόσμον
εἰσίν. ἀναντίρρητον ἄρα μὴ οὐχὶ καὶ υἱὸν εἶναι τὸν κύριον τοῦ
δημιουργοῦ. εἰ δὲ ὁ κτίστης πρὸς πάντων ὁμολογεῖται δίκαιος, υἱὸς
δὲ τοῦ δημιουργοῦ ὁ κύριος, υἱὸς ἄρα τοῦ δικαίου ὃ κύριος. διὰ 2
τοῦτο καὶ ὁ Παῦλός φησι »νυνὶ δὲ χωρὶς νόμου δικαιοσύνη ϑεοῦ

80 πεφανέρωταις καὶ πάλιν, ἵνα μᾶλλον ὑπολάβῃς ϑεόν, »δικαιοσύνη
δὲ ϑεοῦ διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας".
οὐ γάρ ἐστι διαστολής χαὶ προσέτι μαρτυρῶν τῇ ἀληϑείᾳ μετ᾽

ἃ Sir. 16,12 — 5-7 Sir. 16, 11 — 9 II Kor. 1, 3 u. 5. — 10-12 Luk.
6,35f — 13f Matth. 19, 17 (Mark. 10, 18; Luk. 18, 19) — 14f Matth. 5, 45 —
18 Matth. 5, 45 — 22 Psal. 8,4 — 22f vgl. Judith 13, 18; Psal. 2, 4 — 28 vgl. |
Psal. 10, 4; 102, 19; Jes. 66, 1 — 94 Matth. 6, 9 — 29-82 Röm. 3, 21f |

‚8 [δικαιοσύνης] 80 6 ἐξιλασμῶν Sir. εὐΐλασμον FM εὐιλασμῶν Po | 19 di-

συνης
χαίως (σύνης übergesch. M2)M | 20 {μετ ἀρετῆς He δίχα δοπῆς Schw | ὡς δὲ
ἀγαϑὸς FM (als Variante am Rand) ö δὲ &ya9ösM (Text) | 21 σαφέστατα St σαφέστα-
τον FM | 24 ἔψαλλεν FM? ἔψαλεν M* | 25 οἰρανοῖς M | 26 ἀναντίρρητον (ι in Ras.
für 7) Mt! | 27 πρὸς St πρὸ FM πατήρ, ὁ {(ϑεὸς) Schw | 31 δὲ < M

Paedagogus I. Cap. VIII. 72, 1—Cap. IX. 75, 1. 133

ὀλίγα ἐπιφέρει »ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ ϑεοῦ, πρὸς τὴν ἔνδειξιν τοῦ εἶναι
αὐτὸν δίχαιον χαὶ δικαιοῦντα τὸν ἐκ πίστεως Ἰησοῦν«. τὸ δὲ δίχαιον
ἀγαϑὸν | εἰδὼς φαίνεταί που λέγων »ὥστε ὁ μὲν νόμος ἅγιος, καὶ
ἡ ἐντολὴ ἁγία καὶ δικαία καὶ ayadıje, [καὶ] κατὰ τῆς αὐτῆς δυνά-
μεῶς ἄμφω τάσσων τὰ ὀνόματα. ἀλλὰ καὶ λούδεὶς ἀγαϑός, εἰ μὴ ὃ
πατὴρ αὐτοῦςε" ὃ αὐτὸς ἄρα “πατὴρ αὐτοῦ, ὁ ἕν ὦν, πολλαῖς μηνυό-
μενος δυνάμεσιν" καὶ τοῦτο ἢν τὸ »οὐδεὶς } ἔγνω τὸν πατέρας, πᾶντα
αὐτὸν ὄντα, πρὶν ἐλϑεῖν τὸν υἱόν" ὡς εἶναι ταῖς ἀληϑείαις χκατα-
φαγὲς τὸ τῶν συμπάντων ϑεὸν ἕνα μόνον εἶναι ἀγαϑόν, δίκαιον, δη-
μιουργόν, υἱὸν ἐν πατρί, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας [τῶν αἰώνων), ἀμήν.

"AIR οὐδὲ ἀλλότριον τοῦ σωτηρίου λόγου κηδεμονικῶς λοιδο-
ρεῖσϑαι. καὶ γὰρ οὖν καὶ τοῦτο τῆς ϑείας φιλανϑρωπίας φάρμακον,
ἐξ οὗ τὸ τῆς αἰδοῦς ἐρύϑημα ἐξανϑεῖ καὶ ἡ πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν
αἰσχύνη παρεισδύεται. εἰ γὰρ ψέξαι χρή, καὶ λοιδορεῖσϑαι δεῖ, ἔνϑα
τὴν ἀπηλγηκυῖαν φυχὴν καιρός ἐστι τρῶσαι, οὐ ϑανασίμως, ἀλλὰ
σωτηρίως, ὀλίγης ἀλγηδόνος ἀίδιον χερδάναὐτα ϑάνατον. πολλὴ δὲ
ἡ σοφία περὶ τὴν παιδαγωγίαν αὐτοῦ, καὶ ὃ τρόπος τῆς οἰχονομίας
αὐτοῦ ποικίλος εἰς σωτηρίαν. προσμαρτυρεῖ μὲν γὰρ τοῖς ἀγαϑοῖς
ὃ παιδαγωγός, ἐχκαλεῖται δὲ τοὺς κλητοὺς ἐπὶ τὰ βελτίω καὶ τοὺς
ἀδικεῖν σπεύδοντας ἀποτρέπει τῆς ὁρμῆς, μεταϑέσϑαι δὲ εἰς ἀμείνω
βίον παρακελεύεται. οὐδέτερον γὰρ ἀμάρτυρον ϑατέρου προσμαρτυ-
ρουμένου, ἥ τε χάρις ἐκ μαρτυρίας μεγίστη, ἀλλὰ χαὶ τὸ ἐμπαϑὲς
τῆς ὀργῆς, εἰ δὴ ὀργὴν τὴν νουϑεσίαν αὐτοῦ χρὴ καλεῖν, φιλάν-
ϑρωπόν ἐστιν εἰς πάϑη καταβαίνοντος τοῦ ϑεοῦ διὰ τὸν ἄνϑρωπον,
δι᾿ ὃν καὶ γέγονεν ἄνϑρωπος ὁ λύγος τοῦ ϑεοῦ. |

ΙΧ. Ὅτι τῆς αὐτῆς δυνάμεως καὶ εὐεργετεῖν καὶ κολάζειν δικαίως, 5

ἐν ᾧ τίς ὃ τρόπος τῆς παιδαγωγίας τοῦ λόγου.

Παντὶ τοίνυν σϑένει ὃ τῆς ἀνϑρωπότητος παιδαγωγός, ὃ ϑεῖος
ἡμῶν λόγος, πάσῃ καταχρώμενος σοφίας μηχανῇ, σῴζειν ἐπιβέβληται
τοὺς νηπίους, νουϑετῶν, ἐπιτιμῶν, ἐπιπλήττων, ἐλέγχων, ἀπειλού-
μενος, ἰώμενος, ἐπαγγελλόμενος, χαριζόμενος, »πολλοῖς τισιν oiovel

1f Röm. 8, 26 — 3f Röm. 7, 12 — 5f Matth. 19, 17 (Mark. 10, 18; Luk. 18,
19) — 7 vgl. Matth. 11, 27 — 10 Gal. 1, 5; Phil. 4, 20; I Tim. 1, 17; II. Tim.
4, 18; Hebr. 13, 21 — 31f vgl. Plato Leg. VII p. 808 ἢ

75,1

134 Clemens.

χαλινοῖςς τὰς ἀλόγους τῆς ἀνϑρωπότητος »δεσμεύωνς ὁρμάς. συνε- 2
λόντι γοῦν εἰπεῖν, οὕτως ὁ κύριος πρὸς ἡμᾶς, ὡς καὶ ἡμεῖς πρὸς
τὰ τέχνα ἡμῶν. »τέκνα σοί ἐστιν; παίδευσον αὐτάς, ἡ σοφία | παρ- 143 P
αινεῖ, νχαὶ χἄάμψον αὐτὰ ἐκ νεότητος αὐτῶν. ϑυγατέρες σοί εἶσι;
5 πρόσεχε τῷ σώματι αὐτῶν, καὶ μὴ ἱλαρώσῃς πρὸς αὐτὰς τὸ πρόσω-
πόν σου.« χαίτοι τὰ τέχνα ἡμῶν, υἱούς τε καὶ ϑυγατέρας, σφόδρα
καὶ ὑπὲρ πᾶν ὁτιοῦν ἀγαπῶμεν. ἐπεὶ δ᾽ οἱ μὲν πρὸς χάριν ὁμι- 8
λοῦντες ὀλίγον ἀγαπῶσιν ὃ μὴ λυποῦσιν, οἱ δὲ πρὸς ὠφέλειαν ἐπι-
στύφοντες, εἰ καὶ παραυτίχα λυπηροί, ἀλλὰ εἰς τὸν ἔπειτα EVEQ-
10 γετοῦσιν αἰῶνα, οὐ τὴν παραυτίχα ἡδονὴν ὁ κύριος, ἀλλὰ τὴν
μέλλουσαν ἐσχόπησε τρυφήν. ἐπίωμεν δὲ ἤδη καὶ τὸν τρόπον αὐτοῦ
τῆς φιλανϑρώπου παιδαγωγίας μετὰ μαρτυρίας προφητικῆς.
ΜΝουϑέτησις μὲν οὖν ἐστιν ψόγος χηδεμονικός, γοῦ ἐμποιητικός. 76,1
τοιοῦτος ὁ παιδαγωγὸς νουϑετῶν, ὡς κἀν τῷ εὐαγγελίῳ λέγων
15 "ποσάκις ἠϑέλησα συναγαγεῖν τὰ τέχνα σου, ὃν τρόπον ὄρνις συνάγει
τὰ νοσσία αὐτῆς ὑπὸ τὰς πτέρυγας αὐτῆς, καὶ οὐχ ἠϑελήσατεκ.
αὐϑίς τε ἡ γραφὴ νουϑετεῖ, »καὶ ἐμοίχευονε λέγουσα »τὸ ξύλον καὶ
τὸν λίϑον, καὶ ἐϑυμίασαν τῇ Baar«. μέγιστον γὰρ τεχμήριον τῆς 2
φιλανϑρωπίας αὐτοῦ, ὅτι καίτοι σαφῶς εἰδὼς τὴν ἀναισχυντίαν τοῦ
20 ἐχλακτίσαντος λαοῦ καὶ ἀποσχιρτήσαντος, ὅμως ἐπὶ τὴν μετάνοιαν
παρακαλεῖ καί φησιν διὰ τοῦ ἸΙεζεκιήλ' »υἱξ ἀνϑρώπου, ἐν μέσῳ
σχορπίων σὺ κατοικεῖς, πλὴν λάλησον αὐτοῖς, ἐὰν ἄρα ἀκούσωσιν. «
ἀλλὰ καὶ τῷ Μωυσεῖ »πορεύους φησὶν »χαὶ εἰπὲ τῷ Φαραώ, ἵνα 3
ἐξαποστείλῃ τὸν λαόν, ἐγὼ δὲ οἶδα ὅτι οὐ μὴ ἐξαποστείλῃ αὐτούεκ.
25 ἐμφαίνει γὰρ ἄμφω, καὶ τὸ ϑεῖον προειδὼς τὸ ἐσόμενον, καὶ τὸ
φιλάνϑρωπον τὸ αὑτοῦ τῷ αὐτεξουσίῳ τῆς ψυχῆς ἀφορμὰς μετανοίας
χαριζόμενος. νουϑετεῖ δὲ καὶ διὰ Ἡσαΐου κηδόμενος τοῦ λαοῦ, 4
ὁπηνίχα λέγει" »ὃ λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσιν αὐτῶν τιμῶσί με, ἡ δὲ
καρδία αὐτῶν πόρρω ἐστὶν ἀπ᾿ ἐμοῦς (τοῦτό ἐστι ψόγος ἐλεγκτικός)"
30 »μάτην δὲ σέβονταί us διδάσκοντες διδασχαλίας ἐντάλματα ἀνϑρό-
πῶν.« ἐνταῦϑα ἡ κηδεμονία φανερώσασα τὴν ἁμαρτίαν ἐκ παραλ-'
λήλου δείκνυσι τὴν σωτηρίαν.
Ἐπιτίμησις δέ ἐστι ψόγος ἐπ᾽ αἰσχροῖς οἰχειῶν πρὸς τὰ καλά. 77,1
τοῦτο ἐνδείκνυται διὰ Ἱερεμίου: »ἵπποι ϑηλυμανεῖς ἐγενήϑησαν,

3—6 Sir.7,23f —15f Matth. 23, 37 (Luk. 13,34) — 17 f vgl. Jerem. 3, 9; 7,9; |
39 (32), 29 — 21f Ezech. 2, 6f — 23f vgl. Exod: 3, 18f — 28-81 Matth. 15,
8f; Mark. 7, 6f (Jes. 29, 13) — 34—S. 119, 3 Jerem. 5, 8.

3 σοι Ft σου F* | 14 [ὡς] St {(κηδεμονικ)ῶς Schw | 16 τὰ] nach τὰ ein Buchst.

Paedagogus I. Cap. IX. 75, 2—78, 2. 135

ἕκαστος ἐπὶ τὴν γυναῖχα τοῦ πλησίον αὐτοῦ ἐχρεμέτιζεν. μὴ ἐπὶ
τούτοις οὐκ ἐπισκέψομαι; λέγει κύριος" ἢ ἐν λαῷ τῷ τοιούτῳ οὐκ
ἐχδικήσει ἡ ψυχή μου;ς παραπλέχει δὲ πανταχοῦ τὸν φόβον, ὅτι
»φόβος κυρίου ἀρχὴ αἰσϑήσεως«. χαὶ πάλιν διὰ Ὡσηὲ »οὐχ ἐπι-
σχέφψομαις φησίν »αὐτούς" ὅτι αὐτοὶ μετὰ τῶν πορνῶν συνε φύροντο
καὶ μετὰ τῶν τετελεσμένων ἔϑυον, καὶ ὁ λαὸς ὃ συνίων συνεπλέ-
κετο πόρνῃς. δείκνυσιν αὐτῶν φανερώτερον τὸ ἁμάρτημα, συνιέναι
αὐτοὺς ὁμολογῶν, οἧς ἑχόντας ἁμαρτάνοντας. καὶ ἡ σύνεσις. ὄψις
ἐστὶ ψυχῆς. διὸ καὶ ὁ ᾿Ισραὴλ ὁ ὁρῶν τὸν ϑεόν, τουτέστιν ὁ συν-
ίων τὸν ϑεόν.

Μέμψις δέ ἐστι ψόγος ὡς ὀλιγωρούντων ἢ ἀμελούντων. κέχρη-
ται τῷ τρόπῳ τούτῳ τῆς παιδαγωγίας διὰ Ἡσαΐου λέγων" γ»ἄχουε,
οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ, ὅτι κύριος ἐλάλησεν" υἱοὺς ἐγέννησα. καὶ
ὕψωσα, αὐτοὶ δέ με ἠϑέτησαν. ἔγνω βοῦς τὸν κτησάμενον καὶ ὄνος
τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ, ᾿Ισραὴλ δέ us οὐκ ἔγνω.« πῶς γὰρ
οὐ δεινόν, εἰ ὃ εἰδὼς τὸν ϑεὸν οὐ γνώσεται τὸν κύριον, ἀλλ᾽ ὁ μὲν
βοῦς καὶ ὃ ὄνος, τὰ νωϑῆ ζῷα καὶ τὰ μωρά, εἴσεται τὸν τρέφοντα,
6 δὲ Ἰσραὴλ ἀλογώτερος καὶ τούτων εὐρεϑήσεται; καὶ διὰ Ἱερεμίου
πολλὰ καταμεμψάμενος τὸν λαὸν ἐπιφέρει" »xal ἐμὲ ἐγκατέλιπον,
λέγει κύριος. «

᾿Επίπληξις δέ ἐστιν ἐπιτίμησις ἐπιπληκτικὴ ἢ ψόγος πληκτικός,
κέχρηται δὲ καὶ ταύτῃ τῇ ϑεραπείᾳ ὃ παιδαγωγὸς διὰ Ἡσαΐου λέγων"
»οὐαὶ τέκνα ἀποστάται, τάδε λέγει κύριος" ἐποιήσατε βουλὴν οὐ δι᾽
ἐμοῦ, καὶ συνϑήχας οὐ διὰ τοῦ πνεύματός uov.« “στύμματι δὲ αὐστη-
ροτάτῳ παρ᾽ ἕχαστα προσχρῆται τῷ φόβῳ, ἀναστομῶν ἅμα καὶ
ἐπιστρέφων δι᾿ αὐτοῦ πρὸς σωτηρίαν τὸν λαόν, καϑάπερ καὶ τὰ
βαπτόμενα τῶν ἐρίων προστύφεσϑαι φιλεῖ εἰς βεβαίαν εὐτρεπιζόμενα
τῆς βαφῆς παραδοχήν.

Ἔλεγχος δέ ἐστιν προφορὰ ἁμαρτίας εἰς τὸ μέσον φέρουσα.
τούτῳ μάλιστα συγχρῆται ὡς ἀναγκαίῳ τῷ τρόπῳ τῆς παιδαγωγίας

διὰ τὸ ἔκλυτον τῆς τῶν πολλῶν πίστεως. λέγει μὲν γὰρ διὰ Ἡσαΐου"

u a Ἢ
»ἐγκατελίπετε τὸν κύριον καὶ παρωργίσατε τὸν ἅγιον τοῦ ᾿Ισραήλ.«
λέ δὲ x ὃ N T ί Ἢ 2 ἢ ς > x 2% (4 se &
ἔγει δὲ καὶ διὰ Ἱερεμίου »δξέστη ὁ οὐρανὸς ἐπὶ τούτῳ καὶ ἔφριξεν
ς - ’ x x G x
ἐπὶ πλείω ἢ γῆ" οτε δὺο καὶ πονηρὰ ἐποίησεν ὁ λαὸς ovVrog' ἐμὲ

4f vgl. Prov. 1, 7 — 4—7 Hos. 4, 14 — 9 vgl. Paed. I 57, 2 mit Anm. —
11 Apostol. XI 17 ec; Arsen. XXXV 40 — 12—15 Jes. 1, 2f — 19f vgl. Jerem.
1, 168; 2, 13.19 — 98: 765. 30, 1 — 32 Jes 1, 4 — 33—S. 136, 2 Jerem. 2, 12f

44 P

78,1

136 Clemens.

ἐγκατέλιπον, πηγὴν ὕδατος ζῶντος καὶ ὥρυξαν λάκκους συντετριμμέ-
γους, οἱ οὐ δυνήσονται συσχεῖν ὕδωρ.« καὶ πάλιν διὰ τοῦ αὐτοῦ"
»ἁμαρτίαν | ἥμαρτεν Ἱερουσαλήμ᾽ διὰ τοῦτο εἰς σάλον ἐγένετο" πάντες
οἱ δοξάζοντες αὐτὴν ἠτίμασαν αὐτήν, ὅτι εἶδον ἀσχημοσύνην αὐτῆς.«

5 τὸ δὲ αὐστηρὸν τοῦ ἐλέγχου καὶ ἐπιπληχτικὸν διὰ Σολομῶντος παρα-
μυϑούμενος λέγει αἰνιττόμενος κατὰ τὸ παρασιωπώμενον τὸ φιλό-
τεχνον τῆς παιδαϊγωγίας" »υἱέ μου, μὴ ὀλιγώρει παιδείας κυρίου,
μηδὲ ἐκλύου ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐλεγχόμενος" ὃν γὰρ ἀγαπᾷ κύριος, παιδεύει,
μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱόν, ὃν παραδέχεταις, ὅτι »ἁμαρτωλὸς ἄνϑρωπος

10 ἐκκλίνει Eieyuove. ἀκολούϑως τοίνυν »ἐλεγχέτω με δίκαιος« ἡ γραφὴ
λέγει »καὶ παιδευσάτω με, ἔλαιον δὲ ἁμαρτωλοῦ μὴ λιπανάτω τὴν
κεφαλήν μοῦυκ.

Φρένωσις δέ ἐστε ψόγος φρενῶν ἐμποιητικός. οὐδὲ τούτου
ἀπέσχηται τοῦ τρόπου τῆς παιδαγωγίας, ἀλλὰ διὰ Ἱερεμίου φησίν"

15 »ἕως τίνος κεκράξομαι καὶ οὐκ εἰσακούσονται; ἰδοὺ ἀπερίτμητα τὰ
ὦτα αὐτῶν. « ὧ τῆς “μακαρίας ἀνεξικακίας. καὶ πάλιν διὰ τοῦ
αὑτοῦ" "ἀπερίτμητα πάντα τὰ ἔϑνη, ὁ δὲ λαὸς οὗτος ἀπερίτμητος
καρδίᾳ.«« »ὅτι λαὸς ἀπειϑής ἐστιν, οἱ υἱοίε, φησίν, »οἷς οὐχ ἔστι
πίστιςς«.

20 ᾿Βπισχοπὴ δέ ἐστιν ἐπίπληξις σφοδρά. κέχρηται τῷ εἴδει τούτῳ
ἐν εὐαγγελίφ' »Ἱερουσαλὴμ Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτείνουσα τοὺς προ-
φήτας καὶ λιϑοβολοῦσα τοὺς ἀπεσταλμένους πρὸς αὐτήν.« καὶ ἡ
ἐπαναδίπλωσις τοῦ ὀνόματος ἰσχυρὰν τὴν ἐπίπληξιν πεποίηται. ὁ
γὰρ εἰδὼς τὸν ϑεὸν πῶς τοὺς διακόνους τοῦ ϑεοῦ διώκει; διὰ τοῦτο

25 φησίν" »ἀφίεται ὃ οἶχος ὑμῶν ἔρημος, λέγω γὰρ ὑμῖν᾽ ἀπάρτι οὐ
μὴ ἴδητέ με, ἕως ἂν εἴπητε" εὐλογημένος ὃ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι
κυρίου.« εἰ γὰρ οὐ δέχεσϑε τὴν φιλανϑρωπίαν, ἐπιγνώσεσϑε τὴν
ἐξουσίαν.

Δοιδορία δέ ἐστε ψόγος ἐπιτεταμένος. κέχρηται δὲ τῇ λοιδορίᾳ

80 ἐν φαρμάχου μοίρᾳ διὰ Ἡσαΐου λέγων »οὐαὶ ἔϑνος ἁμαρτωλόν, υἱοὶ

ἄνομοι, λαὸς πλήρης ἁμαρτιῶν, σπέρμα πονηρόνε xav τῷ εὐαγς-.

γελίῳ διὰ Ἰωάννου »ὄφεις« φησὶν »γεννήματα ἐχιδνῶνκε.

3f Klagel. Jerem. 1, 8 — 7-9 Prov. 8, 11 — 9f Sir. 35, 17 (32, 21) —
11f Psal. 140, 5 — 15f Jerem. 6, 10; vgl. Habak. 1, 2 — 17 ἢ Jerem. 9, 26 —
18 f Jes. 30, 9 — 21—27 Matth. 23, 37”—39; Luk. 13, 34f (Jerem. 22, 5; Psal. 117, 26)
— 22 χαὶ ἣ — 24 διώχει Nicetascat. zu Luk. (13, 34) in Vatie. 1611 f. 199r. Inc.
χλήμεντος" ἄλλως zal ἣ ἐπαναδίπλωσις expl. διώχει --- 28 vgl. z. B. Wölfflin, 8. B.
4. Münch. Ak. Phil.-hist. K1.1882 IS. 4278 — 80 Jes. 1, 4— 32 f Matth. 23, 33

5 ἐπιπληχτιχὸν St ἐπιδεικτικὸν FM δηχτιχὸν Höschel vgl. Paed. I 96, 1 ἐπι-
önztıxöv Markland | σολομῶνος M | 29 ψόγος Markland λόγος FM

3
54 8

145 P

79,1

80,1

Paedagogus I. Cap. IX. 78, 3—81, 3. 137

Ἔχγκλησις δέ ἐστε ψόγος ἀδικούντων. τούτῳ τῷ παιδαγωγήματι
διὰ Δαβὶδ κέχρηται, »λαός, ὃν οὐχ ἔγνων,« λέγων »ἐδούλευσέν μοι
καὶ εἰς ἀχοὴν ὠτίου ὑπήκχουσέν μου, υἱοὶ ἀλλότριοι ἐφψεύσαντό μοι
καὶ ἐχώλαναν ἀπὸ τῶν τρίβων αὐτῶνε, καὶ διὰ Ἱερεμίου: »καὶ ἔδωκα

5 αὐτῇ βιβλίον ἀποστασίου, καὶ οὐκ ἐφοβήϑη ἀσύνϑετος Ἰούδας, αὐϑίς
te‘ »καὶ ἠϑέτησεν εἰς ἐμὲ ὁ οἶχος ἸΙσραήλ, καὶ 6 οἶχος Ἰούδα ἐψεύ-
σατο τῷ κυρίφ.«

“Μεμψιμοιρία δέ ἐστι λάϑριος ψόγος, τεχνικῇ βοηϑείᾳ καὶ αὐτὴ
σωτηρίαν οἰκονομουμένη &v παραχαλύμματι. κέχρηται δὲ αὐτῇ διὰ

10 Ἱερεμίου" »πῶς ἐχάϑισεν μόνη ἡ πόλις ἡ “πεπληϑυμμένη λαῶν; ἐγε-
νήϑη OEL χήρα᾽ ἄρχουσα χωρῶν ἐγενήϑη εἰς φόρους: κλαίουσα
ἔχλαυσεν Ev νυχτί.«

Διάσυρσις δέ ἐστι ψόγος διασυρτικός. καὶ τούτῳ κέχρηται τῷ βοη-
ϑήματι ὃ ϑεῖος παιδαγωγὸς διὰ Ἱερεμίου λέγων" »ὄψις πόρνης ἐγένετό

15 001, ἀπηναισχύντησας πρὸς πάντας. καὶ οὐχ ος οἶκον ἐχάλεσάς με
καὶ πατέρα καὶ ἄρχοντα τῆς παρϑενίας σους χαὶ »πόρνη καλὴ καὶ
ἐπίχαρις, ἡγουμένη φαρμάκωνε. τεχνικῶς πάνυ τὴν παρϑένον τῷ τῆς
πορνείας ἐνυβρίσας ὀνόματι, αὖϑις ἐπὶ τὴν σεμνότητα ἐντρέπων μετα-
καλεῖται.

20 Κατανεμέσησις δέ ἐστιν ἐπιτίμησις νόμιμος ἢ ἐπιτίμησις τῶν
ἡ ὁδῶν παρὰ τὸ προσῆχον ἐπαιρομένων. ταύτῃ διὰ Μωσέως ἐπαι-
δαγώγει, »τέχνας λέγων μωμητά, γενεὰ σχολιὰ καὶ διεστραμμένη,
ταῦτα κυρίῳ ἀνταποδίδοτε; οὗτος λαὸς μωρὸς καὶ οὐχὶ σοφός. οὐχ
αὐτὸς οὗτος ὁ πατὴρ ἐκτήσατό σε;« καὶ διὰ Ἡσαΐου φησίν »οἱ ἀρ-

25 χοντές σου ἀπειϑοῦσιν, κοινωνοὶ κλεπτῶν, ἀγαπῶντες δῶρα, διώκοντες
ἀνταπόδομα, ὀρφανοῖς οὐ κρίνοντες.«

Καϑόλου δὲ ἡ περὶ τὸν φόβον αὐτοῦ τεχνολογία σωτηρίας ἐστὶ πηγή,
ἀγαϑοῦ δέ γε τὸ σῴζειν" »ἔλεος δὲ κυρίου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα᾽ ἐλέγχων καὶ
παιδεύων καὶ διδάσχων ὡς ποιμὴν τὸ ποίμνιον αὐτοῦ. τοὺς ἐκδεχομένους

80 παιδείαν ἐλεᾷ καὶ τοὺς κατασπουδάζοντας εἰς κόλλησιν αὐτῷ« καὶ
ταύτῃ τῇ ἀγωγῇ »ἑξακοσίας χιλιάδας πεζῶν, τοὺς ἐπισυναχϑέντας ἐν ἡ
ἔσχον σχληροκχαρόίᾳ, μαστιγῶν, ἐλεῶν, τύπτων, ἰώμενος, ἐν οἰχκτιρμῷ καὶ

2—4 Psal. 17, 4—46 — 4f Jerem. 8, 8 — 6f Jerem. 5, 111 — 8 Apostol.
XI1 7b; Arsen. XXXV 39 — 10—12 Klagel. Jerem. 1, 1f — 14—16 Jerem. 3, 88
— 16f Nah. 3, 4 — 22—24 Deut. 32, δ᾽ — 24—26 Jes. 1, 23 — 28-30 Sir.
18, 1851 — 31—S. 138, 1 Sir. 16, 10. (mit Glosse)

3 uov F μοι ΜΙ μοι Ε “με M|5 αὖϑίς τε -- 6 Ἰούδα Ἐ1 am Rand | 15 zei οὐχ
ὡς οἶχον) καὶ οὐχ ὡς εἰς οἶχον M! als Variante am Rand | 18 πορνείας] πόρνης
Münzel | 21 ὁδῶν] corr. aus ὁδ᾽ ὧν Μ' υἱῶν Hervet παίδων Di νόμῳ Schw ὄγκῳ
Münzel | 23 ἀνταποδίδοτε F! ἀνταποδίδοται F*M 98 τὸ Ε τῶ Μ

146 P

138 Clemens.

παιδείᾳ διεφύλαξεν.« »zara γὰρ τὸ πολὺ ἔλεος αὐτοῦ, οὕτως καὶ
ὃ ἔλεγχος αὐτοῦ. καλὸν μὲν γὰρ τὸ μὴ ἁμαρτεῖν, ἀγαϑὸν δὲ καὶ
τὸ ἁμαρτόντα μετανοεῖν, ὥσπερ ἄρίστον τὸ ὑγιαίνειν ἀεί, καλὸν δὲ
καὶ τὸ ἀνασφῆλαι τῆς νόσου. ταύτῃ τοι καὶ διὰ Σολομῶντος παραγ- 82,1
5 γέλλεται: »σὺ μὲν ῥάβδῳ πάταξον τὸν υἱόν, τὴν δὲ ψυχὴν αὐτοῦ 147 P
ἐκ ϑανάτου ῥῦσαι.« καὶ πάλιν" »μὴ ἀπόσχῃ νήπιον παιδεύων, εὐϑὺυ-
ναι δὲ αὐτὸν ῥάβδῳ, οὐ γὰρ ϑανεῖται.«
Ἔλεγχος γὰρ καὶ ἐπίπληξις, ὥσπερ οὖν καὶ Tovvoue αἰνίττεται, 2
αὗται πληγαὶ ψυχῆς εἰσι, σωφρονίζουσαι τὰς ἁμαρτίας καὶ ϑάνατον
10 ἀπείργουσαι, εἰς δὲ τὴν σωφροσύνην ἄγουσαι τοὺς εἰς ἀκολασίαν ὑπο-
φερομένους. ταύτῃ τοι καὶ Πλάτων τὴν μεγίστην τῆς ἐπανορϑώσεος 8
δύναμιν καὶ τὴν κυριωτάτην χκάϑαρσιν τὸν ἔλεγχον εἰδὼς ἀκολούϑος
τῷ λόγῳ τὸν τὰ μέγιστα ἀκάϑαρτον ὄντα ἀπαίδευτόν τε καὶ αἰσχρὸν
γεγονέναι διὰ τὸ ἀνέλεγκτον εἶναι βούλεται, ἣ καϑαρώτατον καὶ
15 χάλλιστον ἔπρεπεν τὸν ὄντως ἐσόμενον εὐδαίμονα εἶναι. ei γὰρ »οἱ 4
ἄρχοντες οὐχ εἰσὶ φόβος τῷ ἀγαϑῷ ἔργῳς, πῶς ὃ φύσει ἀγαϑὸς ϑεὸς
φόβος ἔσται τῷ μὴ ἁμαρτάνοντι; »ἐὰν δὲ τὸ καχὸν ποιῆς, φοβοῦς,
N φησι» ὁ ἀπόστολος. διὰ τοῦτό τοι καὶ αὐτὸς ὃ ἀπόστολος ἐπιστύφει 88,1
παρ᾽ ἕχαστα τὰς ἐκχκχλη σίας κατ᾽ εἰχόνα κυρίου καὶ συναισϑόμενος 55 8
20 τῆς ἑαυτοῦ παρρησίας καὶ τῆς τῶν ἀκουόντων ἀσϑενείας πρὸς τοὺς
Γαλάτας λέγει" »ἐχϑρὸς ὑμῶν γέγονα ἀληϑεύω» ὑμῖν;« ag δὲ οἱ 2
ὑγιαίνοντες οὐ χρήξουσιν ἰατροῦ, παρ᾽ ὅσον ἔρρωνται, οἱ δὲ νοσοῦντες
ἐπιδέονται τῆς τέχνης, οὕτως καὶ ἡμεῖς οἱ ἐν τῷ βίῳ νοσοῦντες περί
τε τὰς ἐπιϑυμίας τὰς ἐπονειδίστους περί TE τὰς ἀκρασίας τὰς ἐπι-
25 ψόγους καὶ περὶ τὰς ἄλλας τῶν παϑῶν φλεγμονὰς τοῦ σωτῆρος ἐπι-
δεόμεϑα: ὃ δὲ οὐ μόνον τὰ ἤπια ἐπιπάσσει φάρμακα, ἀλλὰ καὶ τὰ

11 Sir. 10, 12 — 2 χαλὸν — 4 νόσου Sacr. Par. 187 Holl; Antonius Me-
lissa p. 22 Gesner — 2—4 vgl. Paed. 1 4 mit Anm. u. Philo De Abrah. 26 (II p.5 M)
τὰ δευτερεῖα φέρεται μετάνοια τελειότητος, ὥσπερ xal ἀνόσου σώματος N)
πρὸς ὑγείαν ἐξ ἀσϑενείας μεταβολή. Sext. Pyth. Sent. 283. Aus Clem. schöpft
Isid. Pel. Ep. 1381 — 11—15 vgl. Plato Soph. p: 230 DE διὰ ταῦτα. .. τὸν.
ἔλεγχον λεχτέον ὡς ἄρα μεγίστη χαὶ “κυριωτάτη τῶν καϑάρσεών ἐστι, καὶ τὸν
ἀνέλεγχτον αὖ νομιστέον, ἂν καὶ τυγχάνῃ βασιλεὺς ὁ μέγας ὦν, τὰ μέγιστα ἀχά-
ϑαρτον ὄντα, ἀπαίδευτόν τε καὶ αἰσχρὸν γεγονέναι ταῦτα, ἃ χαϑαρώτατον zul.
χάλλιστον ἔπρεπε τὸν ὄντως ἐσόμενον εὐδαίμονα εἶναι --- 15—17 Röm. 18, 88 --
21 Gal. 4, 16 — 21f vgl. Luk. 5, 81 (Matth. 9, 12; Mark. 2, 17) — 26 vgl. 4 218;
4A 515. 830 (Arıa φάρμακα ἐπιπάσσειν)

2 ἁμαρτάνειν Sacr. Par. Ant. | 8 τόϊ Sacr. Par. (PMR) Ant. wie Rittershusius
zu Isid. Pel. Ep. 1381 τὸν FM | ἁμαρτόντα Cobet 277 ἁμαρτάνοντα FM Sacr. Par.
ἁμαρτάνόντας Ant. | μετανοεῖν) ἐπανάγεσϑαι διὰ τῆς μετανοίας Sacr. Par. R Ant. |
καλὸν] ἀγαϑὸν Ant. | 4 τῆς νόσου] μετὰ τὴν νόσον Sacr. Par. Ant. | 18 ze Plato
δὲ FM | 26 ἐπιπάσσει Wi ἐπιτάσσει FM

Paedagogus I. Cap. IX. 82, 1—85, 1. 139

στυπτικά. ἱστᾶσιν γοῦν τῶν ἁμαρτιῶν τὰς νομὰς ai πιχραὶ τοῦ φόβου
ῥίζαι. διὸ καὶ σωτήριος, εἰ καὶ πικρός, ὁ φόβος. εἰχότως ἄρα σω-
τῆρος μὲν οἱ νοσοῦντες δεόμεϑα, οἱ πεπλανημένοι δὲ τοῦ καϑηγησο-
μένου καὶ οἱ τυφλοὶ τοῦ φωταγωγήσοντος καὶ οἱ διψῶντες τῆς πηγῆς
5 τῆς ζωτικῆς, ἀφ᾽ ἧς οἱ μεταλαβόντες οὐκέτι διψήσουσιν, καὶ οἱ νεκροὶ
δὲ τῆς ζωῆς ἐνδεεῖς καὶ τοῦ ποιμένος τὰ πρόβατα καὶ οἱ παῖδες τοῦ
παιδαγωγοῦ, ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ ἀνϑρωπότης Ἰησοῦ, ἵνα μὴ ἀνάγωγοι
καὶ ἁμαρτωλοὶ εἰς τέλος τῆς καταδίκης ἐκπέσωμεν, διακριϑῶμεν δὲ
τῶν ἀχυρμιῶν καὶ εἰς τὴν πατρῴαν ἀποϑήκην σωφρευϑῶμεν" τὸ γὰρ
10 πτύον Ι ἐν τῇ χειρὶ τοῦ κυρίου, ᾧῷ ἀποκρίνεται τοῦ πυροῦ τὸ ἄχυρον
τὸ ὀφειλόμενον τῷ πυρί. ἐξὸν δέ, εἰ βούλεσϑε, τοῦ παναγίου ποι-

- - ’ -
μένος καὶ παιδαγωγοῦ, τοῦ παντοχράτορος καὶ πατρικοῦ λόγου, τὴν

ἄχραν σοφίαν καταμανϑάνειν ἡμῖν, ἔνϑα ἀλληγορεῖ, ποιμένα ἑαυτὸν
προβάτων λέγων" ἔστι δὲ παιδαγωγὸς νηπίων. φησὶν γοῦν διὰ ete-
15 κεὴλ πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους ἀποταϑεὶς καί τινὰ αὐτοῖς σωτήριον
παρατιϑέμενος. εὐλόγου φροντίδος ὑπογραμμόν" »χαὶ τὸ χωλὸν κατα-
δήσω καὶ τὸ ὀχλούμενον ἰάσομαι καὶ τὸ πλανώμενον ἐπιστρέψω καὶ
βοσκήσω αὐτοὺς ἐγὼ εἰς τὸ 0005 τὸ ayıov μου.« ταῦτ᾽ ἐστὶν ἀγαϑοῦ
ποιμένος ἐπαγγέλματα" βόσκχησον ἡμᾶς τοὺς νηπίους ος πρόβατα.
20 ναί, δέσποτα, τῆς σῆς πλήρωσον νομῆς, τῆς δικαιοσύνης" ναί, παιδα-
γωγέ, ποίμανον ἡμᾶς εἰς τὸ ἅγιόν σου ὅρος, “πρὸς τὴν ἐκκλησίαν,
τὴν ὑφψωμένην, τὴν ὑπερνεφῆ, τὴν ἁπτομένη» οὐρανῶν. »καὶ ἔσομαιε,
φησίν, ναὐτῶν ποιμὴν καὶ ἔσομαι ἐγγὺς αὐτῶνε ὡς ὁ χιτὼν τοῦ
χρωτὸς αὐτῶν: σῶσαι βούλεταί μου τὴν σάρχα, περιβαλὼν τὸν χι-
25 τῶνα τῆς ἀφϑαρσίας, καὶ τὸν χρῶτα μου κέχρικεν. »χαλέσουσί use,
φησί, »καὶ ἐρῶ" ἰδοὺ πάρειμι. ϑᾶττον ὑπήχουσας ἢ προσεδόχησα,
δέσποτα᾽ »xal ἐὰν διαβαίνωσιν, οὐκ ὀλισϑήσουσι, λέγει κύριος.«« οὐ
γὰρ πεσούμεϑα εἰς φϑορὰν οἱ διαβαίνοντες εἰς ἀφϑαρσίαν, ὅτι ἀνϑέ-
ξεται ἡμῶν αὐτός" ἔφη γὰρ αὐτὸς καὶ ἠϑέλησεν αὐτός.
30 Τοιοῦτος ἡμῶν ὁ παιδαγωγός, ἀγαϑὸς ἐνδίκως. »οὐχ ἤλϑονε.

φησί, »διαχονηϑῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι.ς« διὰ τοῦτο εἰσάγεται ἐν τῷ

3 ς «ς «ς - -
εὐαγγελίῳ κεχμηχώς, ὁ κάμνων ὑπὲρ ἡμῶν καὶ »δοῦναι τὴν ψυχὴν

4f vgl. Joh. 4, 14 — 6f vgl. Paed. I 11, 2 (Plato Leg. VII p. 808 ἢ) --
8 vgl. Matth. 8, 12 ἃ. ὃ. — S—11 vgl. Matth. 3,12; Luk. 3,17 — 13f vgl. Joh.
10, 2. 11. 14 — 16—18 vgl. Ezech. 34, 16. 14 — 22f vgl. Ezech. 34, 23f — 25f vgl.
Jes. 58,9 — 27 vgl. Jes. 43,2 — 80 ἢ Matth. 20, 28; Mark. 10,45 — 32 vgl. Joh.
4,6; Resch, Agrapha, Log. 47 S. 244 — 32f Matth. 20, 28; Mark. 10, 45

85,1

140 Clemens.

τὴν ἑαυτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν« ὑπισχνούμενος. τοῦτον “γὰρ uovov
ὁμολογεῖ ἀγαϑὸν εἶναι ποιμένα" μεγαλόδωρος οὖν ὁ τὸ μέγιστον
ὑπὲρ ἡμῶν, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, ἐπιδιδούς, καὶ μεγαλωφελὴς καὶ φιλᾶν-
ϑρωπος, ὅτι καὶ ἀνϑρώπων, ἐξὸν εἶναι κύριος, ἀδελφὸς εἶναι βεβού-
ληται ὃ δὲ καὶ εἰς τοσοῦτον ἀγαϑὸς ὥστε ἡμῶν καὶ ὑπεραποϑανεῖν.
ἀλλὰ καὶ ἡ δικαιοσύνη κέκραγεν αὐτοῦ: »ἐὰν ὀρϑοὶ πρός μὲ ἧκητε,
κἀγὼ ὀρϑὸς πρὸς ὑμᾶς" ἐὰν πλάγιοι πορεύησϑε, κἀγὼ πλάγιος, λέγει
κύριος τῶν δυνάμεωνε, τὰς ἐπιπλήξεις τῶν ἁμαρτωλῶν πλαγίας al-
»ιττόμενος ὁδούς. ἡ γὰρ εὐϑεῖα καὶ κατὰ φύσιν, ἣν αἰνίττεται τὸ
ἰῶτα τοῦ Ἰησοῦ, ἡ ἀγαϑωσύνη αὐτοῦ, ἡ „| πρὸς τοὺς ἐξ ὑπακοῆς πε-
πιστευχότας ἀμετακίνητός τε καὶ ἀρρεπής. »ἐπειδὴ ἐχάλουν καὶ οὐχ
ὑπηκούετε, λέγει κύριος, ἀλλὰ ἀκύρους ἐποιεῖτε τὰς ἐμὰς βουλάς, τοῖς
δὲ ἐμοῖς ἐλέγχοις οὐ προσείχετε.. οὕτως ὃ κυριακὸς ἔλεγχος οφελι-
μώτατος. περὶ τούτων καὶ διὰ Δαβὶδ λέγει" »γενεὰ σκολιὰ καὶ παρα-
πικραίνουσα, γενεὰ ἥτις οὐ κατεύϑυνεν τὴν καρδίαν αὐτῆς, καὶ οὐκ
ἐπιστώϑη μετὰ τοῦ ϑεοῦ τὸ πνεῦμα αὐτῆς. οὐχ ἐφυλάξαντο τὴν
διαϑήκην τοῦ ϑεοῦ χαὶ Ev τῷ νόμῳ αὐτοῦ οὐχ ἤϑελον πορεύεσϑαι. «
αὗται αἰτίαι. παραπικρασμοῦ, δι ἃς ὃ κριτὴς ἔρχεται τὴν δίκην € ἔποί-
σῶν τοῖς τὴν εὐζωΐαν ἐλέσϑαι μὴ βεβουλημένοις. διὰ τοῦτο αὐτοῖς
τραχύτερον ἐνθένδε προσενήνεκται, εἴ πως ἀναχαιτίσαι τῆς ἐπὶ τὸν
ϑάνατον ὁρμῆς. λέγει γοῦν διὰ Δαβὶδ σαφεστάτην αἰτίαν τῆς ἀπει-
λῆς" ν»οὐκ ἐπίστευσαν ἐν τοῖς ϑαυμασίοις αὐτοῦ. ὅταν ἀπέχτεννεν
αὐτούς, ἐξεζήτουν αὐτὸν καὶ ἐπέστρεφον καὶ ὥρϑριζον πρὸς τὸν
ϑεὸν καὶ ἐμνήσϑησαν, ὅτι ὁ ϑεὸς βοηϑὸς αὐτῶν ἐστιν καὶ ὁ ϑεὸς
ὁ ὕψιστος λυτρωτὴς αὐτῶν ἔἐστιν.« οὕτως οἶδεν ἐπιστρέφοντας av-
τοὺς διὰ τὸν φόβον, τῆς δὲ φιλανϑρωπίας αὐτοῦ καταπεφρονηκότας.
ὀλιγωρεῖται μὲν γὰρ ὡς ἐπίπαν τὸ ἀγαϑὸν χρηστευόμενον ἀεί, ϑερα-
πεύεται δὲ ὑπομιμνῇσκον τῷ φιλανϑρώπῳ τῆς δικαιοσύνης φόβῳ.
διττὸν δὲ τὸ εἶδος τοῦ φόβου, ὧν τὸ μὲν ἕτερον γίνεται μετὰ αἰδοῦς,

1f vgl. Joh. 10, 11 — 2 μεγαλόδωρος --- 5 ὑπεραποϑανεῖν Cat. zu Hebr. 2,17

bei Cramer VII p. 426, 10—14 (Κλήμεντος) Inc. μεγαλόδωρος exl. τρόπαιον —

6—11 Cat. des Mac. Chrysoc. zu Matth. (bei Pott. p. 1020 nach Grabe aus Baroce.
156 £.198r); identisch mit der Nicetascat. zu Luk. (16, 17) in Vatic. 1611 f.219r (= N!);
Monac. 33 ἢ. 250v (= N?); lateinisch bei Corderius, Cat. in 5. Luc. p. 400. Inc.
χλήμεντος παιδαγωγοῦ" τάχα δὲ διὰ τοῦ ἰῶτα καὶ τῆς κεραίας ἣ δικαιοσύνη χέχρα-
γεν αὐτοῦ κτλ. expl. ἀρρεπής --- 6—8 vgl. Lev. 26, 21. 23f. 218 --- 11--18 Prov.
1, 24 — 14—17 Psal. 77, 8. 10 — 22—25 Psal. 77, 82. 841 — 29—8. 141, 4
vgl. Plato Leg. I p. 646 E (δύο φόβων εἴδη)

149 P

86,1

87,1

Be nn α

Paedagogus I. Cap. IX. 85, 2—88, 2. 141

ᾧ χρῶνται πολῖται μὲν πρὸς ἡγεμόνας ἀγαϑοὺς καὶ ἡμεῖς πρὸς τὸν
ϑεόν, καϑάπερ οἱ παῖδες οἱ σώφρονες πρὸς τοὺς πατέρας" »ἵππος
γάρε, φησίν, »ἀδάμαστος ἐχβαίνει σκληρός, καὶ υἱὸς ἀνειμένος ἐκβαίνει
προαλής"« τὸ δὲ ἕτερον εἶδος τοῦ φόβου μετὰ μίσους γίνεται, ῷ
δοῦλοι πρὸς δεσπότας χέχρηνται χαλεποὺς καὶ Ἑβραῖοι δεσπότην
ποιήσαντες, οὐ πατέρα, τὸν ϑεόν. πολλῷ δέ, οἶμαι, καὶ τῷ παντὶ
τὸ ἑχούσιον καὶ κατὰ προαίρεσιν τοῦ κατὰ ἀνάγκην εἰς εὐσέβειαν
διαφέρει. »αὐτὸς γάρε, φησίν, »οἰχτίρμων ἐστίν, ἰάσεται τὰς ἁμαρτίας
αὐτῶν καὶ οὐ διαφϑερεῖ᾽ καὶ πληϑυνεῖ τοῦ ἀποστρέψαι τὸν ϑυμὸν αὐτοῦ
καὶ οὐχ ἐκκαύσει πᾶσαν τὴν ὀργὴν αὐτοῦ.« ὅρα πῶς τὸ δίκαιον ἐπιδείκνυ-
ται τοῦ παιδαγωγοῦ τὸ περὶ τὰς ἐπιτιμήσεις καὶ τὸ ἀγαϑὸν τοῦ ϑεοῦ
τὸ περὶ τὰς οἰχτειρήσεις. διὰ τοῦτο ὁ Δαβίδ, τουτέστι τὸ πνεῦμα τὸ
δ αὐτοῦ, ἄμφω περιλαβὼν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ψάλλει ϑεοῦ" ν»δικαιοσύνη
καὶ κρίμα ἑτοιμασία τοῦ ϑρόνου σου: ἔλεος καὶ ἀλήϑεια προπορεύ-
σονται πρὸ προσώπου σους τῆς αὐτῆς εἶναι «ϑυνάμεως ὁμολογεῖ καὶ
χρίνειν καὶ εὐεργετεῖν" ἅμα γὰρ | ἀμφοῖν ἡ ἐξουσία ni) κρίσις τοῦ
δικαίου διακρίνουσα τὰ ἐναντία. χαὶ ὁ αὐτὸς δίκαιος καὶ ἀγαϑός, ὁ
ὄντως ϑεός, ὁ ὧν αὐτὸς τὰ πάντα καὶ τὰ πάντα ὃ αὐτός, ὅτι αὐτὸς
ϑεός, ὃ μόνος ϑεός. sg γὰρ τὸ ἔσοπτρον τῷ αἰσχρῷ οὐ κακόν, ὅτι
δεικνύει αὐτὸν οἷός ἐστιν, καὶ ὡς ὁ ἰατρὸς τῷ νοσοῦντι οὐ καχὸς ὁ

x x > ’ > - > x ” - Φρες, Θ΄ ὦ [2
τον πυρετὸν ἀναγγέλλων αὐτοῦ (οὐ γὰρ αἴτιος τοῦ πυρετοῦ 0 ἰατρος,

ἀλλὰ ἔλεγχός ἐστι τοῦ πυρετοῦ), οὕτως οὐδὲ ὁ ἐλέγχων δύσνους τῷ
κάμνοντι τὴν ψυχήν" οὐ γὰρ ἐντίϑησι τὰ πλημμελήματα, τὰ δὲ προσ-
όντα ἐπιδείκνυσιν ἁμαρτήματα εἰς τὴν τῶν ὁμοίων ἐπιτηδευμάτων
ἀποτροπήν. ὥστε ἀγαϑὸς μὲν ὃ ϑεὸς δ ἑαυτόν, δίκαιος δὲ ἤδη δὲ
ἡμᾶς, καὶ τοῦτο ὅτι ἀγαϑός. τὸ δίχαιον δὲ ἡμῖν διὰ τοῦ λόγου ἐν-
δείκνυται τοῦ ἑαυτοῦ ἐκεῖϑεν ἄνο»ϑεν, ὅϑεν γέγονεν πατήρ. πρὶν γὰρ
κτίστην γενέσϑαι ϑεὸς ἦν, ἀγαϑὸς ἦν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ δημιουργὸς
εἶναι χαὶ πατὴρ ἠϑέλησεν" καὶ ἡ τῆς ἀγάπης ἐκείνης σχέσις δικαιο-
σύνης γέγονεν ἀρχή, καὶ τὸν ἥλιον ἐπιλάμποντος τὸν αὐτοῦ καὶ τὸν
υἱὸν καταπέμποντος τὸν αὐτοῦ: καὶ πρῶτος οὗτος τὴν ἐξ οὐρανῶν

2—4 Sir. 30, 8 -- 8—10 Psal. 77, 38 — 13—15 Psal. 88, 15 — 19 -- 598 vgl.
Epikt. II 14, 20f πῶς δύνασαι ἀνασχέσϑαι μου καὶ ὑποσχεῖν τὸν ἔλεγχον χαὶ παρα-
μεῖναι; οὐδαμῶς, ἀλλ᾽ εὐθὺς ἀπαλλάσσῃ χαλεπῶς ἔχων. καίτοι τί σοι ἐγὼ κακὸν
πεποίηχα; εἰ μὴ καὶ τὸ ἔσοπτρον τῷ αἰσχρῷ, ὅτι δεικνύει αὐτὸν αὐτῷ οἷός ἐστιν"
el μὴ καὶ ὁ ἰατρὸς τὸν νοσοῦντα ὑβρίζει, ὅταν εἴπῃ αὐτῷ; »ἄνϑρωπε, δοχεῖς μηδὲν
ἔχειν, πυρέσσεις δέ«. Isid. Pel. Ep. I 382 — 80 vgl. Matth. 5, 45

5682

150 P
88,1

142 : Clemens.

> \ ’ ’ > \ ” \ ea ΟῚ \ c
ἀγαϑὴν κατήγγειλεν δικαιοσύνην, »οὐδεὶς ἔγνω τὸν viov εἰ μὴ ὁ πα-

x , > \ N \ ᾿ς cr [72 C.=3
Tno« λέγων, »οὐδὲ τὸν πατέρα εἰ um 0 vioge. avın ἢ avrıralav- 3

τεύουσα γνῶσις ἐπ᾿ ἴσης δικαιοσύνης ἀρχαίας σύμβολον. ἔπειτα δὲ
ἐπὶ τοὺς ἀνϑρώπους καταβέβηκεν ἡ δικαιοσύνη καὶ γράμματι καὶ
5 σώματι, τῷ λόγῳ καὶ τῷ νόμῳ, εἰς μετάνοιαν τὴν ἀνϑρωπότητα
βιαζομένη σωτήριον" ἀγαϑὴ γὰρ ἦν. ἀλλ᾽ οὐχ ὑπακούεις τῷ den’

σεαυτὸν αἰτιῶ τὸν χριτὴν ἐπισπώμενος.

Ω͵ c > - > - ’ > -
X. Ὅτι ὁ αὐτὸς ϑεὸς διὰ τοῦ αὐτοῦ λόγου καὶ ἀπείργει τῶν
c - 2 - > [4 πε
ἁμαρτιῶν ἀπειλῶν καὶ σῴζει τὴν ἀνϑρωπότητα παρακαλῶν.

b) ‚ x \ Rn ’ x > ; ’ ὦ
10 Εἰ τοίνυν τὴν περὶ TO ἐπιστύφειν τὴν ἀνϑρωποτητα olxovoulav, 89,1

ἀγαϑὴν οὖσαν καὶ σωτήριον, ἀναγκαίως ὑπὸ τοῦ λόγου παραλαμβα-
»νομένην ἐπεδείξαμεν πρός TE μετάνοιαν καὶ πρὸς τῶν ἁμαρτιῶν
τὴν κώλυσιν εὐϑετον γενομένην, ἑξῆς ἂν ein σχοπεῖν τὸ ἤπιον τοῦ
λόγου" δίκαιος γὰρ οὗτος ἀποδέδεικται καὶ τὰς ἰδίας παρατίϑεται
15 γνώμας τὰς πρὸς σωτηρίαν παρακχλητικχάς, δι᾽ ὧν καὶ τὸ καλὸν καὶ
τὸ συμφέρον πατρικῷ ϑελήματι γνωρίζειν ἡμῖν βούλεται. σχόπει δὲ

βουλευτικοῦ" καὶ γὰρ οὖν τοῦ μὲν συμβουλευτιχοῦ σχέσις τὸ προ-
τρεπτιχὸν καὶ ἀποτρεπτικόν, τοῦ δὲ ἐγκωμιαστικοῦ (TO) ἐπαινετικόν
20 τε χαὶ ψεκχτικὸν γίνεται. πῶς γὰρ ἔχουσα ἡ διάνοια ἡ συμβουλευτικὴ
. προτρεπτιχὴ γίνεται καὶ πῶς ἔχουσα ἀποτρεπτιχή. ὡσαύτως dk καὶ
τὸ ἐγκωμιαστικὸν πῶς μὲν ἔχον Wextıxov γίνεται, πῶς δὲ ἔχον
ἐπαινετικό»" περὶ ἃ καταγίνεται μάλιστα ὃ παιδαγωγὸς ὁ δίχαιος ὃ
τοῦ ἡμετέρου συμφέροντος ἐστοχασμένος. ἀλλὰ γὰρ τὸ μὲν ψεχτικὸν
25 χαὶ ἀποτρεπτιχὸν εἶδος ὑποδέδεικται ἡμῖν ἤδη πρότερον, νῦν δὲ av
τὸ προτρεπτικὸν χαὶ ἐπαινετικὸν μεταχειριστέον καὶ καϑάπερ ἐπὶ

ζυγοῦ τὰς ἰσοστασίους ἀντισηκώσωμεν τοῦ δικαίου πλάστιγγας.

Τῇ μὲν οὖν ἐπὶ τὰ συμφέροντα προτροπῇ ὁ παιδαγωγὸς διὰ Σολο-
μῶντος ὧδέ πῶς χρῆται: »ἐγὼ ὑμᾶς, ἄνϑρωποι, παρακαλῶ καὶ προΐεμαι
30 ἐμὴν φωνὴν υἱοῖς ἀνθρώπων" ἐπακχούσατέ μου, σεμνὰ γὰρ ἐρῶς« καὶ
τὰ ἑξῆς. συμβουλεύει δὲ τὰ σωτήρια, ὅτι ἡ συμβουλὴ πρὸς αἵρεσίν
ἐστι καὶ φυγὴν ἐπιτήδειος, καϑάπερ ποιεῖ διὰ τοῦ Δαβὶδ λέγων
»μακάριος ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπορεύϑη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρ-

1f Matth. 11,27; Luk. 10, 22 — 99 f Prov. 8, 4. 6 — 83—S. 143, 2 Psal. 1, 1f.
3 ἀρχαίας (zal ἀγάπης νέας) Schw | 8 ὁ αὐτὸς] αὐτὸς ὃ F im Inhaltsver-

τοῦ Heyse

-151P2

90,1

Paedagogus I. Cap. IX. 88, 3—Cap. X. 91, 4. τ 143

τωλῶν οὐκ ἔστη καὶ ἐπὶ καϑέδραν λοιμῶν οὐκ ἐκάϑισεν᾽ ἀλλ᾽ ἢ ἐν
τῷ νόμῳ κυρίου τὸ ϑέλημα αὐτοῦ.« τῆς δὲ συμβουλίας μέρη τρία,
τὸ μὲν ἐκ τῶν παρεληλυϑότων χρόνων λαμβάνον τὰ παραδείγματα,
οἷον τί ἔπαϑον οἱ Ἑβραῖοι τῷ χρυσῷ εἰδωλολατρήσαντες ἐν μόσχῳ,
χαὶ τί ἔπαϑον ἐχπορνεύσαντες καὶ τὰ ὅμοια, τὸ δὲ ἐκ τῶν παρόν-
τῶν χρόνων κατανοούμενον, οἷον αἰσϑητικῶς καταλαμβανόμενον,
os ἐκεῖνο εἴρηται πρὸς τοὺς ἐρομένους τὸν κύριον »el αὐτὸς εἶ ὁ
Χριστός, ἢ ἄλλον περιμένομεν«" »ἀπέλθϑετε. καὶ εἴπατε Ἰωάννῃ"
τυφλοὶ ἀναβλέπουσιν, κωφοὶ ἀκούουσιν, λεπροὶ καϑαρίζονται, ἀνί-
στανται. ‚vexgot, καὶ μακάριός ἐστιν ὃς ἐὰν μὴ σχανδαλισϑῇ ἐν ἐμοί.«
τοῦτ᾽ ἄρα ἦν ὃ προφητεύων εἴρηκεν Δαβὶδ »καϑὼς ἠκούσαμεν,
οὕτως καὶ εἴδομεν«. ἐκ δὲ τῶν μελλόντων τὸ τρίτον συνίσταται
μέρος | τῆς συμβουλίας, ᾧ τὰ ἀποβησόμενα κελεύει φυλάττεσϑαι:
καϑὸ κἀχεῖνο εἴρηται »οἱ δὲ ἁμαρτίαις περιπεσόντες βληϑήσονται
εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον" ἐκεῖ ἔσται ὁ κλαυϑμὸς καὶ ὁ βρυγμὸς
τῶν ὀδόντων« καὶ τὰ παραπλήσια" ὡς ἐκ τούτων εἶναι συμφανὲς
διὰ πάσης ϑεραπείας χωροῦντα τὸν κύριον εἰς σωτηρίαν ἐχκαλεῖσϑαι
τὴν ἀνθρωπότητα. τῇ δὲ παραμυϑίᾳ παρηγορεῖ τὰ ἁμαρτήματα,
μειῶν μὲν τὴν ἐπιϑυμίαν, ἅμα δὲ καὶ ἐλπίδα ἐνδιδοὺς εἰς σωτηρίαν.
φησὶ γὰρ δι᾽ Ἰεζεκιήλ. »2av ἐπιστραφῆτε Ι ἐξ ὅλης τῆς καρδίας καὶ
εἴπητε: πάτερ, ἀκούσομαι ὑμῶν ὥσπερ λαοῦ ἁγίου.« καὶ πάλιν
λέγει" »δεῦτε πρός ue πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ
ἀναπαύσω ὑμᾶς. καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις, (ἃ) αὐτοπροσωπεῖ ὃ κύριος.
σαφέστατα δὲ ἐπὶ τὴν ἀγαϑωσύνην καλεῖ διὰ “Σολομῶντος λέγων"
»μακάριος, ἄνϑρωπος, ὃς εὗρεν σοφίαν, καὶ ϑνητός, ὃς εὗρεν φρό-
γνήσιν.« τὸ γὰρ ἀγαϑὸν τῷ ζητοῦντι εὐρίσχεται καὶ ὁρᾶσϑαι τῷ
εὑρόντι φιλεῖ. ναὶ μὴν καὶ δι Ἱερεμίου τὴν φρόνησιν ἐξηγεῖται, »μα-
κάριοί ἐσμεν, ἸΙσραήλε, λέγων, »ὅτε τὰ ἀρεστὰ τῷ ϑεῷ γνωστὰ
ἡμῖν ἔστις, γνωστὰ δὲ διὰ τοῦ λόγου, δι᾿ ὃν μακάριοι καὶ φρόνιμοι.
φρόνησις γὰρ ἡ γνῶσις διὰ τοῦ αὐτοῦ προφήτου μηνύεται λέγοντος
»ἄχουε, Ἰσραήλ, ἐντολὰς ζωῆς, ἐνωτίσασϑε γνῶναι φρόνησιν.« διὰ
δὲ Μωσέως ἔτει καὶ προσυπισχνεῖται δωρεὰν διὰ τὴν ὑπάρχουσαν

4 vgl. Exod. 32. — 5 vgl. Num. 25 — 7—10 Matth. 11, 3—6; Luk. 7, 19.
22f — 11f Psal. 47, 9 — 14—16 vgl. Matth. 8, 12; 22, 13; 25, 30 — 20f nicht
wörtlich in LXX; vgl. Ezech. 18, 21f; 33, 11; Deut. 30, 2f; wohl aus Clem. Rom.
18, 3 — 22f Matth. 11, 28 — 25f Prov. 3, 13 — 26 vgl. Matth. 7,7 u.ä. —
237—29 Baruch 4, 4 — 31 Baruch 3, 9

91,1
578

152 P

144 Clemens.

φιλανϑρωπίαν τοῖς σπεύδουσιν εἰς σωτηρίαν. φησὶ γάρ᾽ »καὶ εἰσάξω
ὑμᾶς εἰς τὴν γῆν τὴν ἀγαϑήν, ἣν ὦμοσεν κύριος τοῖς πατράσιν. ὑμῶν᾽ «
πρὸς δὲ »καὶ εἰσάξω ὑμᾶς εἰς τὸ ὅρος τὸ ἅγιον καὶ εὐφρανῶ ὑμᾶς«
διὰ Ἡσαΐου λέγει.

Ἔστι δὲ καὶ ἄλλο εἶδος αὐτοῦ παιδαγωγίας, ὃ μακαρισμός" καὶ
»μακάριος ἐχεῖνοςς διὰ Δαβὶδ λέγει [φησίν] »ὁ μὴ ἁμαρτών, καὶ ἔσται
os τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ
τὸν χαρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ
ἀπορρυήσεταις (ταυτὶ μὲν καὶ πρὸς τὴν ἀνάστασιν ἡνίξατο) »καὶ
πάντα ὅσα ἐὰν ποιήσῃ, “κατευοδωϑήσεται αὐτῷ. « τοιούτους ἡμᾶς
γενέσϑαι βούλεται, ἵν᾿ ὠμεὺ μακάριοι. ἔμπαλιν δὲ τὸ ,ἀντισηκοῦν
τοῦ τῆς δικαιοσύνης ἐνδεικνύμενος ζυγοῦ »[ἀλλ᾽ ἢ] οὐχ οὕτωςς φησίν
»οὗ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ ἢ οἧς ὃ χνοῦς, ὃν ἐχριπτεῖ ὃ ἄνεμος
ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς«. τὸ ἐπιτίμιον τῶν ἁμαρτωλῶν καὶ τὸ
εὐδιαφόρητον αὐτῶν καὶ τὸ ὑπηνέμιον δείξας ὃ παιδαγωγὸς ἀπε-

11 Deut. 31, 20 --- 83 765. 56, 7 --- 5—8. 145, 2 vgl. Cat. zu Psal. 1 in Pal.
247 ἔ, 11 (= P) und Crypt. A. y. 11 ἢ. 23 (= Ο) bei Pitra, Anal. Sacra II p. 347f
u. 443. Κλήμεντος" ἡμεῖς δέ, ἐπειδὴ παιδαγωγίας (περὶ παιδαγωγίας ΟἹ εἶδός ἐστι
χαὶ Ö μαχαρισμὸς καὶ μακαρίζει μὲν ὃ Δαβὶδ τὸν μὴ ταῖς ἀπάταις τῶν ἀσεβῶν
ἐπιπορευόμενον μηδὲ τῇ πονηρᾷ τρίβῳ τῆς ἁμαρτίας διὰ βάϑους ἐνιστάμενον μηδὲ
ἀκίνητον καὶ χαϑιδρυμένην ἑαυτῷ τὴν κακίαν ἐπιτηδεύοντα, ἀλλὰ τῷ ϑείῳ νόμῳ
συναπτόμενον καὶ διὰ μελέτης τὴν ἀπλανῆ πορείαν κατορϑοῦντα davıö (-Ξ Οὐ, ὡς
ἂν ἐνριζωϑείη φυτοῦ δίκην αὐτῷ (ἐρριζωϑῇ φόνου δίχην αὐτό ΟἹ ἡ πρὸς τὸ χρεῖτ-
τον ἕξις ταῖς ϑείας διδασχαλίαις ἐπαρδομένη, τίϑησι δὲ καὶ τὸ ἐπιτίμιον τῶν ἅμαρ-
τωλῶν ὃ προφήτης τὸ εὐδιαφόρητον αὐτῶν δείξας καὶ τὸ ὑπηνέμιον (ὑπονόμιον
C) χαὶ τὴν κατ᾽ ἀξίαν ἐπανατεινάμενος κόλασιν" ἀποστῶμεν τῆς καχίας (ταῖς κα-
χίαις ΟἹ (H γὰρ πρώτη πρὸς τὸ ἀγαϑὸν εἴσοδος ἣ τῶν ἐναντίων ἐστὶν ἀπόστασις,
δι ἧς γίνεται ἣ μετοχὴ τοῦ βελτίονος) καὶ μήτε τὴν ψυχὴν ἐάσωμεν κινεῖσϑαι
τοῖς ἐνθυμήμασιν ὕπου βούλοιτο μήτε στῶμεν ἐν τῷ χαχῷ. εἰ δ᾽ οὖν, ἀλλὰ μὴ πα-
γίαν ἕξιν τούτου προσλάβωμεν (προλάβωμεν Pitra), ἀλλ᾽ ἀπερείσωμεν (ὑπερείσωμεν
Pitra) τὰς ϑελήσεις ἡμῶν τῷ τοῦ ϑεοῦ νόμῳ καὶ διηνεχῶς τούτῳ ἐμμελετήσωμεν
(καὶ — ἐμμελ. am Rand P), ὅπως ἂν ἀφομοιωϑείημεν (ἀποφομοιωϑήσομαι ΟἹ ξύλῳ

92,1

ἰὼ]

ἀειϑαλεῖ: οὕτω γὰρ γνωσθησόμεϑα τῷ ϑεῷ καὶ μεϑέξομεν τῆς αὐτοῦ dyadornrog.

(οὕτω — ἀγαϑότητος «-:Ο; dafür: ἀσεβεῖς δὲ μὴ μιμησώμεϑα, οἱ τὴν πρόνοιαν τοῦ
(δημιουργοῦ Tod) (+ Pitra) παντὸς ἀϑετήσαντες καὶ τὴν περὶ τοῦ καλοῦ κρίσιν τε καὶ
διάγνωσιν τῆς ἑξαυτῶν ἀποβεβληκότες ψυχῆς καϑεδοῦνται (St; καϑευδοῦνται C) διηνε-
χῶς ἐν τῷ παραπτώματι καὶ οὐκ ἀναστήσονται. οὕτω γὰρ γνωσθησόμεϑα ἐν τῷ ϑεῷ
καὶ μεϑέξομεν τῆς αὐτοῦ ἀγαϑότητος ἔν τε τῷ παρόντι βίῳ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι,
ἐνταῦϑα μὲν ταῖς ἐλπίσι τρυφῶντες, ἐχεῖσε δὲ αὐτῶν ἀγαϑῶν ἀπολαύοντες.) ---
6--10. 12—14 Paal. 1, 1. 3f

7 durch Rasur getilgt F | 13 ἐχριπτεῖ ΜῈ ἐχρίπτει FM?

Paedagogus I. Cap. X. 92, 1—94, 1. 145

τρέψατο τῆς αἰτίας διὰ τῆς ἐπιτιμίας, καὶ τὴν κόλασιν ἐπανατεινά-
μενος τὴν κατ᾽ ἀξίαν, τῆς εὐεργεσίας ἐνεδείξατο τὴν εὐποιίαν, τεχνι-
κώτατα ἐπὶ τὴν χρῆσιν ἡμᾶς καὶ τὴν κτῆσιν τῶν καλῶν διὰ ταύτης
καλῶν. ναὶ μὴν καὶ ἐπὶ τὴν γνῶσιν παραχαλεῖ διὰ μὲν τοῦ Ἱερεμίου
λέγων" «τῇ ὁδῷ τοῦ ϑεοῦ εἰ ἐπορεύϑης, κατῴχεις ἂν ἐν εἰρήνῃ εἰς
τὸν αἰῶνα.« ὑποδεικνύων γὰρ ἐνταῦϑα τὸν μισϑὸν τῆς γνώσεως
εἰς ἔρωτα αὐτῆς τοὺς συνετοὺς ἐχκαλεῖται καὶ τῷ πεπλανημένφ᾽
συγγνώμην νέμων »ἐπίστρεφε γάρ, ἐπίστρεφε, cs ὁ τρυγῶν ἐπὶ τὸν
κάρταλλον αὐτοῦς λέγει. ὁρᾷς τὸ ἀγαϑὸν τῆς δικαιοσύνης μετανοεῖν
συμβουλευούσης; ἔτι δὲ διὰ Ἱερεμίου φωτίζει τοῖς πλανωμένοις τὴν
ἀλήϑειαν: »rads λέγει κύριος: στῆτε ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς καὶ ἴδετε καὶ
ἐρωτήσατε τρίβους κυρίου αἰωνίας, ποία ἐστὶν ἡ τρίβος ἡ ἀγαϑή,
καὶ βαδίζετε ἐν αὐτῇ, καὶ εὑρήσετε ayvıouov ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν. «
ἄγει δὲ ἐπὶ τὴν μετάνοιαν σωτηρίας χάριν τῆς ἡμῶν. διὰ τοῦτό
φησι»" »ἐὰν μετανοήσῃς, περικαϑαριεῖ κύριος τὴν καρδίαν σου καὶ
τὴ» καρδίαν τοῦ σπέρματός σου.« ἐνῆν μὲν οὖν συνηγόρους ἡμῖν
τῆς ζητήσεως ταύτης ἐπισπάσασϑαι φιλοσόφους, οἵ φασιν ἐπαινετὸν
εἶναι μόνον τὸν τέλειον, “Ψεκτὸν δὲ τὸν φαῦλον τυγχάνειν. ἀλλ:
ἐπεὶ συχοφαντοῦσί τινες τὸ μακάριον, gs πράγματ᾽ οὐχ ἔχον οὔτε
αὐτὸ οὔτε ἄλλῳ τῳ παρεχόμενον, τὴν φιλανϑρωπίαν ἀσυνετοῦντες
αὐτοῦ, διὰ τούτους δὴ καὶ τοὺς ἔτι τὸ δίκαιον οὐ προσάπτοντας τῷ
ἀγαθῷ, ὅδε ὃ λόγος ἡμῖν παρῃτήϑη. ἑπόμενον γὰρ nv φάσχειν ἡμᾶς
τὸ ἐπιπληχτικὸν καὶ ψεχτικὸν εἶδος τῆς παιδαγωγίας ἁρμόδιον εἶναι
τοῖς ἀνϑρώποις, ἐπεὶ πάντας ἀνϑρώπους φαύλους λέγουσι" σοφὸς
δὲ ὃ ϑεὸς μόνος, ἀφ᾽ οὗ ἡ σοφία, καὶ τέλειος μόνος, διὰ τοῦτο καὶ
μόνος ἐπαινετός. ἀλλὰ οὐ συγχρῶμαι τῷ λόγῳ τῷδε, φημὶ δ᾽ οὖν
ἔπαινον ἢ ψόγον ἢ ἐπαίνῳ τι ἐοικὸς καὶ ψόγῳ μάλιστα πάντων
τοῖς ἀνϑρώποις ἀναγκαιότατα φάρμακα. οἱ μὲν οὖν δυσίατοι, καϑ-
ἅπερ 6 σίδηρος πρὸς τοῦ πυρὸς καὶ σφύρας καὶ ἄκμονος, τουτ-
ἔστιν ἀπειλῆς, ἐλέγχου, ἐπιτιμήσεως ἐλαύνονται, οἱ δὲ αὐτῇ προσ-
ἔχοντες τῇ πίστει οἷον αὐτοδίδακτοι καὶ προαιρετιχοὶ αὔξονται τῷ
ἐπαίνῳ"

ΟΥ Baruch 3, 18 — 8:6 Jerem. 6, 9 — 11—13 Jerem. 6, 16 --- 15f Deut.
30,6 — 17f vgl. Diog. Laert. VII 100 λέγεσϑαι δὲ τὸ καλὸν μοναχῶς μέν, τὸ
ἐπαινετοὺς παρεχόμενον τοὺς ἔχοντας ἀγαϑὸν ἐπαίνου ἄξιον. Chrys. Fr. mor. 29 ff
Arnim — 19f Epik. Sent. I Usener 71, 3 (= Diog. Laert. X 139)

Clemens I. 10

94,1

146 Clemens.

ἀρετὰ γὰρ ἐπαινεο μένα 164 Ρ
δένδρον ὡς ἀέξεται.

καί μοι δοκεῖν συνεὶς τοῦτο ὃ Σάμιος παραγγέλλει Πυϑαγόρας"
δειλὰ μὲν ἐχπρήξας ἐπιπλήσσεο, χρηστὰ δὲ τέρπου.

τὸ δὲ ἐπιπλήσσειν καὶ νουϑετεῖν καλεῖται, τὸ δὲ ἐτυμολογεῖται, ἡ 2
νουϑέτησις, νοῦ ἐνθεματισμός, ὡς εἶναι τὸ ἐπιπληκτιχὸν εἶδος νοῦ
περιποιητικόν. ἀλλὰ γὰρ μυρίαι ὅσαι προσεξεύρηνται παραγγελίαι
εἰς χτῆσιν ἀγαϑῶν καὶ φυγὴν κακῶν: ντοῖς γὰρ ἀσεβέσιν οὐκ ἔστιν
εἰρήνη, λέγει κύριος. διὰ τοῦτο φυλάττεσθαι τοῖς νηπίοις διὰ 8
Σολομῶντος παραγγέλλει" »υἱέ, μὴ πλανήσωσί σε ἁμαρτωλοί, μηδὲ
πορευϑῆῇς μετ᾽ αὐτῶν ὁδούς, μηδὲ πορευϑῆς, ἐὰν παρακαλέσωσίν σε
λέγοντες" ἐλϑὲ μεϑ' ἡμῶν, κοινώνησον αἵματος ἀϑῴου, | κρύψωμεν 58 8
δὲ εἰς γῆν ἄνδρα δίκαιον ἀδίκως, ἀφανίσωμεν αὐτὸν ὥσπερ “Ἵιδὴς
ζῶντα.« τοῦτο μὲν οὖν καὶ περὶ τοῦ κυριακοῦ προφητεύεται πά- 9,1
ϑους᾽ ὑποτίϑεται δὲ καὶ δι᾽ Ἰεζεκιὴλ ἡ ζωὴ τὰς ἐντολάς" »ἡ ψυχὴ
ἡ ἁμαρτάνουσα ἀποϑανεῖται. ὁ δὲ ἄνϑρωπος (08), ἔσται δίκαιος, ὁ
ποιῶν τὴν δικαιοσύνην, οὐχ ἐπὶ τῶν ὀρέων φάγεται, καὶ τοὺς
ὀφϑαλμοὺς αὐτοῦ οὐκ ἔϑετο ἐπὶ τὰ ἐνθυμήματα οἴχου Ἰσραήλ, καὶ
τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον αὐτοῦ οὐ μὴ μιάνῃ, καὶ πρὸς γυναῖχα ἐν
ἀφέδρῳ οὖσαν οὐχ ἐγγιεῖ, καὶ ἄνϑρωπον οὐ καταδυναστεύσει, καὶ
ἐνεχυρασμὸν ὀφείλοντος ἀποδώσει καὶ ἅρπαγμα οὐχ ἁρπάσει, τὸν 2
ἄρτον αὐτοῦ τῷ πεινῶντι δώσει καὶ γυμνὸν περιβαλεῖ, τὸ ἀργύριον
αὐτοῦ ἐπὶ τόχῳ οὐ δώσει καὶ πλεόνασμα οὐ λήψεται, καὶ ἐξ ἀδικίας
ἀποστρέψει τὴν χεῖρα αὐτοῦ, καὶ κρίμα δίκαιον ποιήσει ἀνὰ μέσον
ἀνδρὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ πλησίον αὐτοῦ, ἐν τοῖς προστάγμασί μου
πεπόρευται καὶ τὰ δικαιώματά μου πεφύλακται τοῦ ποιῆσαι αὐτά"
δίκαιος οὗτός ἐστι, ζωῇ ζήσεται, λέγει κύριος.«« ταῦτα ὑποτύπωσιν
Χριστιανῶν περιέχει πολιτείας καὶ προτροπὴν ἀξιόλογον εἰς μακάριον
βίον, γέρας εὐζωΐας, ζωὴν αἰώνιον.

1f vgl. Bergk ΡΙ 4 III p. 743; Pind. Nem. VIII 40 αὔξεται δ᾽ ἀρετά, χλωραῖς
ἐέρσαις ὡς ὅτε δένδρεον doosı. Blaß, Hermes 36 (1901) 5. 285 vermutet, daß ein
Fragm. des Bakchylides vorliegt: ἀρετὰ δ᾽ αἰνεομένα δένδρεον ὡς ἀέξεται ---
4 Pythag. Carm. aur. 44 — 8:1 168. 48, 22; 57, 21 — 10—14 Ῥτον. 1, 10. 15a.
10—12 — 15—27 Ezech. 18, 4—9

Paedagogus I. Cap. X. 94, 2—Cap. XI. 97, 2. 147

XI Ὅτι διὰ νόμου καὶ προφητῶν ὃ λόγος ἐπαιδαγώγει. 155 Ρ

Ὁ μὲν δὴ τρόπος τῆς φιλανϑρωπίας αὐτοῦ καὶ παιδαγωγίας οὑς 96,1
ἐνῆν ἡμῖν ὑποδέδεικται. διόπερ παγκάλως αὐτὸς αὐτὸν ἐξηγούμενος
»κόχκῳ vanvogı εἴκασεν, καὶ τοῦ σπειρομένου λόγου τὸ πνευματικὸν

5 καὶ τὸ πολύχουν τῆς φύσεως καὶ τὸ μεγαλοπρεπὲς ἅμα καὶ εὐαυξὲς
τῆς δυνάμεως τῆς λογικῆς, πρὸς δὲ καὶ τῆς ἐπιτιμήσεως τὸ δηκτικὸν
χαὶ τὸ ἀνακαϑαρτικὸν ὀνησιφόρον εἶναι ὑπὸ δριμύτητος αἰνιττό-
μενος. δι᾿ ὀλίγου γοῦν τοῦ χκόχχου τοῦ ἀλληγορουμένου πάμπολυ, 2
τὴν σωτηρίαν, ἁπάσῃ χαρίξεται τῇ ἀνϑρωπότητι. τὸ μὲν οὖν μέλι

10 γλυχύτατον ὃν χολῆς ἐστι γεννητικόν, ὡς τὸ ἀγαϑὸν καταφρονήσεως,
ὃ δὴ αἴτιον τοῦ ἐξαμαρτάνειν, τὸ δὲ νᾶπυ καὶ τῆς χολῆς μειωτιχόν,
τουτέστι τοῦ ϑυμοῦ, καὶ τοῦ φλέγματος διαχοπτικόν, τουτέστι τοῦ
τύφου" ἐξ οὗ λόγου ἡ ἀληϑὴς τῆς ψυχῆς ὑγεία καὶ ἡ ἀίδιος εὐχρασία
περιγίνεται. πάλαι μὲν οὖν διὰ Μωσέως ὃ λόγος ἐπαιδαγώγει, ἔπειτα 8

15 καὶ διὰ προφητῶν" προφήτης δὲ καὶ ὁ Μωσῆς" 6 γὰρ νόμος παιδα-
γωγία παίδων ἐστὶ δυσηνίων. »χορτασϑέντες yoüv«, φησίν, »ἀνέστησαν
παίξεινς, τὸ ἄλογον τῆς τροφῆς πλήρωμα χόρτασμα, οὐ βρῶμα εἰπών.
ἐπεὶ δὲ ἀλόγως κορεσϑέντες ἀλόγως ἔπαιζον, διὰ τοῦτο αὐτοῖς καὶ 91,1
ὁ νόμος καὶ ὃ φόβος εἵπετο εἰς ἀνακοπὴν ἁμαρτημάτων καὶ προ-

20 τροπὴν κατορϑωμάτων, καταρτίζων εὐηχοΐαν αὐτοῖς τοῦ ἀληϑοῦς
παιδαγωγοῦ, τὴν εὐπείϑειαν, εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὧν λόγος πρὸς τὸ
κατεπεῖγον ἁρμοττόμενος: »τὸν νόμον δοϑῆναις γάρ φῆσιν ὃ Παῦλος
»παιδαγωγὸν εἰς Χριστόνε, ὡς ἐκ τούτου συμφανὲς εἶναι ἕνα μόνον 2
ἀληϑινόν, ἀγαϑόν, δίκαιον, κατ᾽ εἰχόνα καὶ ὁμοίωσιν τοῦ πατρὸς

25 υἱὸν Ἰησοῦν, τὸν λόγον τοῦ ϑεοῦ, παιδαγωγὸν ἡμῶν εἶναι, ᾧ παρέ-
δωχεν ἡμᾶς ὃ ϑεός, ος πατὴρ φιλόστοργος γνησίῳ παιδαγωγῷ

3 παγκάλως --- 14 περιγίνεται Nicetascat. zu Luk. (18, 19) in Vatic. 1611
f. 193v — N). Inc. χλήμεντος παιδαγωγοῦ παγχάλως καὶ τὸν τῆς παιδαγωγίας
τρόπον Χριστὸς ἐξηγούμενος χόχχῳ vanvog χτλ. — Der zweite Teil von δι᾿ ὀλίγου
(8) --- περιγίνεται auch Monac. 33 ἢ 209v; lateinisch bei Corderius, Cat. in
| S. Luk. p. 353. — Der Schluß, anfangs umgestaltet, Nicetascat. zu Matth. (13, 31)
Ἵ bei Corderius, Symb. in Matth. tom. alter p. 482 (= Monae. 36 f. 258 υ). Inc. χλή-
| μεντος᾽ ὁ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας χαταγγελτικὸς λόγος δριμὺς μέν ἐστι καὶ
| δηχτιχὸς χαϑάπερ τὸ σίνηπι zal τῆς χολῆς βιωτιχός (corr. μειωτικός) --- διακοπτι-
χός -- περιγίνεται. --- 4 Matth. 13, 31; Mark. 4, 31; Luk. 13, 19 --- 16} Exod.

32, 6 (I Kor. 10, 7) — 22f vgl. Gal. 3, 24 — 24 vgl. Gen. 1, 26

148 Clemens.

παρακατατιϑέμενος τὰ παιδία, διαρρήδην παραγγείλας ἡμῖν" »οὗτός
ἐστί μου ὁ υἱός ὁ ἀγαπητός, αὐτοῦ ἀκούετε.ς« ἀξιόπιστος ὁ ϑεῖος
παιδαγωγὸς τρισὶ τοῖς καλλίστοις κεκοσμημένος, ἐπιστήμῃ, εὐνοίᾳ,
παρρησίᾳ ἐπιστήμῃ | μὲν ὅτι σοφία ἐστὶ πατρική, »πᾶσα σοφία παρὰ
κυρίου καὶ μετ᾽ αὐτοῦ ἐστιν εἰς τὸν αἰῶνα«" παρρησίᾳ δὲ ὅτι ϑεὸς
καὶ δημιουργός, »πᾶντα γὰρ Öl αὐτοῦ ἐγένετο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγέ-
vero οὐδὲ ἕν«" εὐνοίᾳ δὲ ὅτι μόνος ὑπὲρ ἡμῶν ἱερεῖον ἑαυτὸν ἐπι-
δέδωχεν, »ὁ γὰρ ἀγαϑὸς ποιμὴν τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ τίϑησιν ὑπὲρ
τῶν προβάτων«ς καὶ δὴ ἔϑηχεν. εὐγοια δὲ οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ βούλησίς
ἐστιν ἀγαϑοῦ τῷ πλησίον, αὐτοῦ χάριν ἐκείνου.

XI. Ὅτι ἀναλόγως τῇ πατρικῇ' διαϑέσει κέχρηται ὁ παιδαγωγὸς
αὐστηρίᾳ καὶ χρηστότητι.

Τούτων ἤδη προδιηνυσμένων ἑπόμενον ἂν εἴη τὸν παιδαγωγὸν
ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν βίον ἡμῖν τὸν ἀληϑινὸν ὑποτυπώσασϑαι καὶ τὸν
ἐν Χριστῷ παιδαγωγῆσαι ἄνϑρωπον. ἔστι δὲ ὃ χαραχτηρισμὸς οὐ
φοβερὸς ἄγαν αὐτοῦ οὐδὲ ἔχλυτος κομιδῇ ὑπὸ χρηστότητος. ἐντέλ-
λεται δὲ ἅμα καὶ χαρακτηρίζει τὰς ἐντολὰς (ὡς ἡμᾶς) αὐτὰς
ἐχτελεῖν δύνασϑαι. καί μοι δοχεῖ αὐτὸς οὗτος πλάσαι μὲν τὸν ἄν-
ϑρῶπον ἐκ χοός, ἀναγεννῆσαι δὲ ὕδατι, αὐξῆσαι δὲ πνεύματι, παιδα-
γωγῆσαι δὲ ῥήματι, εἰς υἱοϑεσίαν καὶ σωτηρίαν ἁγίαις ἐντολαῖς
κατευϑύνων, ἵνα δὴ τὸν γηγενῆ εἰς ἅγιον καὶ ἐπουράνιον μετα-
πλάσας ἐκ προσβάσεως ἄνϑρωπον, ἐχείνην τὴν ϑεϊκὴν μάλιστα
πληρώσῃ φωνήν" ν»ποιήσωμεν ἄνϑρωπον κατ᾽ εἰχόνα καὶ καϑ᾽
ὁμοίωσιν ἡμῶν.« καὶ δὴ γέγονεν ὃ Χριστὸς τοῦτο πλῆρες, ὅπερ
εἴρηκεν ὃ ϑεός, ὁ δὲ ἄλλος ἄνϑρωπος κατὰ μόνην νοεῖται τὴν

11 Matth. 17, 5; Mark. 9, 7 (Luk. 9, 35) — 8f vgl. Plato Gorg. p. 487 A --
4 Sir. 1,1 — 6£ Joh. 1, 3 — 8f Joh. 10, 11 — 9f Andron. De affect. p. 20, 12
Kreuttner εὔνοια μὲν οὖν ἐστι βούλησις ἀγαϑῶν (ἑτέρῳ) αὐτοῦ Evexev ἐχείνου.
Philo De plant. 106 (Ip. 846 Μ) εὔνοια γάρ ἐστι βούλησις τοῦ τῷ πλησίον εἶναι τὰ
ἀγαϑὰ αὐτοῦ (so Mangey; αὐτὰ HSS) χάριν ἐχείνου. Strom. II 28 εὔνοια δὲ ἐστι
βούλησις ἀγαϑῶν ἑτέρῳ ἕνεχεν αὐτοῦ ἐχείνου. Aristot. Eth. Nic. 8, 4 (p. 1166} 9)
οἱ δὲ βουλόμενοι τἀγαϑὰ τοῖς φίλοις ἐχείνων ἕνεχα μάλιστα φίλοι vgl. mit Eth.
Eud. 7,7 (p. 1241 8 10) περὲ τὴν ἠϑικὴν φιλίαν ἡ εὔνοιά ἐστιν --- 18f vgl. Gen. 2, 7
— 98 Gen. 1, 26 --- 94 ff vgl. Strom. II 131; St Clem. Alex. u. ἃ. Sept. 5. 128

2 ἐστί μου ὁ ὑιός] ἐστιν ὃ υἱός μου F| 4. 5. 7 ἐπιστήμηι μὲν --- παρρησίαι
— εὔνοιαι (sic) PIM ἐπιστήμη --- παρρησία --- εὔνοια (εὐνοία F) P*F | 10 τῷ πλη-
σίον Höschel vgl. Philo u. Strom. 11 28 τοῦ πλησίον P | 17 χαρακτηρίζει St χαρα-
χτηρίζεται P | χαρακτηρίζει ταῖς ἐντολαῖς * x Schw | (ὡς ἡμᾶς) Ma (wg) Po |
18 δοχεῖ P doxeiv P* w. 6. sch.

156 P

98,1

Paedagogus 1. Cap. XI. 97,3—Cap. XI. 100,1. 149

εἰχόνα. | ἡμεῖς δέ, ὦ παῖδες ἀγαϑοῦ “πατρός, ἀγαϑοῦ παιδαγωγοῦ
ϑρέμματα, πληρώσωμεν τὸ ϑέλημα τοῦ πατρός, ἀκούωμεν τοῦ λόγου
καὶ τὸν “σωτήριον ὄντως ἀναμαξώμεϑα τοῦ σωτῆρος ἡμῶν βίον"
ἐνϑέγνδε ἤδη τὴν ἐπουράνιον μελετῶντες πολιτείαν, καϑ᾽ ἣν ἐχϑεού-
μεϑα, τὸ ἀειϑαλὲς | εὐφροσύνης (καὶ) ἀκήρατον εὐωδίας ἐπαλειφώ-
μεϑα χρῖσμα, ἐναργὲς ὑπόδειγμα ἀφϑαρσίας τὴν πολιτείαν ἔχοντες
τοῦ κυρίου καὶ τὰ ἴχνη. τοῦ ϑεοῦ διώκοντες" © μόνῳ ᾿προσήχει
σχοπεῖν χαὶ δὴ μέλει πῶς καὶ τίνα τρόπον ὑγιεινότερος ἂν 6 τῶν
ἀνθρώπων βίος γένοιτο. ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτάρχειαν τοῦ βίου καὶ
ἀπεριττότητα ἔτι τε εὐζωνόν τε καὶ εὔλυτον ὁδοιπορικὴν ἑτοιμό-
τητα εἰς ἀιδιότητα εὐζωΐας παρασχευάζει, αὐτὸν αὑτοῦ ἕχαστον
ἡμῶν ταμιεῖον εἶναι διδάσχων. »μὴ γὰρ μεριμνᾶτες, φησί, »περὶ τῆς
αὔριονε, χρῆναι λέγων τὸν ἀπογεγραμμένον Χριστῷ αὐτάρκη χαὶ
αὐτοδιάχονον καὶ προσέτι ἐφήμερον ἐπαναιρεῖσϑαι βίον. οὐ γὰρ ἐν
πολέμῳ, ἀλλ᾽ ἐν εἰρήνῃ παιδαγωγούμεϑα. πολέμῳ μὲν οὖν πολλῆς
δεῖ τῆς παρασχευῆς δαψιλείας τε χρῇζει ἡ τρυφή" εἰρήνη δὲ καὶ
ἀγάπη, ἀφελεῖς καὶ ἀπράγμονες ἀδελφαί, 00% ὅπλων δέονται, οὐ
παρασχευῆς ἀσώτου" λόγος ἐστὶν αὐταῖς ἡ τροφή, ὁ τὴν ἐνδεικτικὴν
καὶ παιδευτικὴν ἡγεμονίαν κεκληρωμένος λόγος, παρ᾽ οὗ τὸ εὐτελές
τε χαὶ ἄτυφον καὶ τὸ ὅλον φιλελεύϑερον καὶ φιλάνϑρωπον φιλό-
καλόν τε ἐχμανϑάνομεν, ἑνὶ λόγῳ μετ᾽ οἰκειότητος ἀρετῆς ἐξομοιού-
μενοι τῷ ϑεῷ. ἀλλ᾽ ἐχπόνει καὶ μὴ ἀπόκαμνε" ἔσῃ γὰρ οἷος οὐκ
ἐλπίζεις οὐδ᾽ εἰχάσαι δύναιο ἄν. ὡς δὲ ἔστι τις ἄλλη μὲν φιλοσό-
φῶν ἀγωγή, ἄλλη δὲ ῥητόρων, παλαιστῶν δὲ ἄλλη, οὕτως ἐστὶν
γενναία διάϑεσις φιλοκχάλῳ προαιρέσει κατάλληλος ἐκ τῆς Χριστοῦ
παιδαγωγίας περιγινομένη, χαὶ τὰ τῆς ἐνεργείας πεπαιδευμέναι
σεμναὶ διαπρέπουσιν πορεία καὶ κατάκλισις καὶ τροφὴ καὶ ὕπνος
καὶ κοίτη καὶ δίαιτα καὶ ἡ λοιπὴ παιδεία" οὐ γὰρ ὑπέρτονος ἡ τοιάδε
ἀγωγὴ τοῦ «λόγου, ἀλλ᾽ εὕτονος. ταύτῃ οὖν καὶ σωτὴρ ὃ λόγος
κέχληται, ὃ τὰ λογικὰ ταῦτα ἐξευρὼν ἀνϑρώποις εἰς εὐαισϑησίαν
χαὶ σωτηρίαν φάρμακα, ἐπιτηρῶν μὲν τὴν εὐχαιρίαν, ἐλέγχων δὲ τὴν

2 ϑρέμμα vgl. z. B. Plato Leg. VI p. 77 Β — 5f vgl. Psal. 44, 8; Jes.61, 3
— 191 Matth. 6, 34

2 ἀχούσωμεν Markland | 4f ἐχϑεούμεϑα St ἐχϑεούμενοι P | 5 εὐφροσύνης * *,
Schw | (zal) Ma | 5f ἐπαλειφώμεϑα F ἐπαλειφόμεϑα PM | 9 πρὸς] δι’ Heyse |
16 (μᾶλλον) oder {οὐχ ἧττον» ἡ Schw | τρυφή] τροφή Sy | 18 ὁ] + δὲ über d. Z.
ΡΣ (im Text FM) | 21 ἐχμανϑάνομεν) + τοῦτον εἰ καὶ am Rand P? (im Text FM) |
917 ἐξομοιούμενον Sy | 22 ϑεῷ) + οὐχ εἰς ἐχμέλειαν καὶ ῥᾳϑυμίαν μεταχωρεῖν
δεῖ am Rand P? (im Text FM) | 947 ἐστὶν γενναία F ἐστίν γε νέα Peorr ἐστὶν
γενεὰ ἂν w.e. sch. P* ἐστὶν yev&aM | 26 πεπαιδευμένῳ Schw | 27 σεμνὰ P* | no-
ρεία (πορεῖα P*)] + τε Sy | χατάχλεισις P* | 98 τοιάδε ἀγωγὴ FPeorrM? roı«
διαγωγὴ P* τοιάδε ταγωγὴ M* | 31 δὲ τὴν (τ in Ras.) P

59 8

157 P

99,1

100,1

150 Clemens.

βλάβην καὶ τὰς αἰτίας τῶν παϑῶν διηγούμενος καὶ τὰς ῥίζας τῶν

ἀλόγων ἐχκόπτῶν ἐπιϑυμιῶν, παραγγέλλων μὲν ὧν ἀπέχεσθαι δεῖ,

τὰς ἀντιδότους | δὲ ἁπάσας τῆς σωτηρίας τοῖς νοσοῦσι προσφέρων"
τοῦτο γὰρ τὸ μέγιστον καὶ βασιλικώτατον ἔργον τοῦ ϑεοῦ, σῴζειν
τὴν ἀνϑρωπότητα. τῷ μὲν οὖν ἰατρῷ οὐδὲν πρὸς ὑγείαν συμβου-
λεύοντι ἄχϑονται οἱ κάμνοντες, τῷ δὲ παιδαγωγῷ To ϑείῳ πῶς
οὐχ ἂν ὁμολογήσαιμεν τὴν μεγίστην χάριν μὴ σιωπῶντι μηδὲ παρεν-
ϑυμουμένῳ τὰς εἰς ἀπώλειαν φερούσας ἀπειϑείας, ἀλλὰ καὶ ταύτας
διελέγχοντι καὶ τὰς ὁρμὰς (τὰς) εἰς αὐτὰς διατεινούσας ἀνακόπτοντι
καὶ τὰς χαϑηχούσας πρὸς τὴν ὀρϑὴν πολιτείαν ὑποϑημοσύνας dx-
διδάσκοντι; πλείστην ἄρα ὁμολογητέον χάριν αὐτῷ. τὸ γάρ τοι
ζῷον τὸ λογικόν, τὸν ἄνϑρωπον λέγω, ἄλλο τι φαμὲν ἢ ϑεάσασϑαι
τὸ ϑεῖον δεῖν; ϑεάσασϑαι δὲ χαὶ τὴν ἀνϑρωπίνην φύσιν φημὶ
χρῆναι ζῆν τε ὡς ὑφηγεῖται ἡ ἀλήϑεια, ἀγαμένους ὑπερφυῶς τὸν
τε παιδαγωγὸν αὐτὸν χαὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, os πρέποντα ἀλλή-
λοις ἐστὶ καὶ ἁρμόττοντα" καϑ' ἣν εἰχόνα καὶ ἡμᾶς ἁρμοσαμένους
χρὴ σφᾶς αὐτοὺς πρὸς τὸν παιδαγωγόν, σύμφωνον τὸν λόγον ποιη-
σαμένους τοῖς ἔργοις, τῷ ὄντι ζῆν.

{7 ς r ; > a
XII. Ὅτι ὡς τὸ χκατόρϑωμα χατὰ τὸν ὀρϑὸν γίνεται λόγον, οὕτως
ἡ ’ ’
ἔμπαλιν TO ἁμάρτημα παρὰ τὸν λόγον.

Πᾶν τὸ παρὰ τὸν λόγον τὸν ὀρϑὸν τοῦτο ἁμάρτημά ἐστιν. αὐτίκα
γοῦν τὰ πάϑη τὰ γενικώτατα ὧδέ πως ὁρίζεσϑαι ἀξιοῦσιν οἱ φιλόσοφοι,
τὴν μὲν ἐπιϑυμίαν ὄρεξιν ἀπειϑῆ λόγῳ, τὸν δὲ φόβον ἔχκλισιν ἀπειϑῆ
λόγῳ, | ἡδονὴν δὲ ἔπαρσιν ψυχῆς ἀπειϑῆ λόγῳ, (λύπην δὲ συστολὴν ψυ-
χῆς ἀπειϑῆ λόγῳ). εἰ τοίνυν ἡ πρὸς τὸν λόγον ἀπείϑεια ἁμαρτίας ἐστὶ
γεννητική, πῶς οὐχὶ ἐξ ἀνάγκης ἡ τοῦ λόγου ὑπαχοή, ἣν δὴ πίστιν φα-
μέν, τοῦ καλουμένου χαϑήχοντος ἔσται περιποιητική; καὶ γὰρ ἡ ἀρετὴ
αὐτὴ διάϑεσίς ἐστι ψυχῆς σύμφωνος τῷ λόγου περὶ ὅλον τὸν βίον.

5—11 vgl. Epikt. Fr. 19 Schenkl τῷ μὲν ἑατρῷ μηδὲν συμβουλεύοντι ἄχϑον-
ται οἵ κάμνοντες χαὶ ἡγοῦνται ἀπεγνῶσϑαι ὑπ᾽ αὐτοῦ: πρὸς δὲ τὸν φιλόσοφον
διὰ τί οὐκ ἂν τις οὕτω διατεϑείη, ὥστε οἴηϑῆναι ἀπεγνῶσϑαι ὑπ᾽ αὐτοῦ σωφρονή-
σειν, εἰ μηδὲν λέγοι τι πρὸς αὐτὸν τῶν χρησίμων; — 12f vgl. Kriton bei Stob,
ἘΠ]. II 8, 24 p. 158, 6ff Wachsm. — 17 f vgl. Protr. 123, 1 — 19f vgl. Chrys.
Fr. mor. 495. 500ff Arnim — 23f vgl. Chrys. Fr. mor. 391ff Arnim; Andronicus
de affect. p. 12, 3—5 Kreuttner; Strom. II 119; IV 117 — 24 vgl. Strom. II 4. 32
— 297-93. 151, 2 Chrys. Fr. mor. 293 Arnim — 27 f vgl. Stob. Ecl. II 7, 5b1 p. 60,
7. 8 Wachsm.; Diog. Laert. VII 89

2 &xzöntwv Ma (so Paed. Π 51, 2) ἐπικόπτων P | 5 οὐδὲν Hervet οὐδὲ P | 8 ἀπει-
ϑείας Wi ἀπειλάς P ἐπῳδάς Schw ὁδούς (vgl. Matth. 7, 13) St 9 (τὰς) ΡΖ] 24 (λύ-
πὴν — λόγῳ» Schw | 28 σύμφωνος τῷ λόγῳ als Variante am Rand P2M σύμφωνος
ὑπὸ τοῦ λόγου PFM

168 P

101,1

159 P

Paedagogus I. Cap. XII. 100, 2—Cap. XII. 103, 2. 151

γαὶ μὴν τὸ κορυφαιότατον, αὐτὴν φιλοσοφίαν ἐπιτήδευσιν λόγου
ὀρϑότητος ἀποδιδόασιν, os ἐξ ἀνάγκης εἶναι τὸ πλημμελούμενον
πᾶν διὰ τὴν τοῦ λόγου διαμαρτίαν γινόμενον (zal) εἰκότως καλεῖσϑαι
ἁμάρτημα. αὐτίκα γοῦν ὅτε ἥμαρτεν ὁ πρῶτος ἄνϑρωπος καὶ παρή-
χουσεν τοῦ ϑεοῦ, »καὶ παρωμοιώϑης, φησί, »τοῖς χτήνεσιν 6 ἂν-
ϑρῶώποες, παρὰ τὸν λόγον ἐξαμαρτών᾽ εἰχότως ἄλογος νομισϑεὶς
εἰκάζεται κτήνεσιν. ἐντεῦϑεν xal ἡ σοφία λέγει" ἵππος εἰς ὀχείαν
ὁ φιλήδονος καὶ 6 μοιχός«, ἀλογίστῳ κτήνει παρομοιωϑείς, διὸ καὶ
ἐπιφέρει" »παντὸς ὑποχάτω ἐπικαϑημένου χρεμετίξει. « οὔχέτι λαλεῖ,

10 φησίν, ὃ ἄνϑρωπος" οὐ γάρ ἐστιν λογικὸς ἔτι ὁ παρὰ λόγον ἅμαρ-

tavov, ϑηρίον δὲ δὴ ἄλογον, ἔχδοτον ἐπιϑυμίαις, ᾧ πᾶσαι ἐπι-
κάϑηνται ἡδοναί. τὸ δὲ κατορϑούμενον χατὰ τὴν τοῦ λόγου ὑπα-
κοὴν προσῆκον | καὶ καϑῆκον Στοϊχῶν ὀνομάζουσιν παῖδες" τὸ μὲν
οὖν καϑῆχον προσῆκόν ἐστιν, ὑπαχοὴ δὲ ϑεμελιοῦται ἐντολαῖς" αὗται
δὲ ταῖς ὑποϑήκαις αἱ αὐταὶ οὖσαι τὴν ἀλήϑειαν ἔχουσαι σχοπόν,
ἐπὶ τὸ ἔσχατον ὀρεχτόν, ὃ τέλος νοεῖται, παιδαγωγοῦσιν" τέλος δέ
ἐστιν ϑεοσεβείας ἡ ἀΐδιος ἀνάπαυσις ἐν τῷ ϑεῷ, τοῦ δὲ αἰῶνός
ἐστιν ἀρχὴ τὸ ἡμέτερον τέλος. τὸ μέντοι τῆς ϑεοσεβείας κατόρϑωμα
δι᾿ ἔργων τὸ καϑῆχον ἐχτελεῖ: ὅϑεν εἰχότως τὰ καϑήκοντα περὶ
τὰς πράξεις, οὐ τὰς λέξεις, συνίσταται" καὶ ἔστιν ἡ μὲν πρᾶξις ἡ
τοῦ Χριστιανοῦ ψυχῆς ἐνέργεια λογικῆς κατὰ κρίσιν ἀστείαν καὶ
ὄρεξιν ἀληϑείας διὰ τοῦ συμφυοῦς καὶ συναγωνιστοῦ σώματος
ἐχτελουμένη. καϑῆχον δὲ ἀχόλουϑον ἐν βίῳ ϑεῷ καὶ Χριστῷ βού-
λημα ἕν, κατορϑούμενον ἀιδίῳ ζωῇ" καὶ γὰρ ὁ βίος ὁ Χριστιανῶν,
ὃν παιδαγωγούμεϑα νῦν, σύστημά τί ἐστι λογικῶν πράξεων, τουτ-
έστιν τῶν ὑπὸ τοῦ λόγου διδασχομένων ἀδιάπτωτος ἐνέργεια, ἣν
δὴ πίστιν κεκλήχαμεν. τὸ δὲ σύστημα ἐντολαὶ κυριακαί, αἱ δὴ δόξαι
οὖσαι ϑεϊκαὶ ὑποϑῆχαι πνευματικαὶ ἡμῖν αὐτοῖς ἀναγεγράφαται, πρός
τε ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ καὶ πρὸς τοὺς πέλας εὐϑετοι" καὶ δὴ καὶ αὗται
αὖϑις πρὸς ἡμᾶς ἀνταναστρέφουσι, καϑάπερ πρὸς τὸν βάλλοντα ἡ

102,1

103,1

> - ο >
σφαῖρα διὰ τὴ» ἀντιτυπίαν παλινδρομοῦσα" ὅϑεν καὶ ἔστιν ἀγαγ-

χαῖα τὰ καϑήκοντα εἰς παιδαγωγίαν ϑεϊκήν, ος ὑπὸ ϑεοῦ πααρηγγελ-
μένα καὶ εἰς σωτηρίαν πεπορισμένα. καὶ ἐπεὶ τῶν ἀναγκαίων τὰ

1f die gleiche Definition Papyr. 1020 vgl. Arnim, Stoic. vet. fragm. II p. 15, 12
Anm.; 41, 28; Hermes 25 (1890) 8.485 — 5f Psal. 48, 13.21 — 7—9 Sir. 36 (33), 6
— 12f vgl. Diog. Laert. VII 108 — 1ῦ vgl. Chrys. Fr. mor.2f Amim — 20—26
Chrys. Fr. mor. 293 Arnim — 29f vgl. Sen. Ep. 94, 34 — 88 ff vgl. Aristot. De
part. an. II 10 (p. 6563 6)

152 Clemens.

μὲν πρὸς τὸ ζῆν ἐστι τὸ ἐνταῦϑα μόνον, τὰ δὲ ἔνϑεν πρὸς τὸ εὐ
ζῆν ἐκεῖσε ἀναπτεροῖ, ἀναλόγως καὶ τῶν καϑηκόντων τὰ μὲν πρὸς
τὸ ζῆν, τὰ δὲ πρὸς τὸ εὖ ζῆ». διατάττεται. ὅσα μὲν οὖν πρὸς τὸ
ἐϑνικὸν ζῇν παραγγέλλεται, ταῦτα καὶ παρὰ τοῖς πολλοῖς δεδήμευ-

5 ται, ἃ δὲ πρὸς τὸ εὐ ζῆν. ἁρμόττει, ἐξ ὧν τὸ ἀίδιον ἐκεῖνο περι-
γίνεται ζῆν, ταῦτα δὲ ἐν ὑπογραφῆς μέρει ἐξ αὐτῶν ἀναλεγομένοις
τῶν γραφῶν ἐξέστω σκχοπεῖν. |

4 ἐϑνιχῶς M? ἠϑικὸν Markland | 7 Subseriptio: χλήμεντος παιδαγωγοῦ τῶν
εἰς τρία τὸ ἃ (πρῶτον F) PFM

ΡΥ

KAHMENTO3 ZTP2MATE22 161 P

ΠΑΙΛΑΓΏΓΟΣ
ΛΟΓῸΣ AEYTEPOZ

Κεφάλαια τοῦ δευτέρου λόγου.

5 4A. Πῶς περὶ τὰς τροφὰς ἀναστρεπτέον.
Β. Πῶς τῷ ποτῷ προσενεχτέον.
Γ. Ὅτι οὐ χρὴ περὶ τὴν πολυτέλειαν τῶν σκευῶν ἐσπουδακέναι.
A. Πῶς χρὴ περὶ τὰς ἑστιάσεις ἀνίεσϑαι.
E. Περὶ γέλωτος.
10 F. Περὶ αἰσχρολογίας.
Ζ. Τίνα χρὴ παραφυλάττεσϑαι τοὺς ἀστείως συμβιοῦντας.
H. Ei. μύροις καὶ στεφάνοις χρηστέον.
Θ. Πῶς τῷ ὕπνῳ προσενεχτέον.
I. Τίνα διαληπτέον περὶ παιδοποιίας.
15 14. Περὶ ὑποδέσεοως.

IB. Ὅτι οὐ χρὴ περὶ τοὺς λίϑους καὶ τὸν χρυσοῦν ἐπτοῆσϑαι κόσμον. |

I. Πῶς περὶ τὰς τροφὰς ἀναστρεπτέον. 162 P

Ἐχομένοις τοίνυν τοῦ σχοποῦ καὶ τὰς γραφὰς πρὸς τὸ βιωφελὲς 1,1
τῆς παιδαγωγίας ἐκλεγομένοις, ὁποῖόν τινα εἶναι χρὴ παρ᾽ ὅλον τὸν
20 βίον τὸν Χριστιανὸν καλούμενον, κεφαλαιωδῶς ὑπογραπτέον. ἀρχτέον
οὖν ἡμῖν ἀφ᾽ ἡμῶν αὐτῶν καὶ ὅπως ἁρμόττειν γε χρή. στοχαζομέ- 2

$1—17 vgl. Ch. P. Parker, Harvard Studies in Class. Philol. 12 (1001) S.191—200;
R. Münzel, Beiträge zur Bücherkunde u. Philologie, A. Wilmanns gewidmet 3. 2961

1ff Überschrift τὰ ἐν τῶι δευτέρωι (BF) λόγω τοῦ παιδαγωγοῦ χκεφᾶ (κεφά-
λαια Μ κεφάλαιον F) PFM darüber παιδαγωγοῦ τῶν εἰς τρία τὸ ß M2 | Verzeichnis
der Capitelüberschriften fehlt | 17 vor πῶς @ PFM* | 21 ἁρμόττειν Ῥ2 ἁρμόττει P*

154 Clemens.

vor τοίνυν τῆς συμμετρίας τοῦ συντάγματος, ὁποῖόν τινὰ τῷ ἑαυτοῦ
σώματι ἕκαστον ἡμῶν προσφέρεσϑαι, μᾶλλον δὲ ὅπως αὐτὸ κατευ-
ϑύνειν χρή, λεχτέον' ὁπόταν γάρ τις ἀπὸ τῶν ἐχτὸς καὶ αὐτῆς ἔτι
τῆς τοῦ σώματος ἀγωγῆς ἐπὶ τὴν διάνοιαν ἀχϑεὶς ὑπὸ τοῦ λόγου
τὴν ϑεωρίαν τῶν κατὰ τὸν ἄνϑρωπον συμβαινόντων κατὰ φύσιν
ἀχριβῶς ἐκμάϑῃ, εἴσεται μὴ σπουδάζειν μὲν περὶ τὰ ἐχτός, τό τε ἴδιον
τοῦ ἀνϑρώπου, τὸ ὄμμα τῆς ψυχῆς, ἐχκαϑαίρειν, ayvilsıw δὲ καὶ τὴν
σάρχα αὐτήν. ὃ γὰρ ἐκείνων χαϑαρῶς ἀπολυϑείς, δὲ ὧν ἔτι χοῦς
ἐστιν, τί ἂν ἄλλο προὐργιαίτερον ἑαυτοῦ ἔχοι πρὸς τὸ ὁδῷ ἐλϑεῖν

Ἢ τὴν κατάληψιν τοῦ ϑεοῦ; οἱ μὲν δὴ ἄλλοι ἄνϑρωποι ζῶσιν, | 4

να ἐσϑίωσιν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ ἄλογα ζῷα, οἷς οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ γα-
ΞΕ ἔστιν ὃ βίος, ἡμῖν δὲ ὃ παιδαγωγὸς ἐσϑίειν παραγγέλλει, ἵνα
ζῶμεν. οὔτε γὰρ ἔργον ἡμῖν ἡ τροφὴ οὔτε σχοπὸς ἡδονή, ὑπὲρ δὲ
τῆς ἐνταῦϑα διαμονῆς, ἣν ὃ λόγος εἰς ἀφϑαρσίαν παιδαγωγεῖ, ἐγκρί-
νεται ἡ τροφή. ἁπλῆ δὲ αὕτη καὶ ἀπερίεργος, ἀληϑείᾳ κατάλληλος,
ἁπλοῖς καὶ ἀπεριέργοις ἁρμόζουσα παιδίοις, οὐσὰν εἰς τὸ ζῆν, 00x εἰς
τρυφὴν ἐπιτήδειος" τὸ δὲ ἐκ δυεῖν, τὸ ζῆν τοῦτο, ὑγείας τε καὶ ἰσχύος
σύγκειται, οἷς μάλιστα κατάλληλον τῆς τροφῆς τὸ εὔχολον, εἴς TE τὰς
ἀναδόσεις καὶ τοῦ σώματος τὴν κουφότητα χρησιμεῦον, ἐξ ὧν αὔξη-
σίς τε καὶ ὑγεία καὶ ἰσχὺς δικαία, οὐχὶ δὲ ἄδικος ἢ σφαλερὰ καὶ ἀϑλία
ὡς ἡ τῶν ἀϑλητῶν ἐξ ἀναγχοφαγίας, περιγίνεται. αἱ μὲν οὖν πολυ-
διδεῖς ποιότητες ἀποπτυστέαι, ποικίλας ἐντίχτουσαι βλάβας, καχεξίας
σωμάτων, ἀνατροπὰς στομάχων, ἐχπορνευούσης τῆς γεύσεως διᾶ τινος
κακοδαίμονος τέχνης τῆς ὀψαρτυτιχῆς καὶ τῆς ἀμφὶ τὰ πέμματα
ματαιοτεχνίας. τροφὴν γὰρ τολμῶσιν καλεῖν τὴν ἐν τρυφαῖς ἐπιτή-
3—6 vgl. Epiktet I 4, 18 Ποῦ οὖν προχοπή; el τις ὑμῶν ἀποστὰς τῶν ἐχτὸς

ἐπὶ τὴν προαίρεσιν ἐπέστραπται τὴν αὐτοῦ, ταύτην ἐξεργάζεσϑαι καὶ ἐχπονεῖν,
ὥστε σύμφωνον ἀποτελέσαι τῇ φύσει, ὑψηλήν, ἐλευϑέραν, ἀκώλυτον, ἀνεμπόδιστον,
πιστήν, αἰδήμονα — 5 vgl. Chrys. Fr. mor. 12 Arnim (vol. III p. 5, 18) — 7 vgl.
Plato Rep. VII p. 533 D — 10-13 vgl. Paed. II 14; Strom. VII 87; Musonius bei
Stob. Flor. 18, 38 Mein. (p. 527, 1—3 Hense); 17, 22 Mein. (p. 495, 5-7 Hense);
Diogenes bei Stob. Flor. 6, 41 p. 295, 7 Hense; Wyttenbach zu Plut. Mor. p. 21 E;
Sternbach, Gnomol. Vatic. 479; A. Otto, Sprichw. ἃ. Röm. 5. 123 — ΤΙ ἢ οἷς —
βίος hält Heinsius für ein Dichtereitat — 17 f vgl. Musonius bei Stob. Flor. 18, 38
Mein. (p. 529, 3—5 Hense) φημὲ δεῖν oxonöv μὲν αὐτῆς (τῆς τροφῆς) ποιεῖσϑαι
ὑγίειάν τε χαὶ ἰσχύν, ὡς τούτων μόνον ἕνεχα βρωτέον, ἃ δὴ δεῖται πολυτελείας
οὐδεμιᾶς --- 17—25 vgl. Plato Gorg. p. 464 A ff; Rep. 1Π| p. 404 A (ἀσκητῶν ἕξις...
σφαλερὰ πρὸς ὑγίειαν) f — 20f zur Etymologie vgl. Philo De vit. cont. 5 (II p. 477 ΜΝ);
Galen Protr. 11 p. 18,2—5 Kaibel — 22f Kock CAF III p. 442 sq. Adesp. 179

163 P

2,1

Paedagogus II. Cap. I. 1, 3—4, 1. 155

δευσιν εἰς ἡδονὰς ἐπιβλαβεῖς ὀλισϑαίνουσαν. ᾿Αντιφάνης δὲ ὃ Δήλιος 3
ἰατρὸς καὶ μίαν τῶν νόσου αἰτιῶν ταύτην εἴρηκεν τῶν ἐδεσμάτων
τὴν πολυειδίαν, τῶν περὶ τὴν ἀλήϑειαν δυσαρεστούντων κενοδοξίᾳ
ποικίλῃ τὸ σῶφρον τῆς διαίτης ἐξομνυμένωον καὶ τὰς διαποντίους
5 πολυπραγμονούντων ἐδωδάς. κἀμοὶ μὲν ἔλεος ὕπεισι τῆς νόσου, οἱ 8,1
δὲ | ἐξυμνεῖν οὐκ αἰσχύνονται τὰς σφετέρας ἡδυπαϑείας, τὰς ἐν τῷ 164 P
πορϑμῷ τῷ Σικχελικῷ σμυραίνας πολυπραγμονοῦντες καὶ τὰς ἐγχέλεις
τὰς Μαιανδρίους | καὶ τὰς ἐν Μήλῳ ἐρίφους καὶ τοὺς ἐν Σχιάϑῳ 61 8.
κεστρεῖς καὶ τὰς Πελωρίδας κόγχας καὶ τὰ ὄστρεια τὰ ᾿Αβυδηνά, οὐ
10 παραλείποντες δὲ τὰς ἐν Διπάρᾳ μαινίδας οὐδὲ τὴν γογγύλην τὴν
Μαντινικήν, ἀλλὰ οὐδὲ τὰ παρὰ τοῖς ᾿Δσχραίοις τεῦτλα, κτένας τε
ἐκζητοῦσιν δηϑυμναίους καὶ “Ῥήττας ᾿Αττικὰς καὶ τὰς δαφνίους κίχλας
χελιδονίους τε ἰσχάδας, di ἃς εἰς Ἑλλάδα πεντακοσίαις ἅμα μυριάσιν
ὁ κακοδαίμων ἐστείλατο Πέῤσης. ὄρνεις ἐπὶ τούτοις συνωνοῦνται 2
10 τοὺς ἀπὸ Φάσιδος, ἀτταγᾶς Αἰγυπτίας, Μῆδον ταῶνα. ταῦτα τοῖς
ἡδύσμασιν ἐξαλλάσσοντες οἱ γαστρίμαργοι τοῖς ὄψοις ἐπικεχήνασιν,
ὅσα τε χϑὼν πόντου τε βένϑη καὶ ἀέρος ἀμέτρητον εὔρος ἐχτρέφει,
τῇ αὑτῶν ἐχποριζόμενοι λαιμαργίᾳ. σαγηνεύειν ἀτεχνῶς οἱ πλεονέκται
καὶ πολυπράγμονες οὗτοι ἐοίκασιν εἰς ἡδυπάϑειαν τὸν κόσμον, »τα-
20 γήνοις σίζουσινε περιηχούμενοι, ἀμφὶ τὴν ἴγδιν καὶ τὸν ἀλετρίβανον
τὸν πάντα αὐτῶν κατατρίβοντες βίον οἱ παμφάγοι καϑάπερ τὸ πῦρ
τῆς ὕλης ἐξεχόμενοι. ἀλλὰ καὶ τὴν εὔκολον βρῶσιν τὸν ἄρτον ἐκϑη-
λύνουσιν ἀποσήϑοντες τοῦ πυροῦ τὸ τρόφιμον, ος τὸ ἀναγχαῖον
τῆς | τροφῆς ὀνειδος γίνεσϑαι ἡδονῆς. οὐκ ἔχει δὲ ὅρον παρὰ τοῖς 165P 4,1

6—11 vgl. Athen. I p. 4 CD πολλοὶ δὲ καὶ ἄλλοι διὰ στόματος εἶχον τὰς ἐν
τῷ Σιχελιχῷ μυραίνας, τὰς πλωτὰς ἐγχέλεις, τῶν Παχυνικῶν ϑύννων τὰς ἡτριαίας,͵
τοὺς ἐν Μήλῳ ἐρίφους, τοὺς ἐν Σχιάϑῳ (Συμαίϑῳ HSS) χεστρέας" καὶ τῶν ἀδόξων
δὲ τὰς Πελωρίδας χόγχας, τὰς ἐκ Διπάρας μαινίδας, τὴν Μαντινικὴν γογγυλίδα,
τὰς ἐκ Θηβῶν βουνιάδας καὶ τὰς παρ᾽ ᾿Ασχραίοις τεῦτλα — vgl. Athen. III p. 75
CD; VII p. 299 Ο; Pollux ΥἹ 68. 81; Gellius VI 16; Friedländer, Observ. misc. Ind.
lect. hib. Regiomonti 1869; Kock CAF III p. 425 sqq. Adesp. 111 — 7f 2yy. M. vgl.
Simon. v. Amorg. Fr. 9 — 13 vgl. Athen. XIV p. 652 F — 13f vgl. Dinon Fr. 12
FH6G I p. 91 — 17 χϑὼν — εὖρος wohl aus einem Dichter; vgl. Pindar Fr. 220
Schroeder — 19—21 vgl. CAF III p. 436 Adesp. 140 — 19f vgl. Telekleides
Fr. 10 CAFIp. 212 — 21f vgl. Ignat. Ep. ad Rom. VII 2 πῦρ φιλόυλον

2 τῶν νόσων αἰτίαν Merkland | 8 τὰς] τοὺς Athen. | Σχιάϑῳ] Συμαίϑῳ
Bochart, Geogr. sacr.* (1707) p. 532, 1 | 9 οὐ über ἃ. Z. Pt | 10 λιπάραι (αι in
Ras.) Pt Aındoov M}|| μαινίδας F? uevidag PF*M | 13 χελιδονίους F χεληδονίους
PM | 14 ὄρνις Cobet 217 | 15 ἀτταγὰς (corr. aus ἄτταγας) P | αἰγυπτίας Pi al-
yuntiovg P* | 20 περιηχούμενοι P3 περηχούμενοι P* | ἴγδιν P*F* ἴγδὴν P3F!M |
21 παμφάγοι (τῆς βρώσεως) Schw

156 Clemens.

ἀνθρώποις ἡ λιχνεία. καὶ γὰρ εἰς Ta πέμματα καὶ τὰ μελίπηκτα,
πρὸς δὲ καὶ εἰς τὰ τραγήματα ἐξώκειλεν, ἐπιδορπισμάτων πλῆϑος
εὑρίσκουσα, παντοδαπὰς ϑηρωμένη ποιότητας. καί μοι δοκεῖ ὁ τοιοῦ-
τος ἄνϑρωπος οὐδὲν ἀλλ᾽ 7 γνάϑος εἶναι. "μηδὲ ἐπιϑύμεις, φησὶν ἡ 2
5 γραφή, »τῶν ἐδεσμάτων τῶν πλουσίων: ταῦτα γὰρ ἔχεται βίου ψευ-
δοῦς τε καὶ αἰσχροῦ.« ol μὲν γὰρ ἐξέχονται τῶν ὄψων, ἃ μετ᾽ ὀλίγον
ἐκδέχεται κοπρών, ἡμῖν δὲ τοῖς ϑηρωμένοις τὴν βρῶσιν τὴν ἐπουρά-
νιον ἄρχειν ἀνάγκη τῆς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν γαστρὸς ἔτι τε μᾶλλον
καὶ τῶν ταύτῃ προσφυῶν, ἃ »ὃ ϑεὸς καταργήσεις, φησὶν ὁ ἀπό-
10 στολος, εἰχότως ἐπικαταρώμενος λαιμάργοις ἐπιϑυμίαις. »τὰ γὰρ 8
βρώματα τῇ κοιλίᾳς, ἐξ ὧν ὁ σαρχιχὸς ὄντος οὑτοσὶ καὶ φϑοροποιὸς
ἀπήρτηται βίος: εἰ δ᾽ ἀγάπην τινὲς τολμῶσι καλεῖν ἀϑύρῳ γλώττῃ
κεχρημένοι δειπνάριά τινα κνίσης καὶ ζωμῶν ἀποπνέοντα, τὸ καλὸν
καὶ σωτήριον ἔργον τοῦ λόγου, τὴν ἀγάπην τὴν ἡγιασμένην, κυϑρι-
15 δίοις καὶ ζωμοῦ δύσει καϑυβρίζοντες ποτῷ τε καὶ τρυφῇ καὶ καπνῷ
βλασφημοῦντες τοὔνομα, σφάλλονται τῆς ὑπολήψεως, τὴν ἐπαγγελίαν
τοῦ ϑεοῦ δειπναρίοις ἐξωνεῖσϑαι προσδοκήσαντες. ταῖς μὲν γὰρ ἐπὶ 4
τῇ εὐφροσύνῃ συναγωγαῖς ἐγχαταλέγοιμεν (ἂν) καὶ αὐτοὶ δειπνάριά TE
καὶ ἄριστα καὶ δοχὰς εἰχύτως ἂν καλοῖμεν τὴν συνήλυσιν ταύτην
20 ἑπόμενοι λόγῳ, τὰς τοιαύτας δὲ ἑστιάσεις ὁ κύριος ἀγάπας οὐ κέχληκεν.
λέγει γοῦν πῇ μέν. »νὅταν κληϑῆς εἰς γάμους, μὴ κατάκεισο εἰς τὴν 5
πρωτοκχλισίαν, ἀλλ᾽ ὅταν κληϑῆς, εἰς τὸν ἔσχατον τόπον ἀνάπιπτες,
πῇ δέ: »ὅταν ποιῆς ἄριστον ἢ δεῖπνον καὶ πάλιν" »ἀλλ᾿ ὅταν πουΐς
δοχήν, κάλει τοὺς πτωχούςε, ἐφ᾽ © μάλιστα δεῖπνον ποιητέον, ἔτι TE
25 »ἄνϑρωπός τις ἐποίησεν δεῖπνον μέγα | καὶ ἐκάλεσεν πολλούς.« ἀλλ᾽ 166} 5,
αἰσϑάνομαι ὅϑεν ἡ εὐπρόσωπος ἐρρύη τῶν δείπνων προσηγορία,
ἀπὸ τῶν φαρύγων καὶ φοιτητῆς μανίας ἐπὶ δεῖπνον
κατὰ τὸν κωμικόν. »ἔστι γὰρ« ὡς ἀληϑῶς »ra πολλὰ τοῖς πολλοῖς
τοῦ δείπνου χάριν.« οὐ γάρ που μεμαϑήκασι τὸν ϑεὸν παρασκευάσαι
1—3 CAFII p.436 Adesp. 141 — 4 vgl. CAFIII p. 461 Adesp.291 — 4—6 Ῥτον.
23, 3 — 6f vgl. Matth. 15, 17; Mark. 7, 19; Joh. 6, 27 — 9—11 1 Kor. 6, 18 —
21—25 Luk. 14, 8. 10. 12f. 16 — 27 CAF III p. 545 Adesp. 782 — 28f CAF ΠῚ
p. 490 Adesp. 132 — 29—S. 157,2 Musonius bei Stob. Flor. 18, 38 Mein. (p. 527,

τ Hense) ϑεὸς ὁ ὃ ποιήσας τὸν ἄνϑρωπον τοῦ σῴζεσϑαι χάριν, οὐχὶ τοῦ ἥδεσϑαι
σῖτα καὶ ποτὰ παρεσχεύασεν αὐτοῖς.

8 μᾶλλον (u und 4 -in Ras.) P! | 9 προσφυῶν Jacobs zu Achill. Tat. p. 425
προσφιλῶν P | 11 οὑτοσὶ Pi οὗτος P* | 12 εἰ δ᾽ St ὃν in Ras. PSFM ὅϑεν Po ὅτι
Schw ὃ δ᾽ Münzel | 18 xviong (ein zweites a über ἃ. Ζ. ausrad.) P | 15 ζωμηρύσει
Wi |17f ταῖς — συναγωγαῖς Wi tag — συναγωγὰς Ῥ 18 τῇ εὐφροσύνῃ Ma τῆς εὐφρο-
σύνης P | ἐγκαταλέγοιμεν (ἂν) St ἐγκαταλέγομεν P* ἐγκαταλεγόμενοι P! εἰ zara-
λέγοιμεν Schw | 19 συνήλυσιν (n in Ras.) Pi | 39 πρωτοχλισίαν P2M! πρωτοχλησίαν
P*M* | 25 μέγαν F| 27 φαρύγων F φαρύγγων PM φοιτητῆς Sy TR Plem
δεῖπνον Sy ἐπιδείπνων P

Paedagogus II. Cap. 1. 4, 2—7, 1. 157

τῷ δημιουργήματι, τῷ ἀνϑρώπῳ λέγω, σῖτα καὶ ποτὰ τοῦ σῴζεσϑαι
χάριν, οὐχὶ δὲ τοῦ ἥδεσθαι" ἐπεὶ μηδὲ ὀφελεῖσϑαι πέφυχεν τὰ σώματα
ἐκ τῆς πολυτελείας τῶν βρωμάτων" πᾶν γὰρ τοὐναντίον οἱ ταῖς εὑ-
τελεστάταις χρώμενοι τροφαῖς ἰσχυρότεροί εἰσι καὶ ὑγεινότεροι καὶ
γενναιότεροι, ὡς οἰχέται δεσποτῶν καὶ γεωργοὶ κτητόρων᾽ καὶ οὐ
μόνον ῥωμαλεώτεροι, ἀλλὰ καὶ φρονιμώτεροι, ος φιλόσοφοι πλου-
σίων" οὐ γὰρ ἐπέχωσαν τὸν νοῦν ταῖς τροφαῖς οὐδὲ ἠπάτησαν αὐτὸν
ἡδοναῖς. ἀγάπη δὲ τῷ ὄντι ἐπουράνιός ἐστι τροφή, ἑστίασις λογική"
»πάᾶντα στέγει, πάντα ὑπομένει, πάντα ἐλπίζει" ἡ ἀγάπη οὐδέποτε
πίπτει.ις ν»μαχάριος ὃς φάγεται “ἄρτον ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ ϑεοῦ.«

χαλεπώτατον δὲ πάντων πτωμάτων τὴν ἄπτωτον ἀγάπην ἄνωϑεν

ἐξ οὐρανῶν ἐπὶ τοὺς ζωμοὺς ῥδίπτεσϑαι χαμαί. κᾷτ᾽ οἴει us δεῖπνον
ἡγεῖσϑαι τὸ καταργούμενον; »ἐὰν γάρε, φησί, »διαδῶ τὰ ὑπάρχοντά
μου, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἶμι. <

Ταύτης ὅλος ἀπήρτηται τῆς ἀγάπης ὃ νόμος καὶ ὃ λόγος" κἂν
ἀγαπήσῃς κύριον τὸν» ϑεόν σου καὶ τὸν πλησίον σου, ἐν οὐρανοῖς

6,1

ἐστιν αὕτη ἡ ἐπουράνιος εὐωχία, ἡ δὲ ἐπίγειος δεῖπνον κέκληται, ος᾿

ἐχ τῆς γραφῆς ἀποδέδεικται, δι ἀγάπην μὲν γινόμενον τὸ δεῖπνον,
ἀλλ᾽ οὐκ ἀγάπη τὸ δεῖπνον, δεῖγμα δὲ εὐνοίας κοινωνικῆς καὶ εὖμε-
ταδότου. »μὴ βλασφημείσϑω οὐ» ἡμῶν τὸ ἀγαϑόν. οὐ γάρ ἐστιν ἡ
βασιλεία τοῦ ϑεοῦ βρῶσις καὶ πόσις«, φησὶν ὃ ἀπόστολος, ἵνα τὸ
ἐφήμερον ἄριστον »νοηϑῇ, »ἀλλὰ δικαιοσύνη χαὶ εἰρήνη zal χαρὰ ἐν
πνεύματι ἁγίφ.ς τούτου ὃ φαγὼν τοῦ ἀρίστου τὸ ἄριστον τῶν
ὄντων, | τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ, κτήσεται, μελετήσας. ἐνθένδε ἁγίαν
συνήλυσιν ἀγάπης, οὐράνιον ἐκκλησίαν. ἀγάπη μὲν οὖν χρῆμα καϑα-
ρὸν καὶ τοῦ ϑεοῦ ἄξιον, ἔργον δὲ αὐτῆς ἡ μετάδοσις. τ»φροντὶς δὲ
παιδείας ἀγάπης, ἡ σοφία λέγει, »ἀγάπη δὲ τήρησις νόμων αὐτῆς. ς
αἱ δὲ εὐφροσύναι αὗται ἔναυσμά τι are ἔχουσιν ἐκ τῆς πανδήμου
τροφῆς συνεϑιζόμενον εἰς ἀΐδιον τροφήν. ἀγάπη μὲν οὖν δεῖπνον

2—7 vgl. Musonius a. a. O. (p. 528, 5—10 Hense) οὐδαμῶς ὠφελουμένων τῶν
σωμάτων ἐκ τῆς πολυτελείας τῶν βρωμάτων" πᾶν γὰρ τοὐναντίον ol ταῖς εὐτελε-
στάταις χρώμενοι τροφαῖς ἰσχυρότατοί εἰσιν. τοὺς γοῦν οἰχέτας τῶν δεσποτῶν
χαὶ τοὺς χωρίτας τῶν ἀστιχῶν χαὶ τοὺς πένητας τῶν πλουσίων ἴδοις ἂν ὡς ἐπὶ
τὸ πλῆϑος δωμαλεωτέρους ὄντας — 5f vgl. K. Praechter BphW 16 (1896) Sp.
9042 — 7 f vgl. CAF III p. 444 Adesp. 184 — 961 Kor. 13, Τῇ — 10 Luk. 14, 15
— 13 vgl. I Kor. 3, 11; I Kor. 6, - — 181 Kor. 13, 8. 2 -- 15f vgl. Matth.
22, 40. 37—39 — 26f Weish. Sal. 6, 18

4f ἰσχυρότεροί --- ὑγιεινότεροι --- γενναιότεροι Wendland Quaest. Muson. p. 27
ἰσχυρότατοί — - ὑγεινότατοι (P*M* ὑγιεινότατοι P3M2) — γενναιότατοι P | 12 χᾷτ᾽
Wi χαὶ in Ras. über ἃ. Z. Pt] οἴξι (ol in Ras.) P! τί δεῖ Schw | über ue Ras. P |
13 ἡγεῖσϑαι F διηγεῖσϑαι PM | 15 ὅλος Münzel ὅλης P | 27 ἀγάπη] + ἣν P?2 am
Rand | 29 συνεϑιζόμενον] ἐρεϑιζόμενον Schw τροφήν P* τρυφήν P!

167 P
ui

628

158 Clemens.

00% ἔστιν, ἡ δ᾽ ἑστίασις ἀγάπης ἠρτήσϑω. "μαϑέτωσαν γάρε, φησίν, 2
»οἱ viol σου, οὗς ἠγάπησας, κύριε, ὅτι οὐχ αἱ γενέσεις τῶν καρπῶν
«τρέφουσιν ἄνϑρωπον, ἀλλὰ τὸ ῥῆμά σου τοὺς σοὶ πιστεύοντας δια-
τηρεῖ᾽« οὐ γὰρ ἐπ᾽ ἄρτῳ ζήσεται ὁ δίκαιος.

5 ᾿Αλλὰ γὰρ τὸ δεῖπνον ἔστω λιτὸν ἡμῖν καὶ εὐζωνον, ἐπιτήδειον 3
εἰς ἐγρήγορσιν, ποικίλαις ἀνεπίμικτον ποιότησιν, 00x ἀπαιδαγώγητον
οὐδὲ τοῦτο: ἀγαϑὴ γὰρ κουροτρόφος [αὐτάρχεια] εἰς χοινωνίαν
ἀγάπη ἐφόδιον ἔχουσα πλούσιον, τὴν αὐτάρχειαν, ἢ δὴ ἐφεστῶσα τῇ
τροφῇ δικαίᾳ ποσότητι μεμετρημένῃ σωτηρίως τὸ σῶμα διοικοῦσα

10 χαὶ τοῖς πλησίον ἀπένειμέν τι ἐξ αὐτῆς, ἡ δὲ ὑπερβλύζουσα τὴν
αὐτάρχειαν δίαιτα τὸν ἄνϑρωπον καχοῖ, νωϑῆ μὲν τὴν ψυχήν,
ἐπισφαλὲς δὲ εἰς νόσον ἐργαζομένη τὸ σῶμα. ναὶ μὴν προστρί- 4
βονται βλασφημίας δυσανασχέτους ai περὶ τὰς χαρυχείας ἡδοναί,
λιχνείαν, λαιμαργίαν, ὀψοφαγίαν, ἀπληστίαν, ἀδηφαγίαν. μυῖαι

16 τούτοις οἰκεῖαι τοῖς ὀνόμασιν καὶ γαλαῖ χόλακές τε καὶ μονο-
μάχαι καὶ τὰ ν»ἄγρια τῶν παρασίτων φῦλαςε, γαστρὸς ἡδονῆς 168 P
οἱ μὲν τὸν λόγον, οἱ δὲ τὴν φιλίαν, οἱ δὲ τὸ ζῆν ἀποδόμενοι,
ἐπὶ γαστέρας ἕρποντες, ϑηρία ἀνδρείχελα, κατ᾽ εἰχόνα τοῦ πα-
τρὸς αὐτῶν τοῦ λίχνου ϑηρίου. ἀσώτους [τ αὐτοὺς οἵ καλέσαντες 5

20 πρῶτοι εὖ μοι δοχοῦσιν αἰνίττεσϑαι τὸ τέλος αὐτῶν, ἀσώστους
αὐτοὺς κατὰ ἔχϑλιψιν τοῦ σίγμα στοιχείου νενοηκότες. ἢ γὰρ οὐχ

2—4 Weish. Sal. 16, 26 --- 4 vgl. Deut. 8. 3 (Matth. 4, 4; Luk. 4, 4) u. Ha-
bak.2,4— 7 vgl.ı27 — 8 vgl. Stob. Flor. 5, 43 Mein. (p. 265, 13 Hense); Wendland
-Philo u. ἃ. kynisch-stoische Diatribe S. 92? — 8—19 vgl. zu19 — 16 Parod. epic.
gr. rel. rec. P. Brandt p. 113 Fragm. dub. III; vgl. T30f (Wilamowitz, Comment.
gramm. III Ind. lect. Göttingen 1889 p. 25) — 18f vgl. Gen. 3, 14; Joh. 8, 44 —
19 ἀσώτους — 21 νενοηχότες Nicetascat. zu Luk. (15, 13) in Vatic. 1611 f. 209v;
Monae. 33 ἢ 235r; lateinisch bei Corderius, Cat. in S. Luc. p. 386. Inc. χλήμεν-
τος (< γα.) παιδαγωγοῦ" οἱ δὲ τοὺς τοιούτους ἀσώτους χαλέσαντες εὖ μοι δοκοῦ-
σιν expl. γενοηκότες. Dann folgt 8—19 mehrfach umgestaltet: αὐτάρχεια
μὲν γὰρ (+ καὶ Mon.) σωτηρίως τὸ σῶμα διοικεῖ, ἡ δὲ ὑπερβλύζουσα (10) — σῶμα᾽
(12), ἤ που προξενοῦσα καὶ ϑάνατον' τοιαῦτα λιχνείας, λαιμαργίας, ὀψοφαγίας,
ἀπληστίας, ἀδηφαγίας τἀπίχειρα" μυῖαι τούτοις (14f) — ϑηρίου (19). ἔστι δὲ
ἀσωτία τῆς μετριότητος (+ εἶτ᾽ οὖν ἐλευϑεριότητος Mon.) ὑπερβολή, ὥσπερ οὖν ἣ
φειδωλία ἔλλειψις. ταῦτά τοι (τε Mon.) χαὶ ὡς τὴν μεσότητα παρελαύνουσα δια-
βέβληται. Vgl. dazu Paed. III 51

Paedagogus 11. Cap. I. 7, 2—9, 1. 159

οὗτοι οἱ περὶ τὰς λοπάδας ἀσχολούμενοι καὶ τὰς μεμωρημένας τῶν
ἡδυσμάτων περιεργίας, οἱ ταπεινόφρονες, χαμαιγενεῖς, τὸν ἐφήμερον
διώκοντες βίον ὡς οὐ ζησόμενοι; “τούτους ,ταλανίξει διὰ Ἡσαΐου τὸ 8,1
ἅγιον πνεῦμα, ἠρέμα πῶς τῆς ἀγάπης τὸ ὄνομα ὑπεξελόμενον, ἐπεὶ

ὅ μὴ κατὰ λόγον ἡ ἕστίασις nv‘ ναὐτοὶ δὲ ἐποίησαν εὐφροσύνην,
σφάζοντες μόσχους καὶ ϑύοντες πρόβατα, λέγοντες" φάγωμεν καὶ
πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποϑνήσκομεν" « καὶ ὅτι γε τὴν τοιαύτην 2
τρυφὴν ἁμαρτίαν λογίξεται, ἐπιφέρει" »καὶ οὐ μὴ ἀφεϑήσεται ἡ
ἁμαρτία ὑμῶν αὕτη, ἕως ἂν ἀποϑάνητες, οὐχὶ ἄφεσιν τῆς ἁμαρτίας

10 ϑάνατον ἀναίσϑητον, ἀλλὰ ἀνταπόδοσιν ἁμαρτίας ϑάνατον σωτηρίας
ἐπικρίνας. "μὴ εὐφρανϑῆς δὲ ἐπὶ μικρᾷ τρυφῇς« ἡ σοφία λέγει.

Ἐνταῦϑα ὑπομνηστέον καὶ περὶ τῶν εἰδωλοϑύτων καλουμένων, 3

ὅπως ποτὲ ἄρα παραγγέλλεται ἀποσχέσϑαι δεῖν τούτων. μιαρὰ δοκεῖ
μοι καὶ βδελυρὰ ἐκεῖνα, ὧν ἐφίπτανται τοῖς αἵμασιν

15 ψυχαὶ ὑπὲξ ἐρέβευς νεκύων κατατεϑνειώτων.

»οὐὺ γὰρ ϑέλω ὑμᾶς κοινωνοὺς δαιμονίων γίνεσϑαις, ὃ ἀπόστολος 4
λέγει, ἐπεὶ δίχα σῳζομένων καὶ φϑιμένων τροφαί. ἀφεκτέον τοίνυν
τούτων, οὐ δεδιότας «(οὐ γάρ ἐστί τις ἐν αὐτοῖς δύναμις), διὰ δὲ
τὴν συνείδησιν τὴν ἡμετέραν ἁγίαν οὖσαν καὶ τῶν δαιμονίων διὰ

20 τὴν βδελυρίαν, οἷς ἐπικατωνόμασται, μυσαττομένους, καὶ προσέτι
διὰ τὴ» τῶν ὀλισϑηρῶς τὰ πολλὰ ὑπολαμ βανόντων ὑδαρότητα, 169 P
"οἷς ἡ συνείδησις ἀσϑενοῦσα μολύνεται. βρῶμα γὰρ ἡμᾶς οὐ παρα-
στήσει τῷ ϑεῷ᾽« »οὐδὲ τὰ εἰσιόντα κοινοῖ τὸν ἄνϑρωπον, ἀλλὰ τὰ
ἐξιόντας, φησί, »τοῦ στόματος « ἀδιάφορος ἄρα ἡ φυσικὴ χρῆσις 9,1

25 τῆς τροφῆς" »οὔτε γὰρ ἐὰν φάγωμεν, περισσεύομεν, < φησίν, »οὔτε
ἐὰν μὴ φάγωμεν, ὑστερούμεϑα'« ἀλλὰ οὐκ εὔλογον »τραπέζης
δαιμονίων « μεταλαμβάνειν τοὺς ϑείας μετέχειν καὶ πνευματικῆς
κατηξιωμένους τροφῆς. »um γὰρ οὐχ ἔχομεν ἐξουσίαν φαγεῖν καὶ
πιεῖνς, φησὶν ὃ ἀπόστολος, »καὶ γυναῖχας περιάγεσϑαι; « ἀλλὰ κρατοῦν-

80 τες δηλονότι τῶν ἡδονῶν κωλύομεν τὰς ἐπιϑυμίας. »βλέπετε οὖν
μή ποτε ἡ ἐξουσία ὑμῶν αὕτη πρόσχομμα γένηται τοῖς ἀσϑενέσιν.«

Οὐ χρὴ οὖν καϑάπερ ἀσωτευομένους ἡμᾶς κατὰ τὴν ἐν τῷ 2
11 περὶ --- περιεργίας vielleicht aus einem Dichter — 5—9 165. 22, 15} —

.11 Sir. 18, 82 — 12f vgl. Act. 15,29 — 15 λ 87 ---Τ1Ὸὄ I Kor. 10, 20 --- 18 vgl.
I Kor. 10, 25.27 — 22f 1 Kor. 8,7f — 23f Matth. 15, 11 — 351 Kor. 8, 8 —

26f I Kor. 10, 21 — 28f I Kor. 9, 4f — 80 I Kor. 8, 9 — 82—S. 160, 2 vgl.
[Just.] Ep. ad Zen, et Ser. 12

160 Clemens.

εὐαγγελίῳ τοῦ πλουσίου παιδὸς εἰκόνα παραχρῆσϑαι τοῖς τοῦ πατρὸς
δωρήμασιν, χρῆσϑαι δὲ αὐτοῖς, ὡς ἄρχοντας, ἀπροσκλινῶς" καὶ γὰρ
βασιλεύειν ἐτάχϑημεν καὶ κατακυριεύειν, οὐχὶ δουλεύειν τοῖς βρώ-
μασιν. ἀγαστὸν μὲν. οὖν πρὸς τὸ ἀληϑὲς ἀναϑρήσαντας τῆς ἄνω
τροφῆς ἐξέχεσϑαι τῆς ϑείας καὶ τῆς τοῦ ὄντως ὄντος ἀπληρώτου
ἐμπίμπλασϑαι ϑέας, τῆς βεβαίου καὶ μονίμου καὶ καϑαρᾶς YEvo-
μένους ἡδονῆς. ταύτην γὰρ τὴν ἀγάπην ἐχδέχεσϑαι δεῖν ἐμφαίνει ἡ
βρῶσις ἡ Χριστοῦ κομιδῇ δὲ ἄλογον καὶ ἀχρεῖον καὶ οὐχ ἀνϑρώ-
πειον βοσχημάτων δίκην πιαινομένων ϑανάτῳ τρέφεσϑαι, κάτω
βλέποντας εἰς γῆν τοὺς ἐκ γῆς ἀεὶ καὶ κεχυφότας εἰς τραπέζας, τὴν
λίχνον “διωκάϑοντας ζωήν, τὸ ἀγαϑὸν ἐνταῦϑαά που κατορύξαντας
περὶ τὴν οὐκ ἐσομένην ζωήν, μόνην κολακεύοντας τὴν» κατάποσιν,
δι᾿ ἣν πολυτιμότεροι γεγόνασιν μάγειροι γεωργῶν. μὴ γὰρ ἀφαι-
ροῦμεν τὴ» συμπεριφοράν, ἀλλὰ τὸν ὀλισϑον τῆς συνηϑείας ος
συμφορὰν ὑποπτεύομεν. διὸ παραιτητέον τὴ» λιχνείαν ὀλίγων
τινῶν καὶ ἀναγκαίων ustalaußavovrag' καὶ εἴ τις ἡμᾶς καλεῖ τῶν
ἀπίστων xal πορεύεσϑαι κρίνομεν (χαλὸν γὰρ μὴ συναναμίγνυσϑαι
τοῖς ἀτάχτοις), πᾶν τὸ παρατιϑέμενον κελεύει ἡμῖν ἐσϑίειν »μηδὲν
ἀναχρίνουσιν διὰ τὴν συνείδησινε, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ dx | μακέλλου
ἀπεριέργως ονεῖσϑαι προσέταξεν. οὐκ ἀφεχτέον οὖν παντελῶς τῶν
ποικίλων βρωμάτων, ἀλλ᾽ οὐ περὶ αὐτὰ σπουδαστέον: μεταληπτέον
δὲ τῶν παρατιϑεμένων, ὡς πρέπον Χριστιανῷ, τιμῶντας μὲν τὸν
χεχληχότα χατὰ τὴν ἀβλαβῆ καὶ ἀπροσχορῆ τῆς συνουσίας κοινωνίαν,

10,1

170 P

ἀδιάφορον δὲ ἡγουμένους τῶν εἰσκομι ζομένων τὴν πολυτέλειαν, 63 8

- - ” ıc iD > ” ©» ’
καταφρονοῦντας τῶν οψῶν ος μετ ολίγον οὐκ ὀντῶν. »0 ἐσϑίον

τὸν un 20dlovra μὴ ἐξουϑενείτω, ὃ δὲ μὴ ἐσθίων τὸν ἐσϑίοντα un:

χρινέτο.« μιχρὸν δὲ ὑποβὰς καὶ τὴν αἰτίαν τῆς παραγγελίας ἐξη-
γήσεται, »0 ἐσϑίωνε λέγων »κυρίῳ ἐσϑίει καὶ εὐχαριστεῖ τῷ ϑεῷ᾽"

1f vgl. Luk. 15, 11ff --- 3f vgl. Gen. 1, 28 — 4-11 vgl. Plato Rep. IX
p. 586 A πρὸς τὸ ἀληθῶς ἄνω οὔτε ἀνέβλεψαν πώποτε οὔτε ἠνέχϑησαν, οὐδὲ τοῦ

ὄντος τῷ ὄντι ἐπληρώϑησαν, οὐδὲ βεβαίου τε καὶ καϑαρᾶς ἡδονῆς ἐγεύσαντο, ἀλλὰ.

βοσχημάτων δίκην χάτω ἀεὶ βλέποντες καὶ κεχυφότες εἰς γῆν καὶ εἰς τραπέζας βό-
σκονται --- 9—12 vgl. Isid. Pelus. Ep. 1 336 — 12 vgl. Musonius bei Stob. Flor.
17, 43 Mein. (p. 505, 16 Hense) τὴν χατάποσιν κολακεύειν μειζόνως — 18 vgl. Mu-
sonius a. a. O. 18, 38 Mein. (p. 528, 2. 3 Hense) μάγειροι δὲ γεωργῶν περισπουδαστό-
τεροί εἶσιν — 15f vgl. [Just.] Ep. ad Zen. et Ser. 13; Wendland Quaest. Mus. p. 47;
G. Krüger, Gesch. ἃ. altchristl. Lit. Nachtr. S. 18 — 17f vgl. II Thess. 3, 6. 11. 14
— 18—20 vgl. I Kor. 10, 27.25 — 24f vgl. Isid. Pelus. Ep. 1361 — 25—S. 161, 1
Röm. 14, 3. 6

Paedagogus II. Cap. I. 9, 2—11, 3. 161

καὶ ὁ μὴ ἐσϑίων κυρίῳ οὐκ ἐσϑίει καὶ εὐχαριστεῖ τῷ ϑεῷς«" ὡς εἶναι
τὴν δικαίαν τροφὴν εὐχαριστίαν" καὶ ὃ γε ἀεὶ εὐχαριστῶν οὐκ ἀσχο-
λεῖται περὶ ἡδονάς. εἰ δὲ καὶ προτρεποίμεϑα ἐπ᾿ ἀρετὴν τῶν συνεστιω- 4
μένων τινάς, ταύτῃ πλέον ἀφεχτέον τῶν λίχνων τούτων βρωμάτων,
ἐναργὲς ὑπόδειγμα ἀρετῆς σφᾶς αὐτοὺς παριστάντας, ὡς Χριστὸν
ἐσχήκαμεν αὐτοί. » εἰ γάρ τι τῶν τοιούτων βρωμάτων σκανδαλίζει
τὸν ἀδελφόν, οὐ μὴ φάγως, φησίν, »τοῦτο εἰς τὸν αἰῶνα, ἵνα μὴ
τὸν ἀδελφόν μου σχανδαλίσως, ὀλίγης ἐγκρατείας χερδαίνων τὸν
᾿ἄνϑρωπον. »μὴ γὰρ οὐκ ἔχομεν ἐξουσίαν φαγεῖν καὶ πιεῖν; καὶ ὕ
10 »τὴν ἀλήϑειαν ἐπεγνώκαμενε, φησίν, »ὅτι οὐδὲν εἴδωλον ἐν κόσμῳ,
ἀλλὰ μόνος ὄντως ἐστὶν εἷς ἡμῶν ϑεός, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἷς
κύριος Ἰησοῦς.« ἀλλὰ »ἀπόλλυταιςε, φησί, »τῇ σῇ γνώσει ὁ ἀδελφὸς
ἀσϑενῶν, δι᾿ ὃν Χριστὸς ἀπέϑανεν. οἱ δὲ τὴν συνείδησιν τύπτοντες
τῶν ἀσϑενούντων ἀδελφῶν. εἰς : Χριστὸν ἁμαρτάνουσιν.« ταύτῃ τοι ὃ ἀπό- 6
15 στολος εὐλαβούμενος περὶ ἡμῶν τὰ δεῖπνα διακρίνει "μὴ συναναμίγνυ-
σϑαιε φάσχῶων, »εἴ τις ἀδελφὸς λεγόμενος εὐρίσχοιτο πόρνος ἢ μοιχὸς 7 εἰ-
δωλολάτρης, τούτῳ μηδὲ συνεσϑίεινε, ἢ τὸν λόγον ἢ τὸ ὄψον, ὑποπτεύων
τὸν μολυσμὸν τὸν ἐντεῦϑεν, καϑάπερ καὶ τῶν δαιμονίων τὰς τραπέζας.
» Καλὸν μὲν οὖν τὸ μὴ φαγεῖν χρέα μηδὲ οἶνον πιεῖν« αὐτός τε 11,1
20 ὁμολογεῖ καὶ οἱ ἀπὸ Πυϑαγόρου: ϑηρίων γὰρ μᾶλλον τοῦτό 78, καὶ
ἡ ἀπ᾿ αὐτῶν ἀναϑυμίασις ϑολωδεστέρα | οὖσα ἐπισκοτεῖ τῇ ψυχῇ. 11}ὉἙἩ
εἰ δέ τις καὶ τούτων μεταλαμβάνει, οὐχ ἁμαρτάνει, μόνον ἐγκρατῶς
μετεχέτω, μὴ ἐξεχόμενος μηδὲ ἀπηρτημένος αὐτῶν μηδὲ ἐπιλαι-
μαργῶν τῷ Opa" ὑπηχήσει γὰρ αὐτῷ φωνή, »μὴ ἕνεχεν βρώματος
25 χατάλυε τὸ ἔργον τοῦ ϑεοῦς λέγουσα. ἀνοήτου γὰρ σφόδρα ϑαυ- 2
μάζειν καὶ τεϑηπέναι τὰ παρατιϑέμενα ταῖς δημώδεσιν ἑστιάσεσιν
μετὰ τὴν ἐν λόγῳ τρυφήν, πολλῷ δέ ἐστιν ἀνοητότερον τὰς ὄψεις
τοῖς προσοψήμασι dedovimxevau συμμεταφερομένης αὐτοῖς, ὡς
εἰπεῖν, τῆς ἀκρασίας πρὸς τῶν διακόνων. πῶς δὲ οὐκ ἀχρεῖον τὸ 3
80 ἐπανίστασϑαι ταῖς κλισίαις, μονονουχὶ τὸ πρόσωπον ταῖς λοπάσιν
ἐπιρριπτοῦντας, καϑάπερ ἐκ νεοττιᾶς τῆς κλισίας προκύπτοντας, τὸ
δὴ ϑρυλούμενον τοῦτο, ἵνα πλανωμένην λάβωσι τὴν ἀτμίδα διὰ τῆς
6--8 1 Kor. 8, 13 — 9 IKor. 9, 4 — 10--141 Kor. 8, 4. 6. 118 — 15—17
I Kor. 5, 11 — 18 vgl. 1 Kor. 10, 21 — 19 Röm. 14, 21 — 20f vgl. Musonius
bei Stob. Flor. 17, 43 Mein. (p. 504, 11f. 14f Hense) τὴν μέντοι χρεώδη τροφὴν
ϑηριωδεστέραν ἀπέφηνε .. .. τὴν γὰρ ἀναϑυμίασιν τὴν ἀπ᾿ αὐτῆς ϑολωδεστέραν

οὖσαν ἐπισχοτεῖν τῇ ψυχῇ --- 99 vgl. I Kor. 7, 36. 39 — 947 Röm. 14, 20 —
82 ϑρυλ. das folgende viell. aus einem Komiker

x 8 ἐπ᾽ ἀρετὴν Heyse ἐπ᾽ ἀρετῆι P | 8 χερδαίνω F| 9 ἐξουσίαν (ἐξ in Ras. für

οὐ w. 8. sch.) 8 | 17 ἢ μὴ Schw | ὄψον ὑποπτεύων, τὸν (δὲν Schw ὄ. ö. (die)

τὸν Kroll 30 ἀπὸ] + τοῦ F | ϑηρίων F? ϑηρίον F*M ϑηρί, }}} P | 28 αὐτοῖς Wi

αὐτῶν P | 29 τὸν διάκονον Schw | δὲ F dad PM | 31 νεοττιᾶς P? veorriag P*
Clemens 1. 11

162 Clemens.

ἀναπνοῆς; πῶς δὲ οὐκ ἄλογον τὰς χεῖρας ἐπεμφύρειν τοῖς ἡδύσμασιν
ἢ συνεχὲς ἐπὶ τοῦψον ἐχτείνειν οὐχ ἀπογευομένων, ἀλλ᾽ ἀφαρπα-
ζόντων δίκην ἀμέτρως καὶ ἀσχημόνως ἐμφορουμένους; ἔστι γὰρ ὁρᾶν
τοὺς τοιούτους ὑσὶν ἢ κυσὶν διὰ τὴν λαβρότητα μᾶλλον ἢ ἀνϑρώ-
ποις ὡμοιωμένους, τοὺς χορτάζεσϑαι σπεύδοντας, ὡς καὶ τὰς γνά-
ϑους ἅμα ἄμφω ἐξογκοῦσϑαι τῶν περὶ τὸ πρόσωπον ἀγγείων προσ-
ἑπαιρομένων, πρὸς δὲ καὶ ἱδρῶτα περιχεῖσϑαι τῇ ἀπληστίᾳ
συνεχομένων καὶ ἀσϑμαινόντων ὑπὸ ἀχρασίας, οὀϑουμένης κατ᾽
ἔπειξιν ἀκοινώνητον εἰς κοιλίαν τῆς τροφῆς, ὥσπερ εἰς ἐφόδιον,
οὐχ εἰς ἀνάδοσιν, ἀποτιϑεμένων τὰ ἐδέσματα. πανταχῇ δὲ κακὸν
οὖσα N ἀμετρία περὶ τὰς τροφὰς μάλιστα διελέγχεται. ἡ γοῦν ὀψο-
φαγία οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ ἁ ἀμετρία περὶ χρῆσιν ὄψου, καὶ ἡ λαι-
μαργία μανία περὶ τὸν λαιμόν, καὶ ἡ γαστριμαργία ἀκρασία περὶ τὴν
τροφήν, ος δὲ καὶ τοὔνομα περιέχει, “μανία περὶ γαστέρα, ἐπεὶ
μᾶργος ὁ μεμηνώς. τοὺς (οὖν) ἐπὶ ἑστιάσεως μελετῶντας ἀδικεῖν ὁ
ἀπόστολος ἀνακρούων λέγει" »ἕχαστος γὰρ τὸ ἴδιον δεῖπνον προλαμ-

12,1

᾿ > = αἰ ὦ Ϊ᾿ ἄν. - ὦ \ ‚ \ \ ‚
βάνει Ev τῷ φαγεῖν, καὶ ὃς μὲν πεινᾷ, 05 δὲ μεϑύει. μὴ γὰρ oixlag

οὐκ ἔχετε εἰς τὸ ἐσϑίειν καὶ πίνειν; ἢ τῆς ἐκκλησίας τοῦ ϑεοῦ
καταφρονεῖτε καὶ καταισχύνετε τοὺς μὴ ἔχοντας;ς παρὰ δὲ τοῖς
ἔχουσιν οἱ ἀνέδην ἐσϑίοντες, | οἱ ἄπληστοι, ἑαυτοὺς καταισχύνουσιν"
ἄμφω δὲ πράττουσι κακῶς, οἱ μὲν τοὺς μὴ ἔχοντας βεβαρηκότες,
οἱ δὲ τὴν ἀχρασίαν τὴν σφῶν παρὰ τοῖς ἔχουσιν γεγυμνωχότες.
ἀναγκαίως ἄρα πρὸς τοὺς ἀπηρυϑριακότας καὶ τοῖς δείπνοις ἀφει-
δέστερον παραχρωμένους, τοὺς ἀκορέστους, οἷς μηδὲν ἱκανόν, ἀπο-

5 ταϑεὶς ὁ ἀπόστολος, πάλιν ἐκ δευτέρου ἔρρηξεν φωνὴν ἀγανακτη-

3—5 vgl. Musonius bei Stob. Flor. 18, 38 Mein. (p. 524, 10 Hense) παρεχο-
uevn (sc. ἣ ἀμετρία) τοὺς ὀψοφάγους ἀντὶ ἀνϑρώπων ὑσὶν ἤ κυσὶν ὁμοιουμένους
τὴν λαβρότητα -- 91 ‚vgl. Plut. Mor. p. 125 E (= Stob. Flor. 16, 22 Mein.) κακῶς
διατεϑέντες ἀπίασιν εἰς τὴν ὑστεραίαν ἐφόδιον τῆς ἀσωτίας (ἀπληστίας) τὴν ἀπε-
ψίαν ἔχοντες — 101 vgl. Musonius a. a. O. (p. 524, 8--10 Hense) πανταχοῦ δὲ
καχὸν οὖσα ἣ ἀμετρία ἐν τοῖς μάλιστα τῇδε τὴν ἑαυτῆς ἐπιδείκνυται φύσιν --
11—14 Musonius a. a. O. (p. 524, 5—8 Hense) γαστριμαργία τί ἂν εἴη ἄλλο ἢ
ἀκρασία περὶ τροφήν . . .; καὶ ὀψοφαγία δὲ οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ ἀμετρία περὶ
χρῆσιν ὄψου. Andronicus, De affect. p. 19, 8 Kreuttner — 11—15 Cat. χὰ d.
Psalmen (77, 30) in Laur. V.14 ἢ 11r, abgedruckt bei Bandini, Catal. codd.
graec. I p. 35 in dieser Form: χλήμεντος" φευχτέον τοίνυν ὀψοφαγίαν, λαιμαργίαν,
γαστριμαργίαν τουτέστι τὴν παρὰ χρῆσιν ὄψου ἀμετρίαν, τὴν περὲ τὸν λαιμὸν
μανίαν, τὴν περὶ τὴν τροφὴν ἀκολασίαν καὶ περὲ γαστέρα μανίαν, ἵνα μὴ τὸν νοῦν
ἐγχατορύξωμεν τῇ κοιλίᾳ (vgl. S. 167, 8) — 14f vgl. Isid. Pelus. Ep. I 384 —
16—19 I Kor. 11, 211

172 P

Paedagogus II. Cap. I. 11, 4—14, 3. 163

tıxnv' »ὥστε, ἀδελφοί μου, συνερχόμενοι εἰς τὸ φαγεῖν ἀλλήλους
ἐχδέχεσϑε. εἰ δέ τις πεινᾷ, ἐν οἴχῳ ἐσϑιέτω, ἵνα μὴ εἰς κρίμα
συνέρχησϑε.. ἀφεχτέον ovV δουλοπρεπείας ἁπάσης καὶ ἀχρασίας, 13,1
τῶν παρατιϑεμένων κοσμίως ἐφαπτομένοις, ἀμόλυντον καὶ τὴν

5 χεῖρα καὶ τὴν στρωμνὴν καὶ τὸ γένειον φυλάττουσιν, τὸ εὔσχημον
τοῦ προσώπου διατηροῦσιν ἀδιάστροφον, οὐχ ἀσχημονοῦσιν οὐδὲ
περὶ τὴν κατάποσιν, ἀλλὰ τὴν μὲν χεῖρα μετὰ τάξεως ἐκ διαστης-
μάτων ἐκτατέον. κα παραφυλαχτέον γὰρ καὶ τὸ φϑέγγεσϑαι ὁτιοῦν
ἐσθίοντα ἅμα ἀπρεπὴς γὰρ καὶ ἄσημος ἡ φωνὴ γίνεται, πλήρεσι

10 ταῖς γνάϑοις στενοχωρουμένη, καὶ ἡ γλῶσσα τῇ τροφῇ πιεζομένη,
τῆς κατὰ φύσιν ἐνεργείας παραποδισϑεῖσα τὴν προφορὰν ἐχόδίδωσι
τεϑλιμμένην. ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐσϑίειν ἅμα καὶ πίνειν καϑήκει" ἀκρασίας 2
γὰρ τῆς μεγίστης συγχεῖν τοὺς καιρούς, ὧν ai χρήσεις ἀσύμφωνοι.
καὶ »eite ἐσϑίετες, φησίν, »εἴτε πίνετε, πάντα εἰς δόξαν ϑεοῦ

15 ποιεῖτες, | στοχαζόμενοι τῆς ἀληϑοῦς εὐτελείας, ἥν μοι δοκεῖ καὶ ὃ 648
κύριος αἰνίξασϑαι τοὺς ἄρτους εὐλογήσας καὶ τοὺς ἰχϑύας τοὺς
ὀπτούς, οἷς κατευώχησε τοὺς μαϑητάς, τῆς ἀπεριέργου τροφῆς καλὸν
εἰσηγούμενος ὑπόδειγμα. ὃ γοῦν ἰχϑὺς ἐχεῖνος, ὃν κελεύσαντος τοῦ 14,1
κυρίου ὃ Πέτρος εἷλεν, εὐχολον καὶ αὐτὸς xal ϑεοδώρητον καὶ

20 σώφρονα αἰνίττεται τροφήν ἀφαιρεῖν γέ τοι ὑποτίϑεται τῶν ἐξ
ὕδατος ἀνιόντων ἐπὶ τὸ τῆς δικαιοσύνης δέλεαρ τὴν ἀσωτίαν καὶ
τὴν φιλαργυρίαν, ος τὸ νόμισμα τοῦ ἰχϑύος, ἵνα χωρίσῃ τὴν κενο-
δοξίαν, καὶ τὸν στατῆρα τοῖς τελώναις δούς, τὰ Καίσαρος ἀποδοὺς
τῷ Καίσαρι, φυλάξῃ τὰ τοῦ ϑεοῦ τῷ ϑεῷ. ἔχοι δ᾽ ἂν καὶ ἄλλας 2

25 ἐπιλύσεις οὐκ ἀγνοουμένας 6 στατήρ, ἀλλ᾽ οὐχ ὃ παρὼν ἐπιτήδειος
τῆς ἐξεργασίας καιρός. ἀπόχρη δὲ ὑπόμνησις συγχρωμένων ἡμῶν
εἰς τὸ προχείμενον οὐχ ἀπᾷδουσιν τοῦ λόγου τοῖς ἄνϑεσιν, | ὅπερ 173 P
ἤδη πολλάχις πεποιήχαμεν, πρὸς TO κατεπεῖγον τοῦ ζητήματος τὴν
πολυωφελῆ περιέλκοντες εἰς ἀρδείαν τῶν φυτευομένων ὑπὸ τοῦ

80 λόγου πηγήν. καὶ γὰρ εἰ »πάντων μεταλαμβάνειν ἔξεστί μοι, ἀλλ᾽ 3
οὐ πάντα συμφέρει«. ταχὺ γὰρ καταπίπτουσιν ἐπὶ τὸ δρᾶν τὸ μὴ

1—3 1 Kor. 11, 33£ — 14 I Kor. 10, 31 --- 15 τῆς ἀληϑοῦς εὐτελείας ---
94 ϑεῷ Nicetascat. zu Joh. (6, 11) in Monac. 437 ἢ 265r; Monac. 37 f. 188r. Inc.
χλήμεντος" ἠϑιχῶς δὲ τὴν ἀληϑῆ (ἠϑιχὴν Mon. 437) εὐτέλειαν δοχεῖ μοι ὃ κύριος
expl. ϑεῷ --- 16f vgl. Matth. 14, 19; 15, 86; Joh. 6, 11; 21,9 — 18f vgl. Matth.
17,27 — 28 f vgl. Matth. 22, 21; Mark. 12, 17; Luk. 20, 25 — 80 vgl.I Kor. 10,23

11?

164 Clemens.

ἐξὸν οἱ πάντα δρῶντες ἃ ἐξόν. oc δὲ ἡ δικαιοσύνη διὰ πλεονεξίας
> > c > DR a 3 c -
οὐ περιγίνεται οὐδὲ ἡ σωφροσύνη δι᾿ ἀκολασίας, οὕτως οὐδὲ ἡ τοῦ
- « - ’ -
Χριστιανοῦ δίαιτα ἡδυπαϑείᾳ περικτᾶται" πόρρω γάρ ἐστι τῶν

»πασχητιώντων ἐδεσμάτωνες ἡ τράπεζα τῆς ἀληϑείας. εἰ γὰρ καὶ 4

x [4 cr - > ΄ 2.39 x [4 > > > -
Ta μαλιστὰ EVEXEV τῶν AVIEOADOV ἐγένετο τὰ πᾶντα, ἀλλ οὐ πᾶσι
- ‚ > > δ΄ 2.7 \ \ SEne \ URL: ,
χρῆσϑαι χαλον, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἀεί. καὶ γὰρ καὶ ὁ καιρὸς καὶ ὁ χρόνος
\ «ς , ’ > - x
καὶ ὃ τρόπος καὶ τὸ πρὸς τί οὐχ ὀλίγην τῷ παιδαγωγουμένῳ πρὸς
τὸ λυσιτελὲς ἐνδίδωσι ῥοπήν, καὶ τό γε [ἔστιν] ἐπιτήδειον ἰσχὺν

- ᾽ - ’
ἔχει καταργῆσαι τὸν ἐπιγάστριον βίον, οὗ πλοῦτός ἐστιν ἐχκλητικός,
2 >
οὐ βλέπων ὀξύ, ἀλλ᾽ ἡ τυφλώττουσα περὶ τὴν γαστριμαργίαν περι-
2 > - ’
ουσία. οὐδεὶς δέ ἐστι πένης εἰς τὰ avayxala, οὐδὲ περιορᾶταί ποτε
ἀἄνϑρωπος" ὁ γὰρ καὶ τὰ πτηνὰ καὶ τὰ νηχτὰ καὶ συνελόντι εἰπεῖν
3 Υ - N - 2 ς ΄ n \ 2 >’
τὰ ἄλογα ζῷα διατρέφων εἷς ἔστιν, 0 Hsog' λείπει δὲ αὐτοῖς οὐδὲ
«ς - - -
ἕν ὁτιοῦν μὴ μεριμνῶσι τροφῆς. ἡμεῖς δὲ καὶ τούτων ἀμείνους,
ὅσῳ καὶ κύριοι, καὶ ϑεῷ οἰκειότεροι, ὅσῳ σωφρονέστεροι. γεγόναμεν
δὲ οὐχ ἵνα ἐσϑίωμεν καὶ πίνομεν, ἀλλ᾽ ἵνα ὦμεν εἰς ἐπίγνωσιν
γεγονότες τοῦ ϑεοῦ. ν»δίκαιος Yage, φησίν, »ἐσϑίον ἐμπίμπλαται
τῇ ψυχῇ, κοιλίαι δὲ ἀσεβῶν ἐνδεεῖςς, ἀχαταπαύστου λιχνείας 008-
γόμεναι. πολυτέλεια δὲ οὐχ εἰς ἀπόλαυσιν ἔρημον, ἀλλ᾽ εἰς μετά-
- ’ a
δοσιν κοινωνικὴν ἐπιτήδειος. διὸ παραφυλακτέον τῶν βρωμάτων ἃ
\ - Ἐν ταν 2 ’ \ > x
un πεινῶντας ἡμᾶς ἐσϑίειν ἀναπείϑει γοητεύοντα τὰς ὀρέξεις. UM
x μὰ ’
γὰρ οὐκ ἔνεστε xal ἐν εὐτελείᾳ σώφρονι πολυειδία ἐδεσμάτων
«ς ’ ’ > ’ ” ’ N ’ ς
υγιδινῆ; βολβοί, ἐλαῖαι, λαχανῶν ἔνια, γάλα, τυρὸς τὰ TE οραῖα
’ ’ x - > - ἊΝ
ἑψήματα τε παντοδαπὰ ζωμῶν ἄνευ. xav ὀπτοῦ δέῃ χρέως ἢ!

15,1

ἑφϑοῦ, ueradoreov. νἔχετέ τι βρώσιμον ἐνθάδε;ς εἶπεν ὃ κύριος 174Pi

4 vgl. Kock CAF III p. 562 Adesp. 887; Strom. I1 126 — 9f vgl. Plato Leges I
p. 631 Ο πλοῦτος οὐ τυφλός, ἀλλ᾽ ὀξὺ βλέπων, ἄνπερ ἅμ᾽ ἕπηται φρονήσει —
11 vgl. Usener Epic. 340, 20; 301, 11 — 12—15 vgl. Matth. 6, 26 --- 15f vgl.
Paed. II 1 mit Anm. — 17 f Prov. 13, 25 — 20f vgl. Xenoph. Mem. 13, 6 (Zw-
χράτης) συνεβούλευε φυλάττεσϑαι τὰ πείϑοντα μὴ πεινῶντας ἐσϑίειν. Hense, Rhein.
Mus. 45 (1890) 8. 546; vgl. auch Strom. II 120 mit Anm.; zu γοητεύοντα τὰς ὀρέ-
&eıg vgl. Plut. Mor. p. 663C — 23f vgl. Musonius bei Stob. Flor. 17, 43 Mein.
(p. 504, Sf Hense) τά re ὡραῖα. καὶ τῶν λαχάνων ἔνια καὶ γάλα καὶ τυρὸς καὶ
κηρία (165, 4); Plut. Mor. p. 664 A ποικιλίαν χαὶ Πλάτων (Rep. II p. 872 Ο) παρ-
ἔχει. . ., παρατιϑεὶς βολβούς, ἐλαίας, λάχανα, τυρόν, ἑψήματα παντοδαπά —
25—S. 165, 3 Luk. 24, 41—44

Paedagogus II. Cap. I. 14, 4—16, 4. 165

πρὸς τοὺς μαϑητὰς μετὰ τὴν ἀνάστασιν. »οἱ δὲς (ἅτε ὑπ᾽ αὐτοῦ
εὐτέλειαν ἀσκεῖν δεδιδαγμένοι) »ἐπέδωκαν αὐτῷ ἰχϑύος ὀπτοῦ μέρος"
καὶ φαγὼν ἐνώπιον αὐτῶν εἶπεν αὐτοῖςς, φησὶν 6 Λουχᾶς, ὅσα
εἶπεν. πρὸς τούτοις οὐδὲ τραγημάτων καὶ κηρίων ἀμοίρους περιο-
ρατέον τοὺς δειπνοῦντας χατὰ λόγον. τῶν γάρ τοι βρωμάτων
ἐπιτηδειότατα οἷς αὐτόϑεν χρῆσϑαι ὑπάρχει δίχα πυρός, ἐπεὶ καὶ
ἑτοιμότερα, δεύτερα δὲ τὰ εὐτελέστερα, ὡς προειρήχαμεν. τῶν δὲ
ἀμφὶ τὰς φλεγμαινούσας κυπταζόντων τραπέζας, τὰ σφέτερα τιϑη-
νουμένων πάϑη, δαίμων καϑηγεῖται λιχνότατος, ὃν ἔγωγε 00x ἂν
αἰσχυνϑείην »κοιλιοδαίμονας προσειπεῖν, [zei] δαιμόνων κάκιστον καὶ
ἐξωλέστατον. παραπλήσιος οὖν οὗτος ἀτεχνῶς τῷ ἐγγαστριμύϑῳ
καλουμένῳ. ἄμεινον δὲ πολλῷ τοῦ δαίμονα ἔχειν σύνοικον εὐδαίμονα
γενέσϑαι" εὐδαιμονία δὲ ἐν χρήσει ἀρετῆς ἐξετάζεται.

Ματϑαῖος μὲν οὖν 6 ἀπόστολος σπερμάτων καὶ ἀχροδρύων καὶ
λαχάνων ἄνευ κρεῶν μετελάμβανεν, Ἰωάννης δὲ ὑπερτείνας | τὴν
ἐγκράτειαν "ἀκρίδας καὶ μέλι ἤσϑιεν Groove. ὑῶν δὲ ἀπείχετο καὶ
Πέτρος" ἀλλ᾽ »ἔπεσεν ἐπ᾽ αὐτὸν ἔχστασιςε, ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν
ἀποστόλων γέγραπται, »καὶ ϑεωρεῖ τὸν οὐρανὸν ἀνεῳγμένον καί τι
σχεῦος τέτταρσιν ἀρχαῖς, ἐκδεδεμένον. ἐπὶ τῆς γῆς" πάντα τὰ τετρά-
ποδα καὶ τὰ ἑρπετὰ τῆς γῆς καὶ τὰ πτηνὰ τοῦ οὐρανοῦ ἐν αὐτῷ"
καὶ ἐγένετο φωνὴ πρὸς αὐτόν" ἀνάστα καὶ ϑῦσον καὶ φάγε. Πέτρος
δὲ εἶπεν μηδαμῶς, κύριε, ὅτε οὐδέποτε ἔφαγον πᾶν κοινὸν καὶ
ἀχάϑαρτον. καὶ ἡ φωνὴ πάλιν πρὸς αὐτὸν ἐκ δευτέρου ἃ ὁ ϑεὸς
ἐκαϑάρισεν, σὺ μὴ κοίνου.« καὶ ἡμῖν δὲ ἄρα ἀδιάφορος ἡ χρῆσις.
»οὐ γὰρ τὰ εἰσερχόμενα εἰς τὸ ER zowol τὸν ἄνϑρωπονε, ἀλλὰ
ἡ περὶ τῆς ἀκρασίας διάληψις κενή. ὃ γάρ τοι ϑεὸς τὸν ἄνϑρωπον
πλάσας »πᾶντα ὑμῖνε εἶπεν νἔσται εἰς βρῶσινε. ῥλάχανα δὲ μετὰ
ἀγάπης ἢ μόσχον μετὰ δολιότητος᾽« εὖ τοῦτο ὑπομιμνήσκει τοῦ

4 vgl. Plut. Mor. p. 664 A πρὸς δὲ τούτοις οὐδὲ τραγημάτων ἀμοίρους περιορᾷ
(Plato Rep. II p.372C) δειπνοῦντας. Zu καὶ χηρία vgl. zu 5.164, 28 --- 5—7 Musonius
bei Stob. Flor. 17, 43 Mein. (p. 504, 6f Hense) τούτων δὲ τῶν βρωμάτων ἐπιτηδει-
ὀτατα μὲν οἷς αὐτόϑεν χρῆσϑαι ὑπάρχει δίχα πυρός, ἐπεὶ zal ἑτοιμότατα —
71 τῶν ἀμφὶ --- 10 προσειπεῖν Sacr. Par. 188 Holl — 8 vgl. Plut. Mor. p. 660 F
φλεγμαινούσας τραπέζας — 10 vgl. Eupolis Fr. 172 CAF Ip. 306 — 13 vgl.
Philo Quod det. pot. ins. 60 (I p. 203 M) εὐδαιμονίαν δὲ χρῆσιν ἀρετῆς τελείας ἐν
βίῳ τελείῳ vevönze. Aristot. Eth. Nie. 16 p. 10983 16; Eth. Eud. II 1 p. 1219a 38;
Polit. VIL8 p. 1328a 37 — 14f »wahrscheinlich Verwechselung mit dem Apostel
Matthias« Jülicher PRE® ΧΙ 429; doch vgl. auch Mart. Matth. 1 Act. apost. ap. ed.
Bonnet II1 p. 218, 8f — 16 Matth. 3, 4; Mark. 1,6 — 17—24 Act. 10, 10—15 —
25 Matth. 15,11 — 27 Gen. 1, 29; 9, 3 — 27 £ Prov. 15, 17

16,1
158
2

166 Clemens.

προειρημένου λόγου, ος οὐ τὰ λάχανα ἡ ἀγάπη, μετὰ δὲ ἀγάπης
τὰ δεῖπνα παραληπτέα. ἀγαϑὴ μὲν ἡ μέση κατάστασις ἐν πᾶσι μέν,
οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ ἐν τῇ ἀμφὶ τὴν ἑστίασιν παρασκευῇ" ἐπεὶ αἱ μὲν
ἀχρότητες σφαλεραί, αἱ μεσότητες δὲ ἀγαϑαί. μέσον δέ ἐστι πᾶν τὸ
ἀνενδεὲς τῶν ἀναγχαίων" αἱ γὰρ χατὰ φύσιν ὀρέξεις αὐταρκείᾳ
περιορίζονται. Ἰουδαίοις δὲ διὰ τοῦ νόμου οἰχονομικώτατα καταγ-
γέλλεται ἡ εὐτέλεια" μυρίων γὰρ ὅσων ἀφείλατο Ι τὴν χρῆσιν ὃ παι-
δαγωγὸς αὐτοὺς διὰ Μοωσέος, αἰτίας προσάπτων, κεχρυμμένας μὲν
τὰς πνευματικάς, ἐμφανεῖς δὲ τὰς σαρχικάς, αἷς καὶ πεπιστεύχασι,
τοῖς μὲν ὅτι οὐχ ἔστι δίχηλα, τοῖς δὲ ὅτι τὴν τροφὴν οὐ μηρυκᾶται,
τὰ δ᾽ ὅτι ἄρα οὐχ ἔχει μόνα τῶν ἐνύδρων λεπίδας, og ὀλίγα παν-
τελῶς ἀπολείπεσϑαι πρὸς τὴν τροφὴν αὐτοῖς ἐπιτήδεια. ὧν δὲ
ἐφῆκεν ἅπτεσϑαι, πάλιν κεχώλυχεν τούτων τὰ ϑνηξιμαῖα τὰ τε
εἰδωλόϑυτα τά τε ἀποπεπνιγμένα' οὐδὲ γὰρ τούτων ψαύειν ϑέμις.
ἐπεὶ γὰρ ἀμήχανον χρώμενον τοῖς ἡδέσιν ἀποστῆναι τῆς ἀποδοχῆς
αὐτῶν, τὴν ἐναντίαν ἀντέϑηκεν ἀγωγήν, μέχρις ἂν ἐκλύσῃ τὴν dx]
τοῦ ἔϑους ἐπὶ τὴν ἡδυπάϑειαν καταδρομήν. ἀνϑρώποις δὲ τὰ μὲν
πολλὰ βλάβην καὶ λύπην ἐνεγέννησεν ἡδονή, δυσπάϑειαν δὲ καὶ
λήϑην καὶ ἀφροσύνην ἡ πολυτροφία ἐντίχτει τῇ ψυχῇ. εὐαυξῆ δὲ
καὶ τῶν παίδων τὰ σώματα γίνεσϑαί φασιν εἰς μῆκος ἐπιδιδόντων
ἀπὸ τῆς ἐλλειπούσης τροφῆς" οὐ γὰρ κωλύεται τὸ “ἀνατρέχον εἰς
αὔξην πνεῦμα τῆς πολλῆς τροφῆς ἀντιφραττούσης τὸ εὔπνουν τοῦ
δρόμου. ὅϑεν κατηγορῶν τοῦ τρυφῶντος βίου ὃ τὴν ἀλήϑειαν ἐζη-
λωκὼς τῶν φιλοσόφων Πλάτων τὸ ἔναυσμα. τῆς Ἑβραϊκῆς φιλο-
σοφίας ζωπυρῶν᾽ »ἐλϑόντα δέ use, φησίν, »ὁ ταύτῃ λεγόμενος av
Bios εὐδαίμων, Ἰταλικῶν τε καὶ “υρακουσσίων τραπεζῶν πλήρης,
οὐδαμῶς ἤρεσεν, δὶς τῆς ἡμέρας ἐμπιμπλάμενον ζῆν καὶ μηδέποτε
μόνον κοιμώμενον νύχτωρ, καὶ ὅσα τούτῳ ἐπιτηδεύματα συνέπεται
τῷ Pin‘ ἐκ γὰρ τούτων οὔτ᾽ ἂν φρόνιμος οὐδείς ποτ᾽ ἂν γενέσϑαι
τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἀνϑρώπων δύναιτο ἐκ νέου ἐπιτηδεύων

10-14 vgl. Lev. 11; Deut. 14 — 25-8. 167, 1 u. 7f Plato Epist. VII
p. 326 BC

17,1
65 8

1088

18,1

Paedagogus II. Cap. I. 17, 1—Cap. 11. 19, 4. 167

τοιαῦτα, 00% οὕτω ϑαυμαστῇ φύσει κραϑήσεται.« οὐ γὰρ ἄπυστος
ἦν ὅ Πλάτων τοῦ Δαβίδ, ὃς ἐν τῇ πόλει τῇ ἑαυτοῦ τὴν ἁγίαν
ἱδρύων κιβωτὸν ἐν μέσῃ τῇ σχηνῇ, παντὶ τῷ ὑπηκόῳ εὐφροσύνην
ποιήσας λαῷ, »ἐναντίον τοῦ χυρίου ,διεμέρισεν εἰς πᾶσαν τὴν δύναμιν
τοῦ Ἰσραὴλ ἀπὸ ἀνδρὸς ἕ og γυναικός, ἑκάστῳ κολλυρίδα ἄρτου zei
ἐσχαρίτην καὶ λάγανον ἀπὸ τηγάνουκ. αὐτάρκης αὕτη ἡ τροφὴ καὶ
Ἰσραηλιτική, ἡ δὲ ἐϑνικὴ “περιττή. »σώφρων οὐδ᾽ ἂν μελλήσαι ποτὲ
γενέσϑαις ὃ χρώμενος αὐτῇ, τὸν νοῦν ἐγκατορύξας τῇ κοιλίᾳ, τῷ
ἰχϑύι τῷ καλουμένῳ ὄνῳ τὰ μάλιστα ἐοικώς, ὃν δή φησιν ’Agıoro-
τέλης μόνον τῶν ἄλλων ζῴων ἐν τῇ γαστρὶ τὴν καρδίαν ἔχειν.
τοῦτον ἐκτραπελόγαστρον Ἐπίχαρμος καλεῖ Ι ὁ κωμικός. τοιοῦτοι τῶν
ἀνϑρώπων οἱ εἰς γαστέρα πεπιστευχότες, »ὧν ϑεὸς ἡ κοιλία καὶ ἡ
δόξα ἐν τῇ αἰσχύνῃ αὐτῶν, οἱ τὰ ἐπίγεια φρονοῦντεςε. τούτοις 00%
ἀγαϑὰ προεϑέσπισεν ὃ ἀπόστολος, »ὧν τὸ τέλοςς εἰπὼν »ἡ ἀπώλειας.

Il. Πῶς τῷ ποτῷ προσενεκτέον.

»Oivo δὲ ὀλίγῳ χρῶς, τῷ Τιμοϑέῳ ὑδροποτοῦντι, »διὰ τὸν στό-
μαχόν σους, φησὶν ὁ ἀπόστολος, παγκάλως νοσηλευομένῳ καὶ πλα-
δῶντι σώματι κατάλληλον τὸ ἐπιστῦφον βοήϑημα προσφέρων, ὀλίγον
δὲ ἐγχρίνων τοῦτο, μὴ λάϑῃ τὸ βοήϑημα διὰ πλῆϑος ἄλλης ϑερα-
πείας δεόμενον. φυσικὸν μὲν οὖν καὶ νηφάλιον ποτὸν ἀναγκαῖον
διφψῶσίν ἐστιν ὕδωρ. τοῦτο ἐκ τῆς ἀκροτόμου πέτρας κατειβόμενον
τοῖς παλαιοῖς τῶν Ἑβραίων μονότροπον σωφροσύνης ὁ κύριος ἐχο-
ρήγει ποτόν, νήφειν δὲ μάλιστα ἐχρῆν τοὺς ἔτι πλανωμένους. ἔπειτα
ἡ ἄμπελος ἡ ἁγία τὸν βότρυν ἐβλάστησεν τὸν προφητικόν. τοῦτο
σημεῖον τοῖς εἰς ἀνάπαυσιν dx τῆς πλάνης πεπαιδαγωγημένοις, ὁ
μέγας βότρυς, ὃ λόγος ὃ ὑπὲρ ἡμῶν ϑλιβείς, τὸ αἷμα τῆς σταφυλῆς
ὕδατι κίρνασϑαι ἐϑελήσαντος τοῦ λόγου, ὡς καὶ τὸ αἷμα αὐτοῦ σω-

N = - > -
τηρίᾳ κίρναται: διττὸν δὲ τὸ αἷμα τοῦ κυρίου: τὸ μέν ἐστιν αὐτοῦ

τ “-- - x x -
σαρχιχόν, ᾧ τῆς φϑορᾶς λελυτρώμεϑα, τὸ δὲ πνευματικόν, τοῦτ᾽

2—6 vgl. II Sam. 6, 17—19; I Chron. 16, 1-3 — 8—10 Aristot. Fr. 326 Rose?
— 11 vgl. Epich. Fr. 67 Kaibel — 12—14 Phil. 3, 19 — 16f I 'Tim. 5, 23 —
16—20 vgl. Isid. Pelus. Ep. 1385 — 21—28 vgl. Exod. 17, 6; Num. 20, 11; Deut.
8, 15 — 24-26 vgl. Jes. 25, 10; Num. 13, 24 — 29 vgl. I Petr. 1, 18f

177P4

19,1

168 Clemens.

ἔστιν ᾧ κεχρίσμεϑα. καὶ τοῦτ᾽ ἔστι πιεῖν τὸ αἷμα τοῦ Ἰησοῦ, τῆς
κυριακῆς μεταλαβεῖν ἀφϑαρσίας" ἰσχὺς δὲ ποῦ λόγου τὸ πνεῦμα, ος
αἷμα σαρκός. ἀναλόγως τοίνυν κίρναται ὃ μὲν οἶνος τῷ ὕδατι, τῷ
δὲ ἀνθρώπῳ τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ μὲν εἰς πίστιν εὐωχεῖ, τὸ κρᾶμα, τὸ
δὲ εἰς ἀφϑαρσίαν ὁδηγεῖ, τὸ πνεῦμα, ἡ δὲ | ἀμφοῖν αὖϑις κρᾶσις ποτοῦ
τὲ καὶ “λόγου εὐχαριστία κέχληται, χάρις ἐπαινουμένη καὶ καλή, ἧς
οἱ κατὰ πίστιν μεταλαμβάνοντες ἁγιάξζονται καὶ σῶμα καὶ ψυχήν, τὸ
ϑεῖον χρᾶμα τὸν ἄνϑρωπον τοῦ πατρικοῦ βουλήματος πνεύματι καὶ
λόγῳ συγκιρνάντος μυστικῶς" καὶ γὰρ ὡς ἀληϑῶς μὲν τὸ πνεῦμα
φκείωται τῇ ὑπ᾽ αὐτοῦ φερομένῃ ψυχῇ, ἡ δὲ σὰρξ τῷ λόγῳ, di ἣν
»ὁ λόγος γέγονεν σάρξε. ἄγαμαι τοίνυν τοὺς αὐστηρὸν ἐπανῃρημέ-
νους βίον καὶ τῆς σωφροσύνης τὸ φάρμακον ἐπιποϑοῦντας τὸ ὕδωρ,
φεύγοντας δὲ ὁ ὅτι μάλιστα πορρωτάτω τὸν οἶνον οἷον πυρὸς ἀπειλήν.

᾿Αρέσκει οὖν τοὺς παῖδας καὶ τὰς κόρας ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον
ἀπέχεσϑαι τοῦ φαρμάχου τούτου" οὐ γὰρ κατάλληλον ζεούσῃ ἡλικίᾳ
τῶν ὑγρῶν τὸ ϑερμότατον ἐπεγχεῖν, τὸν οἶνον, οἱονεὶ πῦρ ἐποχε-
τεύοντας πυρί, ἐξ οὗ ὁρμαί τε ἄγριαι καὶ φλεγμαίνουσίει ἐπιϑυμίαι
καὶ διάπυρον ἦϑος ἐχκαίεται προπετεῖς τε οἱ νέοι ἔνδοϑεν χλιαινό-
μενοι ἐπὶ τὰς ὀρέξεις γίνονται, ὡς δὴ προῦπτον αὐτῶν τὴν βλάβην
ἐλέγχεσϑαι | διὰ τοῦ σώματος, πεπαινομένων ϑᾶττον ἢ προσῆχεν τῶν
τῆς ἐπιϑυμίας μελῶν. ὀργῶσι γοῦν ἀναιδέστερον ἀναζέοντος οἴνου
καὶ οἰδοῦσι μαστοί τε καὶ μόρια προχηρύσσοντες ἤδη πορνείας εἰκόνα
καὶ τῆς ψυχῆς τὸ τραῦμα φλεγμαίνειν ἀναγκάζει τὸ σῶμα σφυγμοί
τε ἀναιδεῖς περιεργίαν διώκουσιν εἰς παρανομίας ἐχκαλούμενοι τὸν
κόσμιον. ἐνθένδε ἤδη τῆς ἡλικίας τὸ γλεῦχος ὑπερβάλλει τῆς αἰδοῦς
τοὺς ὅρους. χρὴ δέ, os ἔνι μάλιστα, κατασβεννύναι πειρᾶσϑαι τὰς

20,1

178 P

668
4

21,1

ὁρμὰς τῶν νέων, ἀφαιροῦντας μὲν τὸ ὑπέκκαυμα, τὸ τῆς ἀπειλῆς

βακχικόν, ἐπεισχέοντας δὲ τὸ ἀντιφάρμακον τῆς ἐχζέσεως, ὃ καὶ τὴν

ψυχὴν τυφομένην ἤδη καϑέξει καὶ τὰ μόρια ἐφέξει διοιδοῦντα καὶ

κατακοιμίσει τὸν ἐρεϑισμὸν τῆς ἤδη σαλευομένης ἐπιϑυμίας.
Οἱ δὲ | ἀκμάζοντες μεϑ’ ἡμέραν μὲν ἀρίστου μεταλαβόντες, οἷς
κατάλληλον τὸ ἄριστον, ἄρτου μόνον ἀπογευσάμενοι ἀπεχέσϑων

7 vgl. I Thess. 5, 25 — 11 Joh. 1, 14 — 15—18 vgl. Isid. Pelus. Ep. 1 38 ---
16—18 vgl. Plato Leges II p. 664 E 7 φύσις ἁπάντων τῶν νέων διάπυρος. p. 666 A
νομοϑετήσομεν . . . τοὺς παῖδας... οἴνου μὴ γεύεσϑαι, διδάσχοντες ὡς οὐ χρὴ
πῦρ ἐπὶ πῦρ ὀχετεύειν — 32f vgl. Plato Leg. II p. 666 B πολνοινίας τὸ παράπαν
τὸν νέον ἀπέχεσϑαι

‚179P 2

Paedagogus II. Cap. II. 20, 1—23, 1. 169

πάμπαν τοῦ ποτοῦ πρὸς τὸ ἀναπίνεσϑαι τὴν περιττὴν ὑγρότητα
αὐτῶν ἀνασφογγιζομένην ξηροφαγίᾳ. καὶ γὰρ τὸ συνεχὲς πτύειν καὶ
ἀπομύσσεσϑαι καὶ περὶ τὰς ἐχχρίσεις σπεύδειν ἀχρασίας τεκμήριον ἐκ
τῆς ἀμέτρου προσφορᾶς ὑπερχεομένων τῶν ὑγρῶν τῷ σώματι. εἰ

x a x [2 a
5 δὲ καὶ ἐπιγίνοιτο δίψα, ἀχείσϑων vdarı τὸ πάϑος οὐ πολλῷ᾽ οὐδὲ

γὰρ ὕδατος ἀνέδην ἐμφορεῖσϑαι καϑήκει, οἧς μὴ ἐχκλύζοιτο ἡ τροφή,
καταλεαίνοιτο δὲ εἰς πέψιν καταταττομένων μὲν εἰς τὸν ὄγκον τῶν

σιτίων, ὀλίγων δὲ παντάπασιν εἰς τὰς ἐχκρίσεις χωρούντων. πρέπει 2

δὲ καὶ ἄλλως ταῖς ϑεϊκαῖς φροντίσιν μὴ olvoßagelv' ὃ γὰρ »ἄκρατοςς«
χατὰ τὸν κωμικὸν »ὀλίγα avayxalsı poovelv«, μή τι δὲ οὐδὲ σωφρο-
νεῖν. εἰς δὲ ἑσπέραν τοῦ δείπνου περὶ τὴν ὥραν οἴνῳ χρηστέον,
ἐπειδὰν μηχέτι τοῖς ἀναγνώσμασιν σχολάζωμεν τοῖς νηφαλιοωτέροις.
τὸ τηνίχα δὲ ψυχρότερον χαὶ τὸ περιέχον παρὰ τὸ μεϑ'’ ἡμέραν
γίγνεται, os δεῖν ὑποτρέφειν τὴν ἐκλείπουσαν ἔμφυτον ἀλέαν ἐπειο-
ἄκτῳ ϑερμότητι, ὀλίγῳ δὲ τῷ οἴνῳ κἀνταῦϑα' οὐ γὰρ μέχρι τῶν
ὕβρεως προϊτέον κρατήρων.

Τοῖς δὲ ἤδη παρηβηκχόσιν ἱλαρώτερον ἐπιτρεπτέον μεταλαμβάνειν
τοῦ ποτοῦ, τὸ καταψυχόμενον τῆς ἡλικίας, οἷον μαραινόμενον ὑπὸ
χρόνου, ἀναζωπυροῦντας ἀβλαβῶς τῷ τῆς ἀμπέλου φαρμάχφ᾽ οὐδὲ

20 γὰρ ὡς ἐπὶ πλεῖστον ἐγκυμαίνονται ἔτει τῶν πρεσβυτέρων αἱ ὀρέξεις

περὶ τὰ τῆς μέϑης ναυάγια" καϑωρμισμένοι μὲν οἷον ἀγκύραις τῷ
λόγῳ καὶ τῶ χρόνῳ τὴν ζάλην τῶν ἐπιϑυμιῶν τὴν καταιγίξουσαν
ἐκ μέϑης ὅᾷον φέρουσιν, οἷς ἴσως καὶ χαριεντίσασϑαί τι ἔξεστι παρὰ
τὰς εὐωχίας. ἀλλὰ καὶ τούτοις ὅρος ἔστω τοῦ ποτοῦ μέχρις οὗ τὸν

25 λογισμὸν ἄσειστον διατηρήσωσιν καὶ τὴν μνήμην ἐνεργὸν καὶ τὸ

- 2 δ » use) , Uber, ‚ - Ι -
σῶμα ἀσαλευτον οἴνῳ καὶ ἀχραδαντον᾽ ἀχροϑώρακχα τοῦτον καλοῦσιν
” » \ 3 x ’ ”
οἱ περὶ ταῦτα δεινοί. καλὸν οὖν τὸ προκαταλήγειν διὰ τὸν ολισϑον.

> - ’ >
Aorogıos δέ τις ἐν τῷ Περὶ μαχροβιοτίας, μέμνημαι γάρ, ἐφ
o x , Pr ‚
000v βρέξαι τὰ σιτία μόνον οἴεται δεῖν προάγειν, ἵνα μακροτέραν

9f Menander Fr. 779 CAF III p. 216; vgl. Elter Gnom. hist. ram. 39 —
11—15 vgl. [Just.] Ep. ad Zen. et Ser. 7 — 16 vgl. Eubulos Fr. 94, 6f CAFI
p- 196 u. a. Stellen bei Athen. II p. 36 — 22f vgl. CAF III p. 611 Adesp. 1227 —
26 vgl. Plut. Quaest. conv. III 8 p. 656 Cff — 28—S. 170, 1 vgl. Arsen. Viol.
bei Leutsch, Comm. de Viol. ab Ars. comp. cod. arch. Part. IV

180 P
23,1

170 Clemens.

κτησώμεϑα τὴν ζωήν. ἁρμόδιον τοίνυν τὸν οἶνον τοὺς μὲν ἐν
ϑεραπείας μέρει προσφέρεσϑαι διὰ τὴν ὑγείαν. μόνην, τοὺς δὲ ἐπ᾽
ἀνέσει καὶ διαχύσει. οἶνος γὰρ πρῶτον μὲν αὐτὸν αὐτῷ ἵλεω ποιεῖ
τὸν πιόντα μᾶλλον ἢ πρότερον καὶ τοῖς συμπόταις μειλίχιον καὶ
τοῖς οἰχέταις πραὕτερον καὶ προσηνέστερον τοῖς φίλοις, παροινηϑεὶς
δὲ ἀμείβεται τὴν ὕβριν" ϑερμὸς γὰρ ὧν καὶ χυμοὺς ἔχων ἡδεῖς, κε-
κραμένος ἐμμελῶς τὰ μὲν γλίσχρα τῶν περιττωμάτων ,διατήκει ϑερ-
μότητι, τοὺς δὲ δριμεῖς καὶ φαύλους ταῖς εὐωδίαις κεράννυσι χυμούς.
ev γοῦν ἐχεῖνο εἴρηται" »ἀγαλλίαμα ψυχῆς καὶ καρδίας οἶνος ἔχτισται
ἀπ᾿ ἀρχῆς πινόμενος αὐτάρχης.« κίρνασϑαι δὲ ἄριστον ὕδατι wg
πλείστῳ τὸν οἶνον καὶ [μὴ ὡς ὕδωρ ἐπιζητεῖσϑαι καὶ] ἀπαμβλύνεσϑαι
πρὸς τὴν μέϑην καὶ μὴ ὡς ὕδωρ ἐπεγχεῖσϑαι διὰ τὴν φιλοινίαν" ἄμφω
μὲν γὰρ τοῦ ϑεοῦ ποιήματα, καὶ ταύτῃ πρὸς ὑγείαν συνεργεῖ ἡ κρᾶσις
ἡ ἀμφοῖν, ὕδατός τε καὶ οἴνου, ὅτι ἐκ τοῦ ἀναγκαίου καὶ τοῦ χρη-
σίμου ὃ βίος συνέστηκεν. τῷ μὲν οὖν ἀναγκαίῳ τῷ ὕδατι ὡἧς ὅτι
πλείστῳ ἐγκαταμικτέον καὶ τοῦ χρησίμου" οἴνῳ δὲ ἀμέτρῳ ἡ μὲν
γλῶττα παραποόδίζεται, παρίεται δὲ τὰ χείλη, ὀφθαλμοὶ δὲ παρατρέ-
rovraı, οἷον κολυμβώσης τῆς ὄψεως ὑπὸ τοῦ πλήϑους τῆς ὑγρότητος,
καὶ φεύδεσϑαι βεβιασμένοι κύχλῳ μὲν ἡγοῦνται περιφέρεσϑαι τὰ
πάντα, ἀριϑμεῖν δὲ οὐ δύνανται τὰ πόρρω ὡς ἔστι μόνα"
καὶ μὴν ὁρᾶν. μοι δύο μὲν ἡλίους δοχῶ,
μεϑύων ὃ Θηβαῖος ἔλεγεν γέρων" κινουμένη | μὲν γὰρ ὑπὸ τῆς τοῦ

οἴνου ϑερμότητος ἡ ὄψις πυχνότερον πολλαπλασίονα τοῦ ἑνὸς φαν-
τάζεται τὴν οὐσίαν᾽ διαφέρει δ᾽ οὐϑὲν ἢ τὴν ὄψιν κινεῖν ἢ τὸ

»κὐ ’ δὶ x > > Er Va ed ’ - - c
ορώμεγον" ταῦτον γὰρ ES ἀμφοῖν ἡ οψις πέπονϑεν τῆς τοῦ VNOXE-

, f x x ’ 2 - Ψ , x ΄
μένου καταλήψεως διὰ τὸν σάλον ἀχριβῶς ἐφικέσϑαι μὴ δυναμένη.
\ c ΄ ‚ x
χαὶ αἱ βάσεις καϑάπερ ῥεύματι ὑποφέρονται Avyuoi τε καὶ ἔμετοι
καὶ παραφροσύναι ἐπεισεκώμασαν.

3f vgl. Plato Leg. I p. 649 A πιόντα τὸν ἄνθρωπον αὐτὸν αὑτοῦ ποιεῖ (ὃ

24,1

1831P2

οἶνος) πρῶτον ἵλεων εὐθὺς μᾶλλον ἢ πρότερον --- 9 Sir. 34 (31), 27f — 10—15 .

vgl. [Just.] Ep. ad. Zen. et Ser. 12 — 19f; 22—26 vgl. Aristot. Probl. III 9. 20
(p. 872a 18; 874a 5) διὰ τί τοῖς μεϑύουσι σφόδρα κύχλῳ πάντα φαίνεται φέρεσθαι,
καὶ... ἀρϑρεῖν (ἀριϑμεῖν) τὰ πόρρω οὐ δύνανται; ... ἢ ὅτι. .. κινεῖται ὑπὸ
τῆς ϑερμότητος τοῦ οἴνου ἣ ὄψις πυχνάχις; διαφέρει οὖν οὐϑὲν τὴν ὄψιν κινεῖν
ἢ τὸ ὁρώμενον" ταὐτὸ γὰρ ποιεῖ πρὸς τὸ φαίνεσϑαι τὰ εἰρημένα — 21 Eurip.
Bakch. 918

ven

u ee ee Be ΨΥ ὙΥΨΥ ΨΥ ΡΥ τ LA 5 > us. ΨΥ ΕΝ U 0. aaa a

Paedagogus II. Cap. I. 23, 2—26, 1. 171

πᾶς γὰρ οἰνωϑεὶς ἀνὴρ 3
χατὰ τὴν τραγῳδίαν
ἥσσων μὲν ὀργῆς ἐστιν, τοῦ δὲ νοῦ κενός,
φιλεῖ τε πολλὴν γλῶτταν ἐχχέας μάτην

” > ᾿ ao ς x -
5 ἄκων ἄχούειν ἀπερ ἑκὼν εἶπεν καχῶς.
- « Σ x
χαὶ πρό γε τῆς τραγῳδίας ἡ σοφία κέχραγεν" »olvos πινόμενος πολὺς
ἐν ἐρεϑισμῷ καὶ παντὶ πτώματι πληϑύνει.ς

Διὸ οἱ μὲν πλεῖστοι ἀνίεσϑαί | φασιν δεῖν παρὰ τοὺς πότους καὶ 61 8. 25,1

τὰ σπουδαῖα εἰς ἕω ὑπερτίϑεσϑαι. ἐγὼ δὲ τότε μάλιστα τὸν λόγον

10 συνευωχησόμενον ἀξιῶ παρεισάγει». παιδαγωγήσοντα τὴν οἰνοφλυγίαν,
μὴ λάϑῃ. παραπεσοῦσα εἰς μέϑην Ἃ εὐωχία ὡς γὰρ ὀφϑαλμοὺς οὐχ 2
ἄν τις εὖ φρονῶν πρὶν ἢ ἐπὶ τὸν ὕπνον ἰέναι ἀξιώσειε μύειν, οὕτως
οὐδὲ τὸν λόγον ἀπεῖναι τοῦ συμποσίου ὀρϑῶς ἂν τις βουληϑείη οὐδὲ
προχαταχοιμίζειν αὐτὸν τῶν πράξεων ἐπιτηδεύσαι ἂν καλῶς. ἀλλ᾽

15 οὐδὲ ἀφίστασϑαί ποτε δυνήσεται τῶν οἰχείων ὁ λόγος αὐτῷ, οὐδ᾽
ἂν καϑεύδωμεν" καὶ γὰρ ἐπὶ τὸν ὕπνον παρακλητέον. τελεία γὰρ ἡ 3
σοφία ϑείων οὖσα καὶ ἀνϑρωπίνων πραγμάτων ἐπιστήμη ἐμπεριλα-
βοῦσα τὰ ὅλα, κατ᾽ ἐχεῖνο, καϑ᾽ ὃ ἂν ἐπισχοπῇ τὴν ἀνθρώπων ἀγέλην,
τέχνη γίνεται περὶ βίον, καὶ ταύτῃ πάντῃ συμπάρεστιν ἐφ᾽ ὅσον

20 βιοῦμεν, ἀεὶ τὸ ἴδιον ἔργον ἐκτελοῦσα, τὴν εὐζωΐαν. οἱ δὲ. χαχοδαί- 4
μονες οἱ ἀπελαύνοντες σωφροσύνην εὐωχίας μακαριστὸν ἡγοῦνται
βίον τὴν ἀχοσμίαν τὴν περὶ τὰ συμπόσια, ὧν ἔστι τὸ ζῆν οὐδὲν 182 P
ἀλλ᾽ ἢ κῶμος, χραιπάλη, βαλανεῖα, ἄχρατος, ἀμίδες, ἀργία, πότος.
ὁρᾶν γοῦν ἔστιν αὐτῶν τινας ἡμιμεϑεῖς, σφαλλομένους, περὶ τοῖς 26,1

25 τραχήλοις ἔχοντας στεφάνους ὥσπερ τοὺς ἀμφορεῖς, διαπυτίζοντας

1 πᾶς -- 3 χενός Antonius Melissa p. 50 Gesner — 1—5 Soph. Fr. ine. 848;
vgl. Elter Gnom. hist. ram. 39 — 6 f Sir. 34 (31), 29£ — $f vgl. Plut. Vit. Pelop. 10
— 11f λάϑῃ — [ἡ] εὐωχία »vielleicht aus einem Tragiker« Jackson — 17 Stoische
Definition vgl. Strom. 130.35; IV 163; VI 133. 160; VII 70 und Plut. Mor. p. 874 E
(= Diels, Doxogr. gr. p. 273, 12); Sext. Emp. Math. IX 13. 125; Origenes, C. Cels.
ΠῚ 72; Jeremiahom. VIII 2; Philo De congr. er. gr. 79 (I p. 530 M); Cicero De
off. I 153; De fin. II 37; Tusc. IV 57; V 7; Galen, Hist. phil. 5 (= Doxogr. gr.
p- 603,2); Chrys. Fr. log. 35f Arnim — 19 τέχνη περὲ βίον stoisch; vgl. Cicero
De fin. III4. 24; Tusc. II 12; andere Stellen bei Wendland Quaest. Mus. p. 12
— 22f vgl. Kock CAF III p. 479 Adesp. 375; Markland, Explie. vet. auct. (An-
hang zu Eurip. Suppl.) p. 247; Porson, Advers. p. 300; Cobet, Log. Herm. 1 (1866)
p- 284 u. Mnemos. 6 (1857) p. 183

ὃ ἥσσων P? ἥσσω P* | 4 re] δὲ Stob.Flor.18,1 | 5 ἀκούειν P3F2M? ἀχούει P*F*M*
ἅπερ] οὃς Stob. Plut. Mor. p. 89 B | εἴπῃ Plut. | χαχῶς P Stob. λόγους Plut.; vgl.
Hense zu Stob. Flor. 18,1 | 14 προχατακοιμίζων — πράξεων {τι} Kroll | 15 ἀφίστα-
σϑαι PeorrF ἀμφίστασθαι P*M | αὐτῷ ὁ λόγος Ma | 20 βιοῦμεν P? βίου μὲν P* |
23 Auides P? Ausides P*

172 Clemens.

ἀλλήλοις τὸν ἄκρατον φιλοτησίας ὀνόματι, ἄλλους δὲ πλήρεις κραι-
πάλης, αὐχμῶντας, ὠχριῶντας, τὰ πρόσωπα πελιδνοὺς καὶ ἔτι ἐπὶ τῇ
χϑιζῇ μέϑῃ ἄλλην ἕωϑεν αὖϑις ἀναντλοῦντας μέϑην. καλόν, ὦ φίλοι, 3
καλὸν καταμαϑόντας ὅτι μάλιστα πόρρωϑεν τὴν εἰκόνα ταύτην τὴν
5 γελοίαν ἅμα καὶ ἐλεεινὴν σφᾶς αὐτοὺς πρὸς τὸ ἄμεινον σχηματίζειν,
ὀρρωδοῦντας μὴ ἄρα πῃ καὶ ἡμεῖς παραπλήσιον ϑέαμα ἄλλοις (καὶ)
γέλως γενώμεϑα. ἀστείως ἄρα εἴρηται" as ἄρα χάμινος μὲν δοκιμάζει 3
στόμωμα ἐν βαφῇ, οἶνος δὲ καρδίαν ὑπερηφάνων (ἐν μέϑῃ). « μέϑη
μὲν οὖν ἐστιν ἀκράτου χρῆσις ‚sHodgorega, παροινία δὲ ἡ 2x τῆς
10 χρήσεως ἀκοσμία, κραιπάλη δὲ ἡ ἐπὶ τῇ μέϑῃ δυσαρέστησις καὶ ἀηδία
ἀπὸ τοῦ τὸ κάρα πάλλειν ὠγνομασμένη. τοῦτον τὸν βίον, εἰ βίον 27,1
καλεῖν χρή, ῥᾷϑυμον ὄντα καὶ περὶ τὰς ἡδυπαϑείας κεκινημένον καὶ
περὶ τὴν οἰνοφλυγίαν ἑπτοημένον ἡ ϑεία σοφία ὑφορωμένη παραγ-
γέλλει τοῖς αὑτῆς τέχνοις" vun ἔσϑι οἰνοπότης μηδὲ ἐ ἐχτείγου συμβολαῖς,
15 χρεῶν ἀγορασμοῖς, πᾶς γὰρ μέϑυσος καὶ πορνοχόπος πτοωχεύσει καὶ
ἐνδύσεται διερρηγμένα πᾶς ὑπνώδης.«« ὑπνώδης γὰρ πᾶς ὃ μὴ εἰς 2
σοφίαν ἐγρηγορῶν, ἀλλὰ ὑπὸ μέϑης βαπτιζόμενος εἰς ὕπνον. καὶ
διερρωγότα, φησίν, ἐνδύσεται ὁ πάροινος, ἐπαισχυνϑήσεται τῇ μέϑῃ
διὰ τοὺς κατοπτεύοντας. ὀπαὶ γὰρ ἁμαρτωλοῦ τὰ διερρωγότα τοῦ 8
20 ὕφους τοῦ σαρκικοῦ φιληδονίαις κατατετρημένα, δὲ ὧν ἡ αἰσχύνη
ἔνδοϑεν τῆς ψυχῆς ἐπιϑεωρεῖται, ἡ ἁμαρτία, δὲ ἣν οὐδὲ σωϑήσεται
ῥᾳδίως τὸ ὕφος τὸ ἀπεσπασμένον πάντοϑεν εἰς πολλὰς κατασηπό-
uevov ἐπιϑυμίας, τὸ ἀπεσχισμένον τῆς σωτηρίας. ταύτῃ νουϑετιχώ- 4
ara ἐπιφέρει" »τίνι οὐαί; τίγι ϑόρυβος; τίνι χρίσις; τίνε!] ἀηδεῖς 183 P
25 λέσχαι; τίνι συντρίμματα διακενῆς;ς ὁρᾶτε ὅλον διερρωγότα τὸν
φίλοινον, ὃς παρορᾷ μὲν τὸν λόγον αὐτόν, ἔχδοτον δὲ αὐτὸν συνε-
χώρησεν τῇ μέϑῃ, ὅσα τούτῳ ἠπείλησεν ἡ γραφή" καὶ πάλιν ἐπιφέρει
τῇ ἀπειλῇ: »tivog πελιδνοὶ οἱ ὀφϑαλμοί; οὐ τῶν ἐγχρονιζόντων ἐν
οἴνοις; οὐ τῶν ἰχνευόντων ποῦ πότοι γίνονται;« ἐνταῦϑα μὲν χαὶ 5
80 νγεχρὸν ἤδη τῷ λόγῳ τὸν φιλοπότην ἀποφαίνεται, διὰ τῶν ὀφϑαλ-

1—8 vgl. Kock CAF III p. 472 Adesp. 342 — 7 f Sir. 34 (81), 26 — 8 μέϑη
— 11 ὠνομασμένη; 173,14 περικλύζεται --- 21 διαφϑείρῃ; 174,10 ὡς — 16 σωματο-
ποιουμένη Nicetascat. zu Luk. (21, 34) in Vatie. 1611 f. 273r; Monac. 33 ἢ 349r;
lateinisch bei Corderius, Cat. in 5. Luc. p. 526. Ine. παιδαγωγοῦ: ἔστι δὲ μέϑη
μὲν ἀκράτου ----14--16 Prov. 23, 208 — 24f Prov. 23, 29 — 98 f Prov. 23, 29£

Paedagogus II. Cap. II. 26, 2—29, 1. 173

μῶν τῶν πελιδνῶν, ὃ τοῖς νεκροῖς σημεῖον ἐπιφαίνεται, τὸν ἐν κυρίῳ
ϑάνατον αὐτῷ καταγγείλασα" ἡ γὰρ ἀμνηστία τῶν εἰς τὴν ἀληϑῆ
συντεινόντων ζωὴν ἐπὶ τὴν φϑορὰν ῥέπει. εἰχότως οὖν στερρότατα
ὃ παιδαγωγὸς ἀπαγορεύει τῆς ἡμετέρας κηδόμενος σωτηρίας" »μὴ

ς᾽ z σ
5 πίνετε οἶνον ἐπὶ μέϑη.« διὰ τί, πεύσῃ; »ὅτις, φησί, »τὸ στόμα σου

τότε λαλήσει σχολιά, xaraxelon δὲ ὥσπερ ἐν καρδίᾳ ϑαλάσσης καὶ
ὥσπερ κυβερνήτης ἐν πολλῷ κλύδωνι.« ἐντεῦϑεν καὶ ἡ ποιητικὴ
οφελημένη λέγει"
οἶνός τε, ὃς πυρὶ ἶσον ἔχει μένος, evt ἂν ἐς ἄνδρας
2299, κυμαίνει δ᾽ οἷα Δίβυσσαν ἅλα
βορέης ἠὲ νότος, τὰ δὲ κεχρυμμένα πάντα
φαίνει, ἁμαρτοεπής" οἶνος μεϑύουσιν θλισϑος,
οἶνος ψυχαπάτης

28,1

\ Nee Te - ’ x ’ ’ x c
χαὶ τὰ ξξῆς. ορᾶτε τοῦ ναυαγίου τον κίνδυνον; περικλυζεται μὲν ἢ 8

καρδία πολυποσίᾳ, τὸ δὲ πλῆϑος τῆς οἰνοφλυγίας ϑαλάττης εἴκασεν
ἀπειλῇ, ἐν ἡ βεβυϑισμένον τὸ σῶμα ὥσπερ ναῦς δέδυχεν εἰς βυϑὸν
ἀκοσμίας Ζαῖς τοῦ οἴνου τρικυμίαις ἐπικεχωσμένον, ὁ δὲ κυβερνήτης,
ὁ νοῦς ὁ ἀνϑρώπινος, περιφέρεται τῷ κλύδωνι ὑπερεχούσης τῆς
μέϑης, ἐνθαλαττεύων τε ἰλιγγιᾷ τῷ ζόφῳ τῆς καταιγίδος, τοῦ τῆς
ἀληϑείας ἀστοχήσας λιμένος, ἕως ἂν περιπεσὼν ὑφάλοις πέτραις
αὐτὸς αὑτὸν ἐξοχείλας. εἰς ἡδονὰς διαφϑείρῃ.

Εἰχότως οὖν καὶ ὁ ἀπόστολος παραγγέλλει: »μὴ μεϑύσχεσϑε ἐν
οἴνῳ, © | ἐστιν ἀσωτία πολλή«, τὸ ἄσωστον τῆς μέϑης διὰ τῆς
ἀσωτίας αἰνιξάμενος. εἰ γὰρ καὶ τὸ ὕδωρ οἶνον ἐν τοῖς γάμοις

1 vgl. Hippokr. Prognost. 2 — 4 vgl. Prov. 23, 31; Τοῦ. 4, 15; Joel1,5 —
5—7 Prov. 23, 33f — 9—11 Eratosth. Fr. 34 Hiller; vgl. Wilamowitz, Gött. Nachr.
Phil.-hist. K1. 1894 5. 34 f; Elter Gnom. hist. ram. 39 — 12f Aus einem unbek. Dichter,
durch ein Versehen eng mit dem Eratosthenesfr. verbunden — 14 vgl. zu 8. 172, 8.
Ine. παιδαγωγοῦ" ἐπικλύζεται μὲν γὰρ ἣ καρδία πολυποσίᾳ" olvopkvyig (+ δὲ Mon.)
τὸ σῶμα βεβυϑισμένον ὥσπερ (16) — διαφϑείρῃ (21) — 16 τὸ σῶμα --- 17 ἐπιχεχωσμέ-
γον, ὑπερεχούσης τῆς μέϑης (18), λιμένος --- πέτραις (20) wahrscheinlich aus einem
Dichter; vgl. Blaß, Hermes 35 (1900) 5. 342 — 99 f Ephes. 5, 18 — 9 4: vgl. Joh. 2, 1—11

1 τὸν ἐν χυρίῳ ϑάνατον αὐτῷ] τὸν τῷ zuglov ϑάνατον αὐτοῦ Ma | 6 χατακείσῃ
Prov. χατάχεισαι P 9 οἷνός τε ὃς P* οἶνός $ ὃς P3 οἶνός τε Stob. Flor. 18, 8 ö οἶνος
Ath. II p. 86 F(HSS CE) οἶνος τῷ Hesych. 5. v. ναρϑηχοπλ. HSS οἶνός τι (= τοῦ)
Cornutus 30 | ἄνδρα Stob. | 11 βορρῆς Stob. MdA βορῆς Stob. S Ath. CE | δὲ P Ath. δὲ
χαὶ Stob. S | πάντα] φαίνει | βυσσόϑεν᾽ ἐκ δ᾽ ἀνδρῶν πάντ᾽ ἐτίναξε νόον Stob. Ath. |
14 περικλύζεται F2 πολυχλύζεται PF*M | 15 οἰνοφλυγίας (A in Ras.) P2 | 18 ὁ νοῦς
ὃ ἀνϑρώπινος] νοῦς Cat. | ἐπιφέρεται Mon. | 19 εἰλιγγιᾷ Ε|90 ἂν περιπεσὼν L. Din-
dorf im Thes. (5. v. ἀντιπεριπίπτω) ἀντιπεριπεσὼν P Vat. ἀντιπαραπεσὼν Mon. |
21 ξαυτὸν Cat. | ἐξωχείλας P*M | διαφϑείρῃ P Vat. ὥσπερ σμῆνος μελισσῶν dıeyeion
Mon. instar agminis apum exeitat Cord. | 221 ἐν οἴνῳ, ᾧ] οἴνῳ, ἐν ᾧ St

29,1
184 P

174 Clemens.

πεποίηκεν, 00% ἐπέτρεψε» μεϑύειν, τὸ δὲ ὑδαρὲς τοῦ φρονήματος
ἐξωοποίησεν, τοῦ νόμου ἡ τὴν ἐργάτιν ἐξ ᾿Αδάμ, τὸν κόσμον ὅλον
αἵματι πληρώσας ἀμπέλου, ποτὸν ἀληϑείας, τὸ κρᾶμα τοῦ νόμου τοῦ
παλαιοῦ καὶ τοῦ λόγου τοῦ νέου, εἰς συμπλήρωσιν τοῦ χρόνου τοῦ
προκατηλλαγμένου ϑεοσεβείᾳ παρασχών. μυστικὸν ἄρα σύμβολον ἡ!
γραφὴ αἵματος ἁγίου οἶνον ὠνόμασεν, τὴν δὲ ἐκ τοῦ οἴνου &040-
xgaolav διελέγχουσα »ἀχόλαστον οἶνοςς« φησὶν »χαὶ ὑβριστικὸν μέϑηκ.
ἀρέσκει τοίνυν τῷ λόγῳ τῷ ὀρϑῷ χειμῶνος μὲν διὰ τὸ χρύος πίνειν
μέχρε τοῦ μὴ ῥιγοῦν, οἷς εὐχερὲς τὸ ῥιγοῦν, τοῦ δὲ ἄλλου καιροῦ
διὰ τὴν τῶν ἐντοσϑιδίων ϑεραπείαν. oc γὰρ τροφαῖς ἐπὶ τὸ μὴ
πεινῆν, οὕτως καὶ ποτῷ ἐπὶ τὸ μὴ διφῆν χρηστέον, παραφυλάττοντας
τὸν ὄλισϑον ἀκριβῶς" ἀχροσφαλὴς γὰρ ἡ τοῦ οἴνου παρείσδυσις.
οὕτω δ᾽ ἂν καὶ ἡ ψυχὴ ἡμῶν ὑπάρξαι καϑαρὰ καὶ ξηρὰ καὶ φωτοει-
δής, γαὐγὴ δὲ ψυχὴ ξηρὰ σοφωτάτη χαὶ ἀρίστης. ταύτῃ δὲ καὶ ἐπο-
πτική, οὐδέ ἐστιν κάϑυγρος ταῖς ἐκ τοῦ οἴνου ἀναϑυμιάσεσιν νεφέλης
δίχην σωματοποιουμέγη.

Οὐ πολυπραγμονητέον τοίνυν τὸν οἶνον τὸν Χῖον, ἂν ἀπῇ,
οὐδὲ τὸν ᾿Αριούσιον, ὅταν μὴ παρῇ. δίψα γὰρ ἐνδείας τινός ἐστι
πάϑος καὶ τὸ κατάλληλον ἐπιζητεῖ βοήϑημα πρὸς ἀναπλήρωσιν, οὐ
τετυφωμένον ποτόν. πλαδώσης δὲ ὀρέξεως di ἀκρασίαν αἱ διαπόν-
τίοι | οἰνηγίαι, παραφρονούσης καὶ πρὸ τῆς μέϑης περὶ τὰς ἐπιϑυμίας
τῆς ψυχῆς. Θάσιός τε γὰρ ὃ εὐώδης καὶ 6 εὔπνους Λέσβιος καὶ Κρής
τις γλυκὺς καὶ “Συραχούσσιος ἡδὺς καὶ Δενδήσιός τις Αἰγύπτιος καὶ
ὁ »νησιώτης Nagıos καὶ ἀνϑοσμίας τι ἄλλος τῆς Ἰταλῶν γῆς, πολλὰ
ταῦτα ὀνόματα" σώφρονι συμπότῃ οἶνος εἷς, ἑνὸς γεώργιον ϑεοῦ.
τί γὰρ οὐκ ἀπόχρη ὁ ἐπιχώριος ἀποπληρῶσαι τὴν ἐπιϑυμίαν; εἰ μή
τι χαὶ τὸ ὕδωρ ἐποίσονται, ος οἱ βασιλεῖς οἱ ἀνόητοι [Χόασπις
ποταμὸς οὕτω λεγόμενος τῆς Ἰνδικῆς, οὗ κάλλιστον ὕδωρ εἰς πόσιν»)

7 Prov. 20, 1 --- 8—10 vgl. [Just.] Ep. ad Zen. et Ser. 12 — 10—16 vgl. zu
5. 172, 8. Inc. παιδαγωγοῦ" ὡς οὖν τροφαῖς expl. καλύπτεται --- 10—12 vgl. [Just.]

Ep. ad Zen. et Ser. 13. 12 — 14 vgl. Heraklit Fr. 74f Byw. 118 Diels; vgl. Cobet

187; J. Müller zu Galen, Seripta min. II p. XLIIl sq.; Hense zu Stob. Flor. 5, 120;
17, 43 Mein. (p. 257, 10; 505, 8 Hense); Zeller, Phil. d. Gr. 125 5. 705 Anm. 3—
17 f vgl. Athen. I p. 32 F

"1 πεποίηκεν (ὃ κύριος) Markland | φρονήματος (μεταλλάξας τὴν ψυχὴν) Wil
2 τὴν ἐργάτιν] τὸν ἐργάτην He τὴν ὀργὴν τὴν ἐξ ᾿Αδὰμ {παύσας Schw | 5 προ-
χκατηγγελμένου Markland | 8 ἀρέσκει (über εἰ Ras.) P| 10 ἢ τὸ --- τὸ P* τῶ -- τῶ
P3 18 χαϑαρὰ] καὶ καϑαρὰ Mon. | 14 αὐγὴ P* αὐγῆ P3 αὐγὴ δὲ ψυχὴ] ψυχὴ γὰρ
Cat. | 15 οὐδὲ ἐστιν} ἡ δὲ Cat. | 16 σωματοποιουμένη] καλύπτεται Cat. (velatur
Cord.) | 18 Ἀριούσιον Vi vgl. Variae lect. 15, 24 ἀρὰ ϑούσιον P (e Pt) | 19 πάϑος
P*P3 πάϑους P2 | 26 εἰ ΡΖ ἢ P* | 978 u. S. 175, 1 [Xöaonıs — πόσιν] Nauck,
Bull. de l’Acad. de St. P6tersb. XII (1868) p. 526 [Χόασπις --- Χοάσπιον] Valckenaer
zu Herod. I 188

68 8

30,1

Paedagogus 11. Cap. II. 29, 2—32, 2. 175

τὸ Χοάσπειον, καϑάπερ καὶ τοὺς φίλους. οὕτω δὲ καὶ τὸ ὕδωρ

ἐπαγόμενοι. ταλανίζει τοὺς πλουσίους εἰς τρυφὴν κἀνταῦϑα τὸ ἅγιον 4

πνεῦμα διὰ τοῦ Auds ἐκφωνῆσαν᾽ »oi πίνοντες τὸν διυλισμένον

οἶνον καὶ ἐπὶ κλίνης ἐλεφαντίνηςς, φησί, νκατακείμενοιε, καὶ ὅσα
δ τούτοις ἀκόλουϑα ἐν ὀνείδους ἐπήγαγεν μέρει.

Προνοητέον δὲ μάλιστα τῆς εὐσχημοσύνης (καὶ τὴν Adıvar 31,1
φήσιν ὃ μῦϑος, ἥτις ποτὲ ἦν, ,προμηϑουμένην αὐτῆς τῶν αὐλῶν
ἀπορρῖψαι τὸ ἐπιτερπὲς διὰ τὸ ἀπρεπὲς τῆς ὄψεως), ὡς ἀδιαστρόφῳ
τῷ προσώπῳ πιεῖν, μὴ ἄδην σπάσαντας μηδὲ πρὸ πόσεως τοὺς

10 ὀφϑαλμοὺς ἀσχημονεῖν ἀναγχάζοντας, ἀμυστὶ ἕλχοντας ὑπὸ ἀκρασίας,
μηδὲ περιχεῖν τὸ γένειον ἢ τὴν ἐσϑῆτα καταβρέχειν, ἀϑρόου τοῦ
ποτοῦ ἐπεισχεομένου, μονονουχὶ ἐμπλύνοντας καὶ ἐναποκλυζομένους
ταῖς φιάλαις τὸ πρόσωπον τὸ αὐτῶν. καὶ γὰρ ὁ κελαρυσμὸς ῥαγδαίου 2
τοῦ ποτοῦ φερομένου σὺν πολλῷ τῷ πνεύματι ἐπισπωμένου, ὥσπερ

15 εἰς χκεραμεοῦν ἄγγος ἐγχεομένου, ἠχοῦντος τοῦ λαιμοῦ διὰ τὸν δοώδη
καταβροχϑισμόν, αἰσχρόν, καὶ ἀπρεπὲς τὸ ϑέαμα τῆς ἀκρασίας, πρὸς
δὲ καὶ ἐπιβλαβὲς [τὸ] ἐπιτήδευμα τῷ μεταλαμβάνοντι ἡ φιλοποσία.
μὴ σπεύσῃς εἰς βλάβην, 107) οὗτος. οὐχ ἁρπάζεταί σου τὸ ποτόν᾽ 8
σοὶ δέδοται καὶ ἀναμένει σε. μὴ διαρραγῆναι σπουδάσῃς, χανδὸν

20 ἑλκύσας" πίμπλαταί σου ἡ δίψα, κἂν βράδιον ring, τὸ κόσμιον προσ-
λαβοῦσα, κοσμίως καταμεριζομένου τοῦ ποτοῦ οὐ γὰρ ἀφαιρεῖται
τῷ χρόνῳ ὃ προαρπάζει ἡ ἀκρασία. »ἐν οἴνῳ δέςε, φησί, | »μὴ ἀνδρίζου, 186 P
πολλοὺς γὰρ ἠχρείωσεν 6 οἶνος.«

»Δέϑῃ δὲ μάλιστα οἱ Σχύϑαι χρῶνται Κελτοί τε καὶ Ἴβηρες καὶ 32,1

25 Θρᾷκες, πολεμικὰ ξύμπαντα ὄντα ταῦτα γένη, καὶ καλὸν καὶ evdaıuov
ἐπιτήδευμα ἐπιτηδεύειν vevouixaoın'« ἡμεῖς δὲ τὸ εἰρηνικὸν γένος εἰς
ἀπόλαυσιν, οὐκ εἰς ὕβριν ἑστιώμενοι νηφαλίους πίνωμεν φιλοτησίας,
ἵνα δὴ τῷ ὄντι οἰχείως τῷ ὀνόματι δειχϑῶσιν φιλότητες. πῶς 2
οἴεσϑε πεποωχέναι τὸν κύριον, ὁπηνίκα di ἡμᾶς ἄνϑρωπος ἐγένετο;

80 οὕτως ἀναισχύντως ὡς ἡμεῖς; οὐχὶ ἀστείως; οὐχὶ κοσμίως; οὐχ
ἐπιλελογισμένως; εὖ γὰρ ἴστε, μετέλαβεν οἴνου καὶ αὐτός" καὶ γὰρ

3f Amos 6, 6. 4 — 6-8 vgl. Apollodor Bibl. I 4, ὃ — 99 Ὁ, Sir. 34 (31), 25
— 24—26 Plato Leg. I p. 637 DE

St πίνομεν P|28 δὴ PSF δὲ P*M

176 Clemens.

ἄνϑρωπος καὶ αὐτός" καὶ εὐλόγησέν γε τὸν οἶνον, εἰπών" »λάβετε,
πίετε" τοῦτό μού ἔστιν τὸ αἷμα" « αἷμα τῆς ἀμπέλου τὸν λόγον τὸν
»περὶ πολλῶν ἐκχεόμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶνε, εὐφροσύνης ἅγιον
ἀλληγορεῖ νᾶμα. καὶ ὅτι μὲν σωφρονεῖν τὸν πίνοντα δεῖ, di ὧν 8
ἐδίδασχεν παρὰ τὰς εὐωχίας ἔδειξεν σαφῶς" οὐ γὰρ μεϑύων ἐδίδασκεν.
ὅτι δὲ οἶνος ἦν τὸ εὐλογηϑέν, ἀπέδειξε πάλιν πρὸς τοὺς μαϑητὰς λέγων"
»οὐ μὴ πίω ἔκ τοῦ γενήματος τῆς ἀμπέλου ταύτης, μέχρις ἂν πίω
αὐτὸ μεϑ' ὑμῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ πατρός μους ἀλλ᾽ ὅτι γε οἶνος 4
η» τὸ πινόμενον πρὸς τοῦ κυρίου, πάλιν αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ λέγει
τὴν Ἰουδαίων ἐπονειδίζων σκληροκαρδίαν" »ἦλϑεν γάρε, φησίν, »0
υἱὸς τοῦ ἀνϑρώπου, καὶ λέγουσιν" ἰδοὺ ἄνϑρωπος φάγος καὶ οἰνοπό-

της, τελωνῶν φίλος.« τουτὶ μὲν ἡμῖν καὶ πρὸς τοὺς ᾿γκρατητὰς 33,1

καλουμένους παραπεπαίχϑο.

Αἱ δὲ γυναῖχες, τὸ εὐσχημον ἐπαναιρούμεναι δῆϑεν, ὡς μὴ ταῖς
πλατείαις κύλιξιν διαχέουσαι τὰ χείλη περιρραγεῖς γένωνται πλατυ-
γομένου τοῦ στόματος, στεναῖς κομιδῇ κατὰ τὸ στόμιον ἀλαβάστροις
ἀσχημόνως πίνουσαι ἀναχλῶσι μὲν τὰς κεφαλᾶς, γυμνοῦσι δὲ τοὺς
τραχήλους, οὐ κοσμίως, ἐμοὶ δοχεῖν, καὶ τὸν λάρυγγα διατείνουσαι
περὶ τὴν κατάποσιν βροχϑίζουσιν, οἷον ἀπογυμνούμεναι τοῖς συμ-
πόταις ἃ δύνανται, ἐρυγάς τε ἀνδρώδεις ἐπισπώμεναι, μᾶλλον δὲ
ἀνδραποδώδεις, προσεπιϑρύπτονται σπαταλῶσαι" οὐδεὶς γὰρ ψόφος 2
οἰκεῖος ἀνδρὶ λογικῷ, ἔτι δὲ μᾶλλον γυναικί, N, καὶ τὸ συνειδέναι

αὐτὴν ἑαυτῇ, ἥτις εἴη, μόνον αἰσχύνην φέρει. »ὀργὴ | dee, φησίν, | 187 P
» μεγάλη γυνὴ μέϑυσοςς, οἱονεὶ χόλος ϑεοῦ οἰνομάχλη γυνή. διὰ τί; 69 8
ὅ ὅτε »ἀσχημοσύνην αὐτῆς οὐ συγκαλύπτεικ. ταχὺ γὰρ εἰς ἀταξίαν

ὑποσύρεται γυνή, κἂν μόνον ἐπιδῷ τὴν προαίρεσιν εἰς ἡδονάς. καὶ 8
οὐχὶ ἀλαβάστροις πίνειν κεκωλύχαμεν᾽ ἀλλὰ τὸ ἐπιτηδεύειν ἐν τούτοις
μόνον πίνειν ος ἀλαζονικὸν περιχύπτομεν, τοῖς παρατυχοῦσιν ἀπροῦσ-
παϑῶς χρῆσϑαι συμβουλεύοντες, πόρρωϑεν ἄνωϑεν ὀλισϑανούσας
ἀναχόπτοντες αὐταῖς τὰς ὀρέξεις. ἡ δ᾽ οὖν πρὸς ἐρυγὴν ἀναπλωτά- 4
ζουσα τοῦ ἀέρος ἔφελξις ἡσυχῇ παραπεμπτέα. κατ᾽ οὐδένα δὲ.
τρόπον ταῖς γυναιξὶν ἐπιτρεπτέον παραγυμνούσας τι τοῦ σώματος
καταφαίνεσϑαι, μὴ σφαλεῖεν ἄμφω, οἱ μὲν ἐρεϑιζόμενοι κατασχοπεῖν,
ci δὲ τῶν ἀνδρῶν ἐφ᾽ ἑαυτὰς ἐπισπώμεναι τὰς ὄψεις. ἀεὶ δὲ οἧς ὅ
παρόντος τοῦ κυρίου κοσμίως ἀναστρεπτέον ἡμῖν, μή πῃ ἄρα καὶ

1—3 vgl. Matth. 26, 26—28 — 7 f Matth. 26, 29; Mark. 14, 25 — 10—12 Matth.
11, 19; Luk. 7, 34 — 23—26 Sir. 26, 8

Paedagogus II. Cap. II. 32, 3—Cap. III. 35, 2. 177

ἡμῖν ος Κορινϑίοις 6 ἀπόστολος χαλεπήνας εἴπῃ" ν»συνερχομένων
ὑμῶν οὐχ ἔστι κυριαχὸν δεῖπνον φαγεῖν.«
Ἐμοὶ δοκεῖ 6 ἀχέφαλος πρὸς τῶν μαϑηματικῶν καλούμενος ὁ 84,1
πρὸ τοῦ ἀστέρος τοῦ ἡ πλανωμένου καταριϑμούμενος συνιζηκυίας τῆς
δ κεφαλῆς εἰς τὸ στῆϑος τοὺς ὀψοφάγους καὶ ἡδονικοὺς καὶ τοὺς
ἑτοίμους εἰς μέϑην αἰνίττεσϑαι. καὶ γὰρ οὖν χἀν τούτοις τὸ λογιε-
στικὸν ἵδρυται οὐχ ἐν τῇ κεφαλῇ, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς ἐντοσϑιδίοις, πάϑεσιν
ἐπιϑυμίᾳ τε καὶ ϑυμῷ δεδουλωμένον. ὥστε ὅτῳ τρόπῳ Ἐλπήνωρ 2
»ἀστραγάλων ἐάγη« καταπεσὼν ὑπὸ μέϑης, οὕτω τούτων ὃ ἐγκέφαλος
10 ἄνωϑεν ἰλιγγιάσας ὑπὸ μέϑης ἐπὶ τὸ ἧπαρ καὶ τὴν καρδίαν, τουτέ-
στιν ἐπὶ τὴν φιληδονίαν καὶ τὸν ϑυμόν, καταπίπτει πτῶμα μεῖζον
ἢ φασι ποιητῶν παῖδες πρὸς τοῦ Διὸς τὸν Ἥφαιστον οὐρανόϑεν
ἐρρίφϑαι χαμαί. »πόνος δὲ ἀγρυπνίαςς«, φησί, »καὶ χολέρα καὶ στρόφος 3
μετὰ ἀνδρὸς ἁπλήστου.« διὰ τοῦτό τοι χαὶ ἡ τοῦ Νῶε παροινία
15 ἀνάγραπτος γεγένηται, ἵνα og ὅτι μάλιστα τὴν μέϑην φυλαττώμεϑα,
ἐμφανῆ χαὶ ἔγγραπτον τὴν εἰχόνα τοῦ παραπτώματος ἔχοντες, δὲ ἣν
οἱ σκεπάσαντες τὴν ἀσχημοσύνην τῆς μέϑης εὐλογοῦνται παρὰ κυρίῳ.
συντομώτατα τοίνυν ἐμπεριλαβοῦσα ἡ γραφὴ ἅπαντα ἐν ἕνὶ λόγῳ 4
εἴρηκεν. »τὸ ἱκανὸν ἀνθρώπῳ πεπαιδευμένῳ οἶνος, καὶ ἐπὶ τῆς
20 χοίτης αὐτοῦ ἀναπαύσεται.« |

II. Ὅτι οὐ χρὴ περὶ τὴν πολυτέλειαν τῶν σχευῶν ἐσπουδακέναι. 188 Ὁ

᾿Ἐχπωμάτων τοίνυν ἀργυρίου καὶ , χρυσίου πεποιημένων λεϑοκολ- 35,1
λήτων τε ἄλλων ἄϑετος ἡ χρῆσις, ὄψεως ἀπάτη μόνον" εἴτε γὰρ
αὐτοῖς ἐγχέαι τις ϑερμοῦ χράματος, διαπυρουμένων τῶν σχευῶν

25 ἐπώδυνος ἡ λῆψις, εἴτε αὖ ψυχρὸν πάλιν ἐγχέαι, μεταδίδωσι τῆς
ποιότητος ἡ ὕλη λυμαινομένη τὸ κρᾶμα καὶ ἔστιν ἐπιβλαβὴς ἡ πόσις
ἡ πλουσία. ἐρρέτων τοίνυν Θηρίχλειοί τινες κύλικες καὶ ᾿Αντιγο- 2
γίδες κάνϑαροί τε καὶ λαβρώνιοι καὶ λεπασταὶ καὶ τῶν ἐχπωμάτων
εἴδη τὰ μυρία ψυχτῆρές τε ἐπὶ τούτοις καὶ olvoxoaı' »χρυσός TE

1f I Kor. 11,20 — 9 #560 — 12f vgl. 4 590-593 — 13 Sir. 84 (31),20 —
14f vgl. Gen. 9,21 — 17 vgl. Gen. 9,26f — 19 vgl. Sir. 34 (31),19 — 22 vgl. Mu-
sonius bei Stob. Flor. 85, 20 ἐχπώματα χρυσοῦ καὶ ἀργύρου πεποιημένα --- 25f vgl.
Musonius a. a. Ο. (τὰ χεραμεᾶ ποτήρια) τὸν ἐγχεόμενον αὐτοῖς οἶνον οὐ Avuaive-
ται — 591 ff vgl. Athen. ΧΙ — 399--. 178, 2 Plato Leg. ΧΠ p. 95E

Clemens I. 12

178 Clemens.

γὰρ ἀπαξαπλῶς καὶ ἄργυρος ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ ἐστὶν ἐπίφϑονον
κτῆμας τὴν χρείαν ὑπερβεβηχὸς κτήσασϑαί τε σπάνιον καὶ τηρῆσαι
δύσχολον καὶ οὐκ ἐπιτήδειον χρήσασϑαι. ναὶ μὴν καὶ τορευτῶν 8
περίεργος ἐφ᾽ ὑέλῳ κενοδοξία εἰς ϑραῦσιν διὰ τέχνης ἑτοιμοτέρᾳ

5 δεδιέναι τὸ ἅμα καὶ πίνειν διδάσχουσα περιοριστέα τῆς εὐνομίας
ἡμῶν" κλιντῆρες δὲ ἀργυροῖ καὶ λεκάναι καὶ ὀξύβαφα καὶ πινακίσκχοι
καὶ τρύβλια, πρὸς ἐπὶ τούτοις σχεύη ἀργυρᾶ τε καὶ χρυσᾶ, τὰ μὲν
εἰς διακονίαν τροφῆς, τὰ δὲ καὶ εἰς ἄλλας τινάς, (ἃς) αἰσχύνομαι
καὶ λέγειν, χρείας, κέδρου TE εὐχεάτοιο καὶ ϑύου καὶ ἐβένου καὶ

10 ἐλέφαντος τρίποδες ἠσχημένοι κλῖναί τε ἀργυρόποδες καὶ ἐλεφαντο-
κόλλητοι χρυσόστιχτοί τε καὶ χελώνης πεποικιλμέναι κύτει κλισιάδες
στρωμναί TE ἁλουργεῖς καὶ ἄλλων χρωμάτων δυσπορίστων, ἀπειρο-
χάλου τρυφῆς τεκμήρια, φϑόνου καὶ βλακείας ἐπίβουλα πλεονεχτή-
ματα, παραπεμπτέα ἅπαντα, οὐδ᾽ ἡντινοῦν ἀξιόλογον ἔχοντα σπουδήν.

15 »ὁ γὰρ καιρὸς συνεσταλμένος ἐστίνε, ὥς φησιν ὃ ἀπόστολος. x * τοῦτο 4
ὑπολείπεται μὴ γελοίως σχηματισϑῆναι, καϑάπερ ἐν ταῖς πομπαῖς
ὁρῶνταί τινες ἔξωϑεν χεχρισμέγαι χκαταπληχτιχῶς εἰς σεμνότητα, τὰ
ἔνδον ἄϑλιοι. τοῦτο δὴ διασαφῶν ἀχριβέστερον ἐπήγαγεν" "λοιπόν 80,1
ἐστιν ἵνα καὶ οἱ ἔχοντες γυναῖχας ὡς Ι μὴ ἔχοντες ὦσιν καὶ οἱ ἀγο- 189 P

20 ράζοντες ος μὴ κατέχοντες.« εἰ δὲ ἐπὶ γάμου ταῦτα, ἐφ᾽ οὗ φησιν .
ὁ ϑεὸς »πληϑύνεσϑες, πῶς οἴεσϑε τὴν ἀπειροκαλίαν ἐξ αὐϑεντείας
κυριακῆς ἐξοριστέαν; διὰ τοῦτο καὶ »πώλησόν σου τὰ ὑπάρχοντας, 2
λέγει κύριος, »καὶ πτωχοῖς δός, καὶ δεῦρο ἀκολούϑει μοι« ἕπου τῷ
ϑεῷ γυμνὸς ἀλαζονείας, γυμνὸς ἐπικήρου πομπῆς, τὸ σόν, τὸ ἀγαϑὸν

25 τὸ ἀναφαίρετον μόνον, τὴν εἰς τὸν ϑεὸν πίστιν, τὴν εἰς τὸν παϑόντα
ὁμολογίαν, τὴν εἰς ἀνθρώπους εὐεργεσίαν κεκτημένος, κτῆμα τιμαλ-
φέστατον. ἐγὼ δὲ καὶ Πλάτωνα ἀποδέχομαι ἄντικρυς νομοϑετοῦντα, 3
»οὑς οὔτε ἀργυροῦν δεῖ πλοῦτον οὔτε χρυσοῦν« [ἀσκεῖν] ἔχειν, ἀλλὰ

2 vgl. Musonius a. ἃ. O. τὴν χρείαν ὑπερβεβηχότα — 9 χέδρου — ϑύου
vgl. ε 60 — 10—12 Musonius a. a. O. χλῖναι μὲν ἐλεφάντιναι καὶ ἀργυραῖ ἢ νὴ
Δία χρυσαῖ, τράπεζαι δὲ παραπλησίας ὕλης, στρωμναὶ δὲ ἁλουργεῖς καὶ ἄλλων
χρωμάτων δυσπορίστων — 15 I Kor. 7,29 — 16f vgl. S. 185, 10 — 18—20 1 ΚοΥ.
7,29.30 — 21 Gen. 1, 28 — 22f Matth. 19, 21; vgl. Mark. 10, 21; Luk. 18, 22 —
26f vgl. Lykophr. Alex. 364; Plato Timäus p. 59 B (τιμαλφέστατον χτῆμα) —
28—S. 179, 1 vgl. Plato Leg. VII p. 801 B ὡς οὔτε ἀργυροῦν δεῖ πλοῦτον οὔτε
χρυσοῦν ἐν πόλει ἱδρυμένον ἐνοικεῖν. V p. 742 A μηδ᾽ ἐξεῖναι χρυσὸν μηδὲ ἄργυρον
κεχτῆσϑαι μηδένα μηδενὶ ἰδιώτῃ. V p. 146 E πάντα ὅπόσ᾽ ἂν σχεύη χτῶνται, μηδὲν
ἄμετρον αὐτῶν ἐᾶν εἶναι.

Paedagogus II. Cap. III. 35, 3—38, 1. 179

μηδὲ σκεῦος ἀχρεῖον, ὃ μὴ μετὰ τῆς ἀναγκαίας χρήσεως καὶ μέτριόν
ἐστιν, ος εἰς πολλὰ τὸ αὐτὸ εὐϑετον εἴη, καϑαιροῖτο δὲ ἡ πολυ-
χτημοσύνη. παγκάλως γοῦν ἡ ϑεία που λέγει | γραφή, πρὸς τοὺς
φιλαύτους καὶ ἀλαζόνας ἀποτεινομένη" »ποῦ εἰσιν οἱ ἄρχοντες τῶν
ἐϑνῶν καὶ οἱ κυριεύοντες τῶν ϑηρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, οἱ ἐν τοῖς
ὀρνέοις τοῦ οὐρανοῦ ἐμπαίζοντες, οἱ τὸ ἀργύριον ϑησαυρίξζοντες καὶ
τὸ χρυσίον, ᾧῷ ἐπεποίϑεισαν ,ἄνϑρωποι, καὶ οὐκ ἔστι τέλος τῆς κτή-
0.06 αὐτῶν, οἱ τὸ ἀργύριόν τε χαὶ τὸ χρυσίον τεκταίνοντες καὶ
μεριμνῶντες; 00x ἔστιν ἐξεύρεσις τῶν ἔργων αὐτῶν᾽ ἠφανίσϑησαν

7084

χαὶ εἰς "Audov κατέβησαν. « οὗτος τῆς ἀπειροκαλίας ὃ μισϑός. ei rag 37,1

τοι γεωργοῦσιν ἡμῖν δικέλλης ἐστὶν χρεία καὶ ἀρότρου, μάκελλαν δ᾽
οὐχ ἂν τις ἀργυρᾶν οὐδὲ ἄμην χρυσῆν χαλκεύοι, τῷ δὲ εὐεργῷ τῆς ὕλης,
οὐ (τῷ) πλουσίῳ, εἰς γεηπονίαν συγχρώμεϑα, τί κωλύει καὶ περὶ τὰ
σχεύη τὰ ἐνοικίδια τὴν αὐτὴν ἔχειν διάνοιαν τοὺς τοῦ ὁμοίου ϑεῶ-
ρητιχούς; ὧν μέτρον ἡ χρεία, μὴ ἡ πολυτέλεια γινέσϑο. τί γάρ;

εἰπέ μοι" τὸ μαχαίριον τὸ ἐπιτραπέζιον, ἣν μὴ ἀργυρόηλον» ἤ ἢ ἐξ
ἐλέφαντος πεποιημένον τὴν λαβήν, οὐ τέμνει; ἢ ἐπὶ τὴν μοῖραν τοῦ
χρέως Ἰνδικὸν σίδηρον χαλκευτέον, καϑάπερ συμμαχικόν τι παραᾶκα-
λοῦντας; τί δέ; εἰ κεραμεοῦν εἴη τὸ χερνίβιον, οὐ δέξεται τὸ ἀπόνιμμα

τῆς χειρός; οὐδὲ ὁ ποδονιπτὴρ τὸ ἀπόνιμμα τοῦ ποδός; ἀναξιοπα- 3
ϑήσει δὲ | ἄρα καὶ ἡ τράπεζα ἡ ἐξ ἐλέφαντος τοὺς πόδας ἐσχευασμένη 190 P

ὀβολιαῖον ἄρτον βαστάσασα, οὐδὲ μὴν ὃ λύχνος διακονήσει τὸ φῶς,
ὅτι κεραμέως, οὐ χρυσοχόου ἔργον ἐστίν. ἐγὼ δέ φημι καὶ τοῦ σχίμ-
ποῦδος οὐδὲν κακίω παρεχομένου κατάχλισιν τῆς ἐλεφαντίνης κλίνης,
τῆς δὲ σισύρας ἱκανωτάτης οὔσης ὑπεστρῶσϑαι, ὥστε μὴ δεῖσϑαι
πορφυρίδων ἢ φοινικίδων, κατεγνῶσϑαι ὅμως τῆς εὐτελείας δι ἀβελ-
τερίαν ἀρχεχάχου τρυφῆς.

Τίς ἡ τοσαύτη πλάνη, τίς ἡ δοξοχκαλία, ὁρᾶτε. ὁ κύριος τρυβλίῳ
ἐπωψᾶτο εὐτελεῖ καὶ κατέχλινεν τοὺς μαϑητὰς ἐπὶ τῆς πόας χαμαὶ
χαὶ τοὺς πόδας ἔνιπτεν αὐτῶν σαβάνῳ περιζωσάμενος, ὁ ἄτυφος
ϑεὸς καὶ κύριος τῶν ὅλων, οὐκ ἀργυροῦν δὴ ποδονιπτῆρα περιφέρων

4--10 Baruch 8, 16—19 — 23—26 Musonius bei Stob. Flor. 85, 20 τοῦ μὲν
σχίμποδος οὐδὲν κακίω παρεχομένου χατάκλισιν ἡμῖν τῆς ἀργυρᾶς ἢ τῆς ἐλεφαν-
τίνης κλίνης, τῆς δὲ σισύρας ἱχανωτάτης οὔσης ὑπεστρῶσϑαι, ὥστε μὴ δεῖσϑαι
πορφυρίδος ἢ φοινικίδος --- 28—830 vgl. Matth. 26, 23 (Mark. 14, 20); Matth. 14, 19
(Mark. 6, 39; Joh. 6, 10); Joh. 13, 4f

1 μηδὲ Di μήτε P| 11 μάχελλαν Di μαχέλλην P|13 (To) Wi πλουσίῳ Po
πλουσίως P πλουσίας Schw | 19 δέ F (am Rande al) δαί P | 20f ἀναξιοπαϑήσει
Pi ἀναξιοπαϑῆσαι P* | 98} τοῦ σχίμποδος — παρεχομένου Wendland Quaest. Mu-
son. p. 30 τοὺς σχέμποδας — παρεχομένους P | 26f ἀβελτηρίαν F | 28 τρύβλιον
F* | 29 ἐπωψᾶτο Sy ἐπώψατο P | 31 δὴ Pt di P*

12*

38,1

180 Clemens.

> > \ Pr ” ’ - -
ἀπ᾿ οὐρανοῦ. καὶ τὴν Σαμαρῖτιν ἥτει πιεῖν σχεύει κεραμεῷ τοῦ 2

φρέατος ἀνιμῶσαν, οὐκ ἐπιζητῶν τὸ βασιλικὸν χρυσίον, σβεννύναι δὲ
τὸ δίψος εὐχόλως διδάσκων" σχοπὸν γὰρ τὴν χρείαν ἐτίϑετο, οὐ τὴν
ἀπειραγαϑίαν. ἤσϑιεν δὲ καὶ ἔπινεν παρὰ τὰς εὐωχίας, οὐ γῆς ἐξο-
ρύττων μέταλλα, οὐδὲ ἀργύρου καὶ χρυσοῦ, τοῦτ᾽ ἔστιν ἰοῦ, προσό-
ζουσιν σχευαρίοις χρώμενος, οἷον ἀναπνεῖ τῆς τετυφωμένης ὕλης [ὁ [ὁ

ἰός]. καϑόλου γὰρ καὶ τὰς τροφὰς καὶ τὰς ἐσϑῆτας καὶ τὰ σκεύη καὶ 8

τἄλλα πάντα τὰ χατὰ τὸν οἶχον συλλήβδην λέγω ἀκόλουθα εἶναι
ταῖς ἐνστάσεσιν τοῦ Χριστιανοῦ δεῖ, κατὰ τὸ πρόσφορον οἰχειούμενα
τῷ προσώπῳ, τῇ ἡλικίᾳ, τῇ ἐπιτηδεύσει, τῷ καιρῷ. ἑνὸς γὰρ ὄντας
ϑεράποντας ϑεοῦ χρὴ καὶ τὰ κτήματα καὶ τὰ ἐπ᾽ αὐτοῖς ἔπιπλα
ἑνὸς ἐπιδείχνυσϑαι σύμβολα βίου καλοῦ, καὶ τὸν καϑ'᾿ ἕνα τῶν
ἀνθρώπων ἀδιακρίτῳ πίστει, τῇ μονοπροσώπῳ ταύτῃ ἐνστάσει, τὰ
ἑξῆς ἀκόλουθα καὶ σύμφωνα τῇ διαϑέσει τῇ μιᾷ φαίνεσϑαι ποιοῦντα.

a Ν \ ’ x - \ ’ IN; > - \
a δὲ καὶ χτώμεϑα μὴ χαλεπῶς καὶ χρώμενοι εύχολος ἐπαινοῦμεν καὶ 4

’ ς ‚ \ - BD... ἡ. 2 - > ‚
φυλάττομεν ῥᾳδίως καὶ κοινωνοῦμεν εὐχόλῶς αὐτῶν, (ἀμείνον).

ἀμείνω δὴ τὰ χρήσιμα, βελτίω δὲ δήπουθεν τὰ εὐτεϊλέστερα τῶν 191 P
πλουσίων. τὸ δὲ ὅλον 6 πλοῦτος οὐχ ὀρϑῶς κυβερνώμενος ἀχρύπολίς 5

a > -“
ἐστι κακίας, περὶ ον ὀφϑαλμιῶντες οἱ πολλοὶ οὐκ ἂν ποτε εἰς τὴν
- 3 - -
βασιλείαν παρεισέλϑοιεν τῶν οὐρανῶν, νοσοῦντες μὲν περὶ τὰ κοσμικά,

ὑπερηφάνως δὲ ζῶντες διὰ τὰς τρυφάς. χρὴ δὲ προειληφέναι τοὺς 39,1

ἐπὶ σωτηρίᾳ σπεύδοντας ὡς «ἄρα χρήσεως μὲν Evexev ἡ πᾶσα ἡμῖν
χτίσις, αὐταρκείας δὲ χάριν ἡ κτῆσις, ἣν καὶ ἐξ ὀλίγων ἂν τις περι-
ποιήσαιτο. μάταιοι γὰρ οἱ di ἀπληστίαν ἐπ᾽ αὐτοῖς χαίροντες κειμη-
λίοις" »ὁ δὲ συνάγων τοὺς μισϑούςς, φησίν, συνήγαγεν εἰς δεσμὸν
τετρυπημένον.« οὗτός ἐστιν ὁ συνάγων καὶ ἀποχλείων τὸν σπόρον

καὶ ἐλαττούμενος, ὁ μηδενὶ μεταδιδούς. χλεύη δὲ καὶ γέλως πλατὺς 2

οὐροδόχας ἀργυρᾶς καὶ ἀμίδας ὑελᾶς ἐπιφέρεσϑαι τοὺς ἄνδρας, κα-
ϑάπερ ἐπάγονται τοὺς συμβούλους τοὺς ἑαυτῶν, καὶ τὰς πλουτούσας

1 vgl. Joh. 4,7 — 1—3 vgl. Musonius a. a. Ο. πίνειν γε νὴ Δία ἐκ χεραμεῶν
ποτηρίων παρόν, ἃ τότε δίψος σβεννύειν παραπλησίως πέφυχε τοῖς χρυσοῖς —
15f vgl. Musonius bei Stob. Flor. 85, 20 ἃ δὲ χτώμεϑα μὴ χαλεπῶς καὶ χρώμενοι
(εὐχόλως) ἐπαινοῦμεν καὶ φυλάττομεν ῥᾳδίως, ταῦτα ἀμείνω — 18f vgl. zu 8. 181,4
- 191 vgl. Matth. 19, 23; Mark. 10, 23 (Luk. 18, 24) — 25f Hage. 1,6 —
26f vgl. Prov. 11, 24 ’

1 σαμαρῖτιν PM* σαμαρεῖτιν FM? | 4 ἔπινεν κα κα Schw | 5 μέταλλα F μέταλα
PM | 6f [ὁ ἐός] Wi|8 τὰ ἄλλα ΒΕ] τὰ κατὰ] καὶ Schw | Sf ἀχόλουϑα — οἰχειού-
μενα St ἀκόλουθον — οἰχειούμενον P Schw (daher τὸν Χριστιανὸν Sy) 19. 14
τὸν za Eva (= ϑεὸν) (προαιροῦντας) . . . ποιοῦντας. * * Schw | 16f (ἀμείνω).
ἀμείνω δὴ Wendland Quaest. Muson. p. 80 ἀμείνω δὲ P (δὲ w. 6. sch. nachträglich
eingeschoben Pt) | 22 σωτηρίαν Münzel | 28 χτίσις] κτῆσις FM | χτῇσις] χρῆσις Po |
28 οὐροδόχας Cobet, Mnemos. 6 (1857) p. 304 = Nov. lect. p. 398

]
N
2
᾿
9
᾿

Paedagogus II. Cap. III. 38, 2—Cap. IV. 40, 2. 181

ταύτας ἀλόγως Yuvalzaz χρυσοῦ ποιεῖσϑαι τῶν ἐκκρίσεων τὰ ἐκδοχεῖα,

os μηδὲ ἀποτρίψασϑαι ἐξὸν ταῖς πλουσίαις μὴ τετυφωμένως" ηὐξάμην
δ᾽ ἂν αὐτοῖς παρ᾽ ὅλον τὸν βίον σχυβάλων ἄξιον κρίνεσϑαι τὸ
χρυσίον. νυνὶ δὲ ἡ ἀχρόπολις τῆς κακίας ἡ φιλαργυρία εὕρηται, ἣν
ὃ “ἀπόστολος ῥίζαν ἁπάντων εἶναι τῶν κακῶν φησίν, »ἧς τινες ὁρε-
γόμενοι ἀπεπλανήϑησαν τῆς πίστεως καὶ ἑαυτοὺς περιέπειραν ὀδύναις
πολλαῖς«ς. πλοῦτος δὲ ἄριστος ἡ τῶν ἐπιϑυμιῶν πενία καὶ ἡ μεγαλο-
φροσύνη ἡ ἀληϑής, οὐ τὸ ἐπὶ πλούτῳ μεγαλοφρονεῖν, τούτου δὲ
χαταφρονεῖν᾽ τὸ δὲ ἐπὶ τοῖς σχεύεσι μεγαλαυχεῖν αἰσχρὸν κομιδῇ"
οὐ γὰρ σπουδάζειν ἔτι περὶ τούτων πάνυ δίκαιον, ἃ καὶ ἐξ ἀγορᾶς
τῷ βουλομένῳ ἔξεστιν ὠνήσασϑαι, σοφία δὲ οὐκ ὠνητὴ νομίσματι
γηΐνῳ οὐδ᾽ ἐν ἀγορᾷ, ἀλλ΄ ἐν οὐρανῷ πιπράσχεται καὶ πιπράσχεται
νομίσματι δικαίῳ, τῷ λόγῳ τῷ ἀφϑάρτῳ, τῷ βασιλικῷ χρυσίφ. |

IV. Πῶς χρὴ περὶ τὰς ἑστιάσεις ἀνίεσϑαι.

᾿Απέστω δὲ ἡμῖν τῆς λογικῆς εὐωχίας ὁ δῶμος, ἀλλὰ καὶ αἱ
παννυχίδες ai μάταιοι ἐπὶ παροινίᾳ κομῶσαι" ὃ μὲν γάρ ἐστι μεϑυ-
στικὸς [αὐλός] ἄλυς, ἐρωτικῆς σχεδιαστὴς ἀδημονίας, ὃ κῶμος"
ἔρως δὲ καὶ μέϑη, τὰ ἀλόγιστα πάϑη, μακρὰν ἀπῴκισται τοῦ ἡμε-
δαποῦ χοροῦ σύγκωμος δὲ παροινία τίς ἐστιν ἡ παννυχὶς [δὲ]
ἐπὶ πότῳ, μέϑης ἐκκλητικὴ καὶ συνουσίας ἐρεϑιστική, τόλμα αἰσχρο-
ποιός. οἱ δὲ ἐν αὐλοῖς καὶ φαλτηρίοις καὶ χοροῖς καὶ ὀρχήμασιν καὶ
χροτάλοις Αἰγυπτίων καὶ τοιαύταις ῥᾳϑυμίαις σάλοι ἄτακτοι καὶ
ἀπρεπεῖς καὶ ἀπαίδευτοι κομιδῇ γίγνοιντο ἂν κυμβάλοις καὶ τυμπά-
vous ἐξηχούμενοι καὶ τοῖς τῆς ἀπάτης ὀργάνοις περιφοφούμενοι"
ἀτεχνῶς γάρ, ὡς ἐμοὶ doxel, ϑέατρον μέϑης τὸ τοιοῦτον γίνεται

3 vgl. Phil. 3, 8 — 4 zu diesem Bias, Bion, Diogenes, Demokrit, Demetrius
zugeschriebenen Wort vgl. Hense p. 417 zu Stob. Flor. 10, 38 Mein.; Sternbach zu
Gnom. Vatie. 265. Ähnlich Strom. VII 33,4 μητρόπολις κακίας ἡδονή. Aus Clem.
schöpft Theophyl. Sim. Hist. VIII 7 p. 295, 21f de Boor — 5—7 I Tim. 6,10 — 7 vgl.
Stob. Flor. 17, 31 Mein. (p. 497,9 Hense) Σ:ωχράτης ἐρωτηϑεὶς πῶς ἂν γένοιτό τις
πλούσιος, »εἰ τῶν ἐπιϑυμιῶν« ἔφη »eln πένης«. Wachsmuth, Studien zu den griech.
Flor. p. 214 Anm. 1; Sternbach, Gnom. Vatic. 463 — 7 πλοῦτος — πενία Sacr. Par.
189 Holl; Antonius Melissa p. 38 Gesner — 15—S. 182, 1 vgl. Isid. Pelus. Ep. 1 456
Κῶμός ἐστιν... μεϑυστικὸς αὐλός, ἐγχρονίζοντος οἴνου, ἐρεϑίζων τὴν ἧδυ-
πάϑειαν καὶ ϑέατρον ἄσχημον ποιῶν τὸ συμπόσιον, κυμβάλοις τισὶ καὶ
ὀργάνοις ἀπάτης καταϑέλγων τοὺς δαιτυμόνας.

192 P

40,1

118

182 Clemens.

συμπόσιον. »ἀποϑεμένους γὰρ ἡμᾶς τὰ ἔργα τοῦ σκότους ἐνδύσασϑαι 8
τὰ ὅπλα τοῦ φωτὸςς ἀξιοῖ ὃ ἀπόστολος, »ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως
περιπατοῦντας, μὴ κώμοις καὶ μέϑαις, μὴ κοίταις καὶ ἀσελγείαις«
σχολάζοντας.

5 Σῦριγξ μὲν οὖν ποιμέσιν ἀπονενεμήσϑο, αὐλὸς δὲ ἀνϑρώποις 41,1
δεισιδαίμοσιν εἰς εἰδωλολατρείας σπεύδουσιν. καὶ γὰρ os ἀληϑῶς
ἀποπεμπτέα τὰ ὄργανα ταῦτα νηφαλίου συμποσίου, ϑηρίοις μᾶλλον
ἢ ἀνϑρώποις κατάλληλα καὶ ἀνϑρώπων τοῖς ἀλογωτέροις. τὰς μὲν 2
γὰρ ἐλάφους ταῖς σύριγξι κηλεῖσϑαι παρειλήφαμεν καὶ ἐπὶ τὰς ποδά-

10 γρὰς πρὸς τῶν κυνηγῶν ϑηρευομένας ἄγεσϑαι τῷ μέλει, ταῖς δὲ
ἵπποις μιγνυμέναις οἷον ὑμέναιος ἐπαυλεῖται νόμος αὐλῳδίας" ἱππό-
ϑόορον τοῦτον κεκλήκασι» οἱ μουσικοί. πᾶσαν δὲ ἁπαξαπλῶς ἀνελεύ- 3
ϑερον ὄψιν τε καὶ ἀκοὴν καὶ συνελόντι φάναι αἴσϑησιν ἀχρασίας
αἰσχράν, τὴν οἷς ἀληϑῶς ἀναισϑησίαν, ἐκκοπτέον εὖ μάλα, τὴν ἐν

15 ὀμμασιν καὶ ἐν οσὶν γαργαϊλίζουσαν καὶ ἀποϑηλύνουσαν ἡδονὴν 193 P
εὐλαβουμένους" μελῶν γάρ τοι κατεαγότων καὶ δυϑμῶν γοερῶν τῆς
μούσης τῆς Καρικῆς αἱ ποικίλαι φαρμακεῖαι διαφϑείρουσιν τοὺς τρό-
ποὺς ἀχολάστῳ καὶ κακοτέχνῳ μουσικῇ εἰς πάϑος ὑποσύρουσαι. τοῦ 4
κώμου τούτου τὴν λειτουργίαν τὴν ϑεϊχὴν διαχωρίζον ψάλλει τὸ

20 πνεῦμα »αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν ἤχῳ σάλπιγγοςς, καὶ γὰρ ἐν ἤχῳ σάλπιγ-
γος ἀναστήσει τοὺς νεκρούς" »alvelte αὐτὸν ἐν ψαλτηρίφς, ou
γλῶττα τὸ “ψαλτήριον κυρίου" »xal ἐν κιϑάρᾳ αἰνεῖτε αὐτόνς, κιϑάρα
νοείσϑω τὸ στόμα, οἱονεὶ πλήχτρῳ χρουόμενον τῷ πνεύματι" »ἂ»
τυμπάνῳ καὶ χορῷ αἰνεῖτε αὐτόν«ε, τὴν ἐκκλησίαν λέγει τὴν μελετή-

25 σασαν τῆς σαρχὸς τὴν ἀνάστασιν ἐν ἠχοῦντι τῷ δέρματι" »ἐν χορδαῖς 5
καὶ ὀργάνῳ αἰνεῖτε αὐτόνε, ὄργανον τὸ σῶμα λέγει τὸ ἡμέτερον καὶ
χορδὰς τὰ νεῦρα αὐτοῦ, di ὧν ἐναρμόνιον εἴληφε τὴν τάσιν, καὶ
κρουόμενον τῷ πνεύματι τοὺς φϑόγγους ἀποδίδωσι τοὺς ἀνθρωπίνους"
»αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν χυμβάλοις ἀλαλαγμοῦς, κύμβαλον τοῦ στόματος

1—3 Röm. 18, 128 — 8—12 Plut. Mor. p. 704 F ὁρῶμεν ὅτι καὶ μουσιχῇ
πολλὰ κηλεῖται τῶν ἀλόγων, ὥσπερ ἔλαφοι σύριγξιν᾽ ἵπποις δὲ μιγνυμέναις ἐπαυ-
λεῖται νόμος, ὃν ἱππόϑορον ὀνομάζουσιν. Vgl. p. 188 Β; 961 E --- 14—16 vgl.
Plut. Mor. p. 705 Εἰ δεῖ δὲ χαὶ τὴν ἐν ὄμμασι καὶ τὴν ἐν ὠσὶ γαργαλίζουσαν μα-
λακίαν καὶ ἡδυπάϑειαν φοβεῖσϑαι. 706 A διὸ δεῖ μάλιστα ταύτας εὐλαβεῖσϑαι ἧδο-
γνάς — 17 vgl. Plato Leg. VII p. SOE — 20--5. 188, 2 Psal. 150, 3-6 —
20—S. 183, 1 vgl. Isid. Pelus. Ep. I 457; I 364

1 ἐνδύσασϑαι P2M1 ἐνδύσασϑε PFM* | 12 μουσικοί] + πᾶσαν δὲ ἀχρασίαν
ἀνελεύϑερον ὄψιν TE καὶ ἀκοὴν χαὶ συνελόντι φάναι αἴσϑησιν αἰσχρὰν ἀναισϑησίας
ἐχκοπτέον PM (von P! gestrichen) | δὲ] + εἶναι Ῥ (aber durch Punkte getilgt) |
14 [αἰσχράν] Wi | &xxont&ov P* ἐχκοπτέαν Peorr FM | 19 λειτουργίαν) + δὲ P? |
25 τῷ] τῷδε Münzel

Paedagogus 11. Cap. IV. 40, 3—43, 8. 183

τὴν γλῶτταν λέγει, N τοῖς κρουομένοις ἐπηχεῖ χείλεσιν. διὰ τοῦτο 42,1
ἐπεφώνησεν. τῇ ἀνϑρωπότητι »πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν κύριονε,
ὅτι πᾶσαν, ἣν ἐποίησεν, ἐπεσκέψατο πνοήν. εἰρηνικὸν γὰρ ὡς ἀληϑῶς
ὄργανον ὃ ἄνϑρωπός ἐστιν, τὰ δ᾽ ἄλλα ἢν πολυπραγμονῇ τις, ὄργανα
εὐρήσει πολεμικά, ἢ τὰς ἐπιϑυμίας ἐκφλέγοντα ἢ τοὺς ἔρωτας
ἐχκαίοντα ἢ ἐξαγριαίνοντα τοὺς ϑυμούς. χρῶνται γοῦν παρὰ τοὺς 2
πολέμους αὐτῶν Τυρρηνοὶ μὲν τῇ σάλπιγγι, σύριγγε δὲ ᾿Αρκάδες,
Σικελοὶ δὲ πηκχτίσιν καὶ Κρῆτες λύρᾳ καὶ ,“Πακεδαιμόνιοι αὐλῷ καὶ
κέρατι Θρᾷκες καὶ Αἰγύπτιοι τυμπάνῳ καὶ ᾿άραβες κυμβάλῳ᾽ ἑνὶ δὲ 8
10 ἄρα ὀργάνῳ, τῷ λόγῳ μόνῳ τῷ εἰρηνιχῷ, ἡμεῖς κεχρήμεϑα, ᾧ γεραί-
ρῦμεν τὸν ϑεόν, οὐχέτι τῷ ψαλτηρίῳ τῷ παλαιῷ καὶ τῇ σάλπιγγι
χαὶ τυμπάνῳ καὶ αὐλῷ, οἷς ἔϑος ἣν τοὺς ἂν πολέμῳ ἀσχητὰς καὶ
τοῦ ϑείου καταπεφρονηκότας φόβου ἀνὰ τὰς πανηγύρεις [xogdatz]
συγχρῆσϑαι, os δὴ τὸ ἔχλυτον αὐτῶν τοῦ φρονήματος διὰ τῶν
15 τοιούτων ἐπανίστασϑαι ῥυϑμῶν.

Ἔστω δὲ ἡμῶν ἡ παρὰ πότον φιλοφροσύνη διττὴ κατὰ τὸν 43,1
νόμον" | εἰ γὰρ »ἀγαπήσεις κύριον τὸν ϑεόν σους, ἔπειτα »τὸν» πλη- 194 P
σίον σους, προτέρα μὲν ἡ εἰς ϑεὸν di εὐχαριστίας καὶ ψαλμῳδίας.
γενέσϑω φιλοφροσύνη, δευτέρα δὲ εἰς τὸν πλησίον διὰ τῆς ὁμιλίας τῆς

20 σεμνῆς" »ὁ γὰρ λόγος ὁ τοῦ κυρίου ἐνοικείτω ἐν ὑμῖν πλουσίωςς, ὃ
ἀπόστολός φησιν. ὃ δὲ λόγος οὗτος συναρμόζεται καὶ συσχηματίζεται 2
καιροῖς, προσώποις, τόποις, συμποτιχὸς δέ ἐστι νῦν ἐπιφέρει γὰρ
ὃ ἀπόστολος πάλιν" »ἐν πάσῃ σοφίᾳ διδάσχοντες καὶ νουϑετοῦντες
ἑαυτοὺς ψαλμοῖς, ὕμνοις, φδαῖς πνευματιχαῖς ἐν τῇ χάριτι, ἄδοντες

25 ἐν τῇ καρδίᾳ ὑμῶν τῷ ϑεῷ᾽ καὶ πᾶν ὅ τι ἂν ποιῆτε ἢ ἐν λόγῳ
ἢ ἐν ἔργφ, πάντα ἐν ὀνόματι κυρίου Ἰησοῦ, εὐχαριστοῦντες τῷ ϑεῷ
καὶ πατρὶ αὐτοῦ.« οὗτος ἡμῶν ὃ κῶμος ö εὐχάριστος, κἂν πρὸς 8
κιϑάραν ἐθελήσῃς ἢ λύραν ᾷἄδειν τε καὶ ψάλλειν, μῶμος οὐχ ἔστιν,
“"EBgeiov μιμήσῃ δίκαιον βασιλέα εὐχάριστον τῷ ϑεῷ. »ἀγαλλιᾶσϑε,

80 δίκαιοι, ἐν τῷ κυρίῳ, τοῖς εὐϑέσι πρέπει αἴνεσις«, φησὶν ἡ προφη-
τεία, »ἐξομολογεῖσϑε τῷ κυρίῳ ἐν κιϑάρᾳ, ἐν ψαλτηρίῳ δεκαχόρδῳ
ψάλατε αὐτῷ, ᾷσατε αὐτῷ ἄσμα καινόν.« καὶ μή τι τὸ δεχάχορδον
ψαλτήριον τὸν λόγον τὸν Ἰησοῦν μηνύει, τῷ στοιχείῳ τῆς δεκάδος

11—13 vgl. Psal. 150, 4f — 17f vgl. Matth. 22, 37. 39; Mark. 12, 30f;
Luk. 10, 27 — 20. 23—27 Kol. 3, 16} — 29—32 Psal. 32, 1-3 — 33f vgl. Paed.
III 89, 1; Strom. VI 145

5 ἢ: Wi eis P| 13 ἀνὰ St ἅμα Ῥ ἅμα {τοῖς ἀνὰ... χορδίοις Wi | τὰς PM
ταῖς F | [χορδαῖς] (Variante zu αὐλῷ aus Psal. 150, 4) St χοραίοις (@ durch Punkte
getilgt P!)P | 19 εἰς] 9 εἰς F | 24 ὕμνοις] χαὶ ὕμνοις καὶ F| 25 ὑμῶν] ὑμνῶν
P* w. 6. sch. [πᾶν St (wie Kol.) πάλιν P | 29 μιμήσηι P?2 μιμήσει P* | βασιλέα
(zwuov χωμάζονταΣ Schw | εὐχάριστον] εὐχαριστοῦντα FRand εὐχαριστῶν Mark-
land | 88 τὸ στοιχεῖον F

184 Clemens,

φανερούμενον. ος δὲ “ἁρμόδιον πρὶν ἡμᾶς μεταλαβεῖν “τροφῆς τῶν 44,1
συμπάντων εὐλογεῖν τὸν ποιητήν, οὕτως καὶ παρὰ πότον καϑήκει
ψάλλειν αὐτῷ τῶν αὐτοῦ μεταλαμβάνοντας κτισμάτων" χαὶ γὰρ 6
ψαλμὸς ἐμμελής ἐστιν εὐλογία καὶ σώφρων" »ῳὠῳδὴν πνευματικχὴν« ὃ

5 ἀπόστολος εἴρηκε τὸν ψαλμόν. ἐπὶ πᾶσίν τε πρὶν ὕπνου λαχεῖν 2
εὐχαριστεῖν ὅσιον τῷ ϑεῷ τῆς αὐτοῦ χάριτος καὶ φιλανϑρωπίας
ἀπολαύσαντας, ὡς καὶ ἐπὶ τὸν ὕπνον ἰέναι ἡμᾶς ἐνϑέως. ν»καὶ ἐξο-
μολογήσασϑε αὐτῷ ἐν φδαῖς χειλέων«ε, φησίν" | »ὅτε ἐν προστάγματι 728
αὐτοῦ πᾶσα εὐδοκία γίνεται, καὶ οὐκ ἔστιν ἐλάττωσις εἰς τὸ σωτή-

10 ριον αὐτοῦ.« ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς παλαιοῖς Ἕλλησι παρὰ τὰς συμποτικὰς 8
εὐωχίας καὶ τὰς ἐπιψεκαζούσας κύλικας Εβραϊκῶν κατ᾽ εἰχόνα ψαλμῶν
ἄσμα τὸ καλούμενον σκολιὸν ἤδετο, κοινῶς ἁπάντων μιᾷ φωνῇ παια-
γνιζόντων, ἔσϑ᾽ ὅτε δὲ καὶ ἐν μέρει περιελιττόντων τὰς προπόσεις
τῆς φδῆς" οἱ δὲ μουσικό τεροι αὐτῶν καὶ πρὸς λύραν ἦδον. ἀλλ᾽ αἱ 195 P4

15 μὲν ἐρωτικαὶ μακρὰν ἐρρόντων φδαί; ὕμνοι δὲ ἔστων τοῦ ϑεοῦ αἱ
dal. »alveoarmoan«, φησίν, »τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν χορῷ, ἐν τυμπάνῳ
καὶ ψαλτηρίῳ ψαλάτωσαν αὐτῷ.« καὶ τίς 6 ψάλλων χορός, αὐτό σοι
διηγήσεται τὸ πνεῦμα »ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν ἐχκλησίᾳ ὁσίων, ἀγαλ-
λιάσϑωσαν ἐπὶ τῷ βασιλεῖ αὐτῶν.« καὶ πάλιν ἐπιφέρει" »ὅτι εὐδοκεῖ

20 χύριος ἐν τῷ λαῷ αὐτοῦ. « καὶ γὰρ ἁρμονίας παραϑδεκτέον τὰς σώ- δ

φρονας, ἀπωτάτω ὅτι μάλιστα ἐλαύνοντας τῆς ἐρρωμένης ἡμῶν

διανοίας τὰς ὑγρὰς ὄντως ἁρμονίας, ai περὶ τὰς καμπὰς τῶν φϑόγγων
κακοτεχνοῦσαι εἰς ϑρύψιν καὶ βωμολοχίαν ἐκδιαιτῶνται" τὰ δὲ
αὐστηρὰ καὶ σωφρονικὰ μέλη ἀποτάσσεται ταῖς τῆς μέϑης ἀγεροωχίαις.
καταλειπτέον οὖν τὰς χρωματικὰς ἁρμονίας ταῖς ἀχρώμοις παροινίαις
καὶ τῇ ἀνϑοφορούσῃ καὶ ἑταιρούσῃ μουσικῇ.

DD
oa

V. Περὶ γέλωτος.

Μιμηλοὺς δὲ ἀνθρώπους γελοίων, μᾶλλον δὲ καταγελάστων 45,1
παϑῶν τῆς ἡμετέρας ἐξελαστέον πολιτείας. πάντων γὰρ τῶν λόγων

1 ὡς -- 8 αὐτῷ Sacr. Par. 190 Holl --- 4 Ephes. 5, 19; Kol. 8, 16 --- 7—10
Sir. 39, 15.18 — 11 vgl. Xenoph. Symp. II 26 — 12—14 vgl. Plut. Mor. p. 615 B
πρῶτον μὲν ἦδον φδὴν τοῦ ϑεοῦ κοινῶς ἅπαντες μιᾷ φωνῇ παιανίζοντες, δεύτερον
δ᾽ ἐφεξῆς ἑκάστῳ μυρσίνης παραδιδομένης, . .. ἐπὶ δὲ τούτῳ λύρας περιφερομένης
ὁ μὲν πεπαιδευμένος ἐλάμβανε καὶ ἦδεν Sonst. Wendland Quaest. Mus. 60
— 16—20 Psal. 149, 3. 1f. 4 — 28 μιμηλοὺς — 8.185, 2 φερομένους Sacr. Par.
191 Holl — 28f μιμηλοὺς — πολιτείας Flor. Monac. f. 8ör

Paedagogus II. Cap. IV. 44, 1—Cap. V. 46, 3. 185

ἀπὸ διανοίας καὶ ἤϑους δεόντων οὐχ οἷόν τέ ἐστι γελοίους τινὰς
προέσϑαι λόγους, μὴ οὐχὶ ἀπὸ γελοίου ἤϑους φερομένους. τὸ γὰρ
»οὐχ ἔστι δένδρον καλὸν ποιοῦν καρπὸν σαπρὸν οὐδὲ μὴν δένδρον
σαπρὸν ποιοῦν καρπὸν καλὸνε χἀνταῦϑ' (ἂν) ἁρμόσαι" καρπὸς δια-
5 volas ὃ λόγος ἐστίν. εἰ τοίνυν τοὺς γελωτοποιοὺς ἐξοικιστέον τῆς
ἡμεδαπῆς πολιτείας, πολλοῦ γε καὶ δεῖ ἡμῖν αὐτοῖς ἐπιτρέπειν γελω-
τοποιεῖν. ἄτοπον γάρ, ὧν ἀχροατὰς γενέσϑαι κεκώλυται, τούτων
εὐρίσχεσϑαι μιμητάς" πολλῷ δὲ Erı ἀτοπώτερον γελοῖον αὐτὸν σπου-
δάζειν γενέσϑαι, τοῦτ᾽ ἔστιν ἐφύβριστον καὶ καταγέλαστον. εἰ γὰρ 8
10 γελοίως “χηματισϑῆναι, ᾿καϑάπερ ἐν ταῖς πομπαῖς ὁρῶνταί τινες,
00x ἂν ὑπομείναιμεν, πῶς ἂν εἰχόύότως τὸν ἐντὸς ἄνϑρωπον ἐπὶ τὸ
γελοιότερον σχηματιζόμενον, ἀνασχοίμεϑα; καὶ εἰ τὸ πρόσωπον
οὐχ ἄν ἑκόντες ἐπὶ τὸ γελοιότερον μεταστρέψαιμέν [ἄν] ποτε, [χαὶ] 4
πῶς ἂν κατὰ τοὺς λόγους | ἐπιτηδεύσαιμεν εἶναί τε καὶ φαίνεσϑαι 196 P
16 γελοῖοι, τὸ τιμιώτατον πάντων τῶν ἐν ἀνϑρώποις χτημάτων κατα-
μωκώμενοι, τὸν λόγον; χλεύη μὲν οὖν ἐπιτηδεύειν ταῦτα, ἐπεὶ μηδὲ
ὃ τῶν γελοίων λόγος [τοῖος] ἀχροάσεως ἄξιος, διὰ τῶν ὀνομάτων»
αὐτῶν ἐπὶ τὰ αἰσχρὰ τῶν ἔργων ἐϑίζων, χαριεντιστέον τε, οὐ γελω-
τοποιητέον. ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν γέλωτα ἐπιστομιστέον. xal γὰρ αὖ 46,1
20 χαὶ αὐτὸς ὃν μὲν δεῖ τρόπον ἐξαγόμενος ἐμφαίνει. κοσμιότητα, μὴ
ταύτῃ δὲ χωρῶν ἀκολασίαν ἐνδείχνυται. ἁπλῶς γὰρ ὅπόσα φυσικὰ
τοῖς ἀνϑρώποις ἐστίν, ταῦτα οὐκ ἀναιρεῖν ἐξ αὐτῶν δεῖ, μᾶλλον δὲ
μέτρον αὐτοῖς καὶ καιρὸν ἐπιτιϑέναι πρέποντα. οὐ γὰρ ἐπειδὴ γελα- 2
στικὸν ξῷον ὃ ἄνϑρωπος, γελαστέον τὰ πάντα, ἐπειδὴ οὐδὲ ὃ ἵππος
25 χρεμετιστιχὸς ὧν χρεμετίξζει τὰ πάντα" ος δὲ ζῷα λογικὰ σφᾶς
αὐτοὺς ἁρμοστέον εὐχράτῶς, τὸ αὐστηρὸν τῆς σπουδῆς ἡμῶν χαὶ τὸ
ὑπέρτονον χαλῶντας ἐμμελῶς, οὐχ ἐχλύοντας ἐχμελῶς. ἡ μὲν γὰρ 3
καϑ᾿ ἁρμονίαν τοῦ προσώπου, καϑάπερ ὀργάνου, κόσμιος ἄνεσις μει-

3f Luk. 6, 43; vgl. Matth. 7,18 — 5 εἰ — 9 γενέσϑαι Sacr. Par. 191 Holl —
δ᾽ τοὺς γελωτοποιοὺς --- πολιτείας Flor. Monae. ἢ 8δτ — 10 vgl. 5. 178, 16f —
19 zai αὐτὸν --- 21 ἐνδείχνυται Sacr. Par. 192 Holl — 20f. 27—8. 186, 1 vgl. Sext.
Pyth. Sent. 280 — 21—23 vgl. Cic. de off. 1110 — 23 vgl. Strom. VIII 21 u. Aristot.
De anim. membr. III 10 p. 673a 8 μόνον γελᾷ τῶν ζῴων ἄνϑρωπος — 25 ὡς ζῶα
— 27 ἐχμελῶς Saer. Par. 193 Holl (= Leontius bei Mai, Script. vet. που. coll. VII
p- 105 sq.). Inc, χλήμεντος ἐκ τοῦ & στρώματος

186 Clemens.

δίαμα κέκληται (διάχυσις οὕτως ἀνακλᾶται κατὰ πρόσωπον), σωφρο-
γνούντων [Ὁ] γέλως" ἡ δὲ ἐκμελὴς τοῦ προσώπου ἔχλυσις, εἰ μὲν ἐπὶ
γυναιχῶν γίνοιτο, κιχλισμὸς προσαγορεύεται, γέλως δέ ἐστι πορνικός,

εἰ δὲ ἐπὶ ἀνδρῶν, καγχασμός, γέλως ἐστὶν οὗτος μνηστηριώδης κάξυ-
βρίξων᾽ »μωρὸς δὲ ἐν γέλωτι ἀνυψοῖ φωνὴν αὐτοῦς, φησὶν ἡ γραφή, 4
»ἀνὴρ δὲ πανοῦργος μόγις ἡσυχῇ μειδιάσει.« φρόνιμον λέγει τὸν
πανοῦργον νῦν, τὸν ἐναντίως τῷ μωρῷ διακείμενον. ἀλλ οὐδ᾽ 47,1
ἔμπαλιν εἶναι δεῖ σκχυϑρωπόν, ἀλλὰ σύννουν᾽ ἀποδέχομαι γὰρ εὖ
μάλα ἐχεῖνον [προσώποις μειδιῶντα] | ὃς ἐφαίνετο 197 P

μειδιόων βλοσυροῖσι προσώπασι

[τὸν τοῖς βλοσυροῖς]" »ἧττονε γὰρ »ἂν καταγέλαστος ὁ γέλως αὐτῷ
εἴη«. χρὴ δὲ καὶ τὸ μειδίαμα παιδαγωγεῖσϑαι, καὶ εἰ μὲν ἐπ᾽ αἰσχροῖς 2
εἴη, ἐρυϑριῶντας μᾶλλον ἢ μειδιῶντας φαίνεσϑαι, μὴ συνήδεσϑαι διὰ
συμπάϑειαν δοκῶμεν, εἰ δὲ ἐπὶ λυπηροῖς, κατηφεστέρους ἁρμόζει
βλέπεσϑαι ἢ ἐφήδεσϑαι δοκεῖν᾽ τὸ μὲν γὰρ ἀνθρωπίνου λογισμοῦ
τεχμήριον, τὸ δὲ ὠμότητος ὑπόληψιν ἐνδείκνυται. οὔτε γὰρ ἀεὶ 8
γελαστέον (ἄμετρον γὰρ) οὔτε πρεσβυτέρων 7 τινῶν ἑτέρων ἐντροπῆς
ἀξίων παρόντων, εἰ μὴ ἄρα τι αὐτοὶ εἰς τὸ διαχέαι ἡμᾶς χαριεντί-
σαιντο, οὐδὲ πρὸς τοὺς τυχόντας γελαστέον οὐδ᾽ ἐν παντὶ τόπῳ
οὐδὲ μὴν πᾶσιν οὐδὲ ἐπὶ πᾶσιν. μάλιστα γὰρ μειρακίοις καὶ γυναιξὶν
0410905 εἰς διαβολὰς ὃ γέλως ἐστίν. τὸ δὲ καὶ φαίνεσϑαι καταπλη- 48,1
κτικὸν πόρρωϑεν τῶν πειρώντων ἐστὶ φυγαδευτικόν᾽ δυνατὴ γὰρ
ἀποχρούσασϑαι τῆς ἀσελγείας τὰς προσβολὰς καὶ ἐκ μόνης τῆς προσ- 73 8
όψεως ἡ σεμνότης: πάντας δέ, os ἔπος εἰπεῖν, τοὺς ἀνοήτους
ὁ οἶνος

καί ϑ᾽ ἁπαλὸν γελάσαι καὶ ὀρχήσασϑαι avoyeı,

> ’ > , x > [4 3 \ = -

εἰς μαλακίαν ἐχτρέπων τὸ ἀνόδρογυνον ἦϑος. καὶ σχοπεῖν δεῖ πῶς 2
- ”

ἐντεῦϑεν ἡ παρρησία τὴν ἀκοσμίαν εἰς αἰσχρολογίαν avgeı'

’ ” , u > ” ”
καί τι ἔπος προέηκεν, ONEQ (τ) ἄρρητον ἀμεινον.

4 vgl. σ 100 --- 5 Sir. 21, 20 --- 10 H 212 — 11f Plato Rep. VII p. 518 Β
— 26. 29 ξ 468 (οἶνος γὰρ ἀνώγει); 465 f; Elter Gnom. hist. 103; ram. 39

1 (zat) διάχυσις Münzel | [διάχυσις] Sy | 1f [διάχυσις — ὃ γέλως] Di | οὗτος
ἀναχέχληται κατὰ πρόσωπον Münzel | ἀναχλᾶται χατὰ πρόσωπον St ἀναχέχληται
καὶ πρόσωπον Ῥ ἄρα χέχληται (τῶν) χατὰ πρόσωπον Ma | προσώπων M?|2 [6]
ΝΥ ὃ. χιχλισμὸς Peorr χιχλιασμὸς P*FM | 9. 11 [προσώποις μειδιῶντα] [τὸν τοῖς
βλοσυροῖς] Di | 14 χατηφέστερον --- βλέπειν Wi | 15 ἀνϑρωπίνου Arcerius ἀνϑρώ-
nıvov od P | 19 οὐδὲ Wi οὔτε μὴν P | 22% πειρώντων Cobet, Mnemos. 11 (1862)
p. 336 περιόντων P παριόντων Sy | 26 χαί 4’ P? xa9’ P* | 27 χαὶ σχοπεῖν δεῖ
am Rand P3 (aber dieselben Worte, von P! oder P? geschrieben, ausradiert) im
Text FM 99 (τ) P3

Paedagogus II. Cap. V. 46, 4—Cap. VI. 50, 3. 187

μάλιστα γοῦν ἐν οἴνῳ καϑορᾶσϑαι τὰ ἤϑη τῶν ὑπούλων συμβέβηκεν
τῆς ὑποχρίσεως ἀπογυμνούμενα διὰ τὴν ἀνελεύϑερον παρρησίαν τῆς
παροινίας, di ἣν κατακοιμίζεται μὲν ὁ λόγος ἐν αὐτῇ τῇ ψυχῇ καρη-
βαρήσας τῇ μέϑῃ, τὰ δὲ ἐκτράπελα ἐπεγείρεται πάϑη καταδυναστεύ-
ovra τῆς ἀσϑενείας τοῦ λογισμοῦ. |

VI. Περὶ αἰσχρολογίας.

Αἰσχρολογίας δὲ παντελῶς αὐτοῖς τε ἡμῖν ἀφεχτέον καὶ τοὺς
χρωμένους αὐτῇ ἐπιστομιστέον καὶ ὄψει δριμυτέρᾳ καὶ προσώπου
ἀποστροφῇ καὶ τῷ ἀπομυχτηρισμῷ καλουμένῳ, πολλᾶχις δὲ καὶ λόγῳ
τραχυτέρῳ. »τὰ γὰρ ἐξιόντας, φησίν, »ἐκ τοῦ στόματος κοινοῖ τὸν
ἄνϑρωπονε, κοινὸν καὶ ἐθνικὸν καὶ ἀπαίδευτον καὶ ἀσελγῆ δείκνυσιν
αὐτόν, οὐχὶ δὲ ἴδιον καὶ κόσμιον καὶ σώφρονα. πρὸς δὲ τὴν ἀχοὴν
τῶν αἰσχρῶν. χαὶ τὴν ϑέαν τῶν ὁμοίως ἐχόντων ὁ ϑεῖος παιδαγωγὸς
κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς παλαίουσι τῶν παιδίων, ὡς μὴ τὰ ὦτα ϑραύοιτο

5 αὐτῶν, τοὺς σώφρονας περιτίϑησι λόγους καϑάπερ ἀντοτίδας, εἷς

μὴ δύνασϑαι ἐξικνεῖσϑαι εἰς ϑραῦσιν τῆς φυχῆς τὸ χροῦμα τῆς
πορνείας" τοὺς δὲ ὀφϑαλμοὺς χατευϑύνει ἐπὶ τὴν ϑέαν τῶν καλῶν,
ἄμεινον εἶναι λέγων τοῖς ποσὶν ἢ τοῖς ὀφθαλμοῖς ὀλισϑαίνειν. ταύτην
ἀποκρουόμενος τὴν αἰσχρολογίαν ὃ ἀπόστολος »πᾶς λόγος σαπρὸς
ἐκ τοῦ στόματος ὑμῶνς« φησὶν "μὴ ἐκπορευέσϑο, ἀλλ᾽ εἴ τις ἀγαϑόςκ.
πάλιν τε au’ »καϑὼς πρέπει ἁγίοις, μὴ ὀνομαξέσϑω ἐν ὑμῖν αἰσχρό-
της καὶ μωρολογία ἢ εὐτραπελία, ἃ 00% ἀνῆκεν, ἀλλὰ μᾶλλον εὖχα-
ριστία.« εἰ δὲ ὃ μωρὸν εἰπὼν τὸν ἀδελφὸν ἔ ἔνοχος εἰς χρίσιν, τί περὶ
τοῦ μωρολογοῦντος ἀποφανούμεϑα; ἢ καὶ περὶ τούτου γέγραπται"
»ὃς ἂν λαλήσῃ λόγον ἀργόν, ἀποδώσει λόγον χυρίῳ ἐν ἡμέρᾳ κρί-
m αὐϑίς TE »ἐχ τοῦ λόγου σου δικαιωϑήσῃς φησίν, »καὶ ἐκ τοῦ
λόγου σου καταδικασϑήσῃς. τίνες οὖν αἱ ἀντωτίδες αἱ σωτήριοι;
καὶ τίνες ai τῶν ὀλισϑηρῶν ὀφθαλμῶν παιδαγωγήσεις; αἱ μετὰ τῶν

1—4 vgl. Plut. Mor. p. 645 AB (Plato Leg. I p. 650 A) — 7—10 Epiktet
Ench. 33, 15f (= Stob. Flor. 5, 71) — 7 αἰσχρολογίας — 10 τραχυτέρῳ Sacr. Par.
194 Holl; Flor. Monac. f. 77v — 10f Matth. 15, 18; vgl. Mark. 7, 15. 20 —
12—15 vgl. Xenokrates Fr. 96 Heinze bei Plut. Mor. p. 38B Ξενοχράτης τοῖς
παισὶ μᾶλλον ἢ τοῖς ἀϑληταῖς ἐχέλευε περιάπτειν ἀμφωτίδας, ὡς ἐχείνων μὲν τὰ
ὦτα ταῖς πληγαῖς, τούτων δὲ τοῖς λόγοις τὰ ἤϑη διαστρεφομένων. p. 706 Ο οὐ γὰρ
ἀμφωτίδας γε περιϑήσει τὰς Zevoxodrovg ἡμῖν — 18 vgl. Paed. III 69; Zeno bei
Diog. Laert. VII 26 — 19—23 Ephes. 4, 29; 5, 88 — 23f vgl. Matth. 5, 32 —
25—27 Matth. 12, 36f

198 P

49,1

50,1

188 Clemens.

δικαίων συναναστροφαὶ προλαμβάνουσαι καὶ προεμφράττουσαι τὰ
ὦτα τοῖς ἀπάγειν τῆς ἀληϑείας βουλομένοις.

φϑείρουσιν ἤϑη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαί, 4

ἡ “ποιητικὴ λέγει. γενναιότερον δὲ ὁ ἀπόστολος »γίνεσϑες φησὶν

»ἀποστυγοῦντες τὸ πονηρὸν | κολλώμενοι τῷ ἀγαϑῷ" « ὁ γὰρ μετὰ 199 P

τῶν ἁγίων ἀναστρεφόμενος ἁγιασϑήσεται. πάντῃ οὖν ἀφεχτέον τῶν 51,1

αἰσχρῶν ἀκουσμάτων καὶ ῥημάτων καὶ ϑεαμάτων, πολὺ δὲ μᾶλλον

ἔργων αἰσχρῶν καϑαρευτέον, τοῦτο μὲν ἂν ἐπιδείξεσι καὶ παραγυ-
μνώσεσι μερῶν τινῶν τοῦ σώματος, ὧν οὐ χρή, τοῦτο- δὲ ἂν ταῖς

10 ἐπιϑεωρήσεσι τῶν ἀπορρητοτέρων μερῶν" οὐδὲ γὰρ ἠνέσχετο τοῦ
δικαίου τὴν γύμνωσιν αἰσχρὰν οὖσαν ἐπιδεῖν σώφρων υἱός, ἐσχέπασε
δὲ ἡ σωφροσύνη, ὃ ἐγύμνωσεν ἡ μέϑη, τὸ περίοπτον τῆς ἀγνοίας
παράπτωμα. καϑαρευτέον δὲ οὐδὲν ἧττον κἀν ταῖς προφοραῖς τῶν 2
φωνῶν, αἷς ἄβατα εἶναι χρὴ τὰ ὦτα τῶν ἐν Χριστῷ πεπιστευχότοων.

15 ταύτῃ μοι δοχεῖ ὃ παιδαγωγὸς μηδὲ φϑέγξασϑαί τι τῶν τῆς ἀσχη-
μοσύνης ἐφιέναι ἡμῖν, πόρρωϑεν διαβάλλον πρὸς τὴν ἀχολασίαν.
δεινὸς γὰρ ἀεὶ τὰς ῥίζας τῶν ἁμαρτημάτων. EXKONTEID, τὸ »οὐ μοι-
χεύσειες« διὰ τοῦ »οὐκ ἐπιϑυμήσεις«" καρπὸς γὰρ τῆς ἐπιϑυμίας ἡ
μοιχεία τῆς ῥίζης τῆς κακῆς. ὁμοίως οὖν κἀνταῦϑα ὃ παιδαγωγὸς 52,1

20 τὴν ἀδεᾶ τῶν ὀνομάτων χρῆσιν διαβέβληκεν, τὴν ἀδεᾶ τῆς ἀκολασίας
ἐπιμιξίαν ἐκκχόπτων. τὸ γὰρ ἐν τοῖς ὀνόμασιν ἀτακχτεῖν μελέτην
ἐμποιεῖ τοῦ καὶ εἰς τὰ ἔργα ἀκοσμεῖν, τὸ δὲ περὶ τὴν φωνὴν σωφρο-
νεῖν ἀσχεῖν ἐστι λαγνείας καρτερεῖν. διειλήφαμεν δὲ βαϑυτέρῳ λόγῳ 2

3 Menand. Thais Fr. 218 CAF III p. 62, nach andern stammt der Vers von
Euripides (Fr. inc. 1024 Nauck?); vgl. Strom. 159 — 5 Röm. 12, 9 — 5f vgl. Resch,
Agr. Log. 18; Strom. V 52; G. Krüger, Theol. Litzt. 21 (1896) Sp. 451; Th. Schermann,
Oriens christianus 2 (1903) 5. 404f — 6 πάντῃ ἀφεχτέον — 10 ἐπιϑεωρήσεσι Sacr.
Par. 195 Holl — 6 πάντῃ ἀφ. --- 8 καϑαρευτέον Flor. Monae. ἢ 77y — 10—12 vgl.
Gen. 9, 23 — 13 χαϑαρευτέον — 14 πεπιστευκότων Sacr. Par. 196 Holl — 17 f vgl.
Matth. 5, 28; Exod. 20, 13.17 — 21f vgl. Plut. Mor. p. 707 ἘΠ; Wendland Quaest.
Mus. 61 — 21 τὸ ἐν — 22 ἀχοσμεῖν Sacr. Par. 197 Holl; Flor. Mon. f. 7v— '
22 τὸ δὲ — 23 χαρτερεῖν Sacr. Par. 198 Holl; Georgides in Laur. VII 15 f. $6vu.
Migne S. gr. 117 Col. 1141 (hier mit dem Lemma: τοῦ τῆς Κλίμακος); Anton.

Melissa bei Sakkelion, 4ελτίον τῆς ἱστορικῆς καὶ ἐθϑνολογικῆς ἑταιρίας τῆς Ἑλλάδος
II p. 664

Ὁ U,

Paedagogus II. Cap. VI. 50, 4—Cap. VII 53, 4. 189

ὡς ἄρα οὔτε ἐν τοῖς ὀνόμασιν οὐδὲ μὴν ἐν τοῖς συνουσιαύτϑοθίῳ
μορίοις χαὶ τῇ κατὰ γάμον συμπλοκῇ, καϑ' ὧν κεῖται τὰ ὀνόματα
τὰ περὶ τὴν συνήϑειαν οὐ τετριμμένα, ἡ τοῦ ὄντως αἰσχροῦ προση-
γορία τάττεται: οὐδὲ γὰρ γόνυ καὶ κνήμη τὰ μέλη ταῦτα οὐδὲ μὴν

5 τὰ ἐπ᾽ αὐτοῖς ὀνόματα καὶ ἡ di αὐτῶν ἐνέργεια αἰσχρά ἐστιν (μέλη
δὲ καὶ τὰ αἰδοῖα τοῦ ἀνϑρώπου, αἰδοῦς, οὐχ αἰσχύνης κατηξιωμένα)"
αἰσχρὸν δὲ ἡ παράνομος αὐτῶν ἐνέργεια, αἴσχους καὶ ὀνείδους διὰ
τοῦτο καὶ κολάσεως ἀξία: μόνον γὰρ τῷ ὄντι αἰσχρὸν ἡ καχία καὶ
τὰ χατὰ ταύτην ἐνεργούμενα. τούτοις δὲ ἀναλόγως αἰσχρολογία 3

10 εἰκότως ἂν καλοῖτο ἡ περὶ τῶν τῆς κακίας ἔργων λογοποιία᾽ οἷον
τὸ περὶ μοιχείας διαλέγεσϑαι ἢ παιδεραστίας καὶ τὰ παραπλήσια. ναὶ
μὴν καὶ τὴν φλύαρον | ἀδολεσχίαν κατασιγαστέον. »ἐκ γάρ τοι πο- 200Ρ 4
λυλογίας οὐκ ἐχφεύξῃς, φησίν, »ἁμαρτίαν᾽« δίκην ἄρα ὑφέξει ἡ
γλωσσαργία᾽ »ἔστι γὰρ σιωπῶν εὑρισχόμενος σοφός, καὶ ἔστι μισητὸς

15 ἀπὸ πολλῆς λαλιᾶς.« ἤδη καὶ αὐτὸς αὐτῷ ὁ ἀδολέσχης προσχορής᾽
»πλεονάζων γὰρ λόγον βδελύττεται τὴν ψυχὴν αὐτοῦ.«]

VI. Τίνα χρὴ παραφυλάττεσϑαι τοὺς ἀστείως συμβιοῦντας. 74 8

Artoro δέ, ἀπέστω ἡμῶν καὶ τὸ σχώπτειν ὕβρεως προκατάρχον, 53,1
ἐξ ὧν ἔριδες καὶ μάχαι καὶ ἔχϑραι διοιδαίνουσιν. ὕβριν δὲ ἔφαμεν
20 μέϑης εἶναι διάκονον. οὐχ ἐκ μόνων δὲ τῶν ἔργων, ἀλλὰ καὶ ἐκ
λόγων ἄνϑρωπος κρίνεται. »ἐν συμποσίῳ δές, φησί, "μὴ ἐλέγξῃς τὸν
πλησίον καὶ λόγον ὀνειδισμοῦ μὴ εἴπῃς αὐτῷ.« εἶ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα 2
παραγγέλλεται ἁγίοις συνεῖναι, σκώπτειν τὸν ἅγιον ἁμαρτία" »ἐκ
στόματος γὰρ ἀφρόνωνε, φησὶν ἡ γραφή, »βαχτηρία ὕβρεως, ἐπιβά-
25 ϑραν ὕβρεως βακτηρίαν λέγουσα, N ἐπερείδεται καὶ ἐπαναπαύεται ὴ
ὕβρις. ὅϑεν ἄγαμαι τὸν ἀπόστολον κἀνταῦϑα παραινοῦντα μηδὲ τὰ 3
εὐτράπελα μηδὲ τὰ μὴ ἀνήκοντα προΐεσϑαι ἡμᾶς ῥήματα. εἰ γὰρ di
ἀγάπην αἱ ἐπὶ τὰς ἑστιάσεις συνελεύσεις, συμποσίου δὲ τὸ τέλος ἡ
πρὸς τοὺς συνόντας φιλοφροσύνη, παρεπόμενα δὲ τῇ ἀγάπῃ ἡ βρῶσις
80 καὶ ἡ πόσις, πῶς οὐ λογικῶς ἀναστρεπτέοόν; οὐδὲ (διὰ τὴν ἀγάπην
ἀπορητέον᾽ εἰ γὰρ ὡς ἐπιτείνοντες τὴν πρὸς ἀλλήλους εὐνοιαν σύνιμεν, 4
πῶς ἔχϑρας διὰ τοῦ σχώπτειν σχαλεύομεν; σιωπᾶν δὲ χρεῖττον ἢ

8 μόνον τῷ --- 9 ἐνεργούμενα Sacr. Par. 199 Hol — 19: Prov. 10, 19 —
14 f Sir. 20, 5 --- 16 Sir. 20, 8 --- 20f vgl. Matth. 12, 37 — 21 Sir. 34 (31), 31 —
23f Prov. 14, 3 — 26 vgl. Ephes. 5, 4

1 οὐδὲ! οὔτε Di | 14 γλωσσαῤγία Ρ'(λ übergesch. P3) | 15 ἤδη Höschel ἡ δὲ
P*FM ei δὲ P3 am Rand I 17 συμβιοῦντας (οὔ in Ras.) P! | 30 (die) P2FM (von
P3 ausrad.)

er
τ

Ὁ

190 Clemens.

ἀντιλέγειν ἁμαρτίαν ἀμαϑίᾳ προσφερομένους. "μακάριος ὡς ἀληϑῶς
"ἀνήρ, ὃς οὐχ ολίσϑησεν ἐν στόματι αὐτοῦ καὶ οὐ κατενύγη ἐν λύπῃ
ἁμαρτίαες, ἤτοι μετανοήσας ἐφ᾽ οἷς λαλήσας ἥμαρτεν ἢ ἐν τῷ μηδένα
λυπῆσαι λαλήσας. χαϑόλου μὲν ovV νέοι μὲν χαὶ νεάνιδες οὑς ἐπίπαν 5
τῶν τοιῶνδε ἀπεχέσϑων εὐωχιῶν, ος μὴ σφάλλοιντο περὶ ἃ μὴ
προσῆκεν" καὶ γὰρ ἀκούσματα ἀήϑη καὶ ϑεάματα | ἀπρεπῆ κυμαινο- 201 P
μένης ἔτι ἐν αὐτοῖς τῆς πίστεως ἐχριπίζει τὴν διάνοιαν, συνεργεῖ δὲ
αὐτοῖς τὸ ἄστατον τῆς ἡλικίας πρὸς τὸ εὐχατάφορον τῆς ἐπιϑυμίας"
ἐσϑ' ὅτε δὲ καὶ ἄλλοις παραίτιοι γίνονται σφαλμάτων, τὸ ἐπικίνδυνον
τῆς ὥρας ἐπιδεικνύμενοι. εὖ γάρ τοι παραγγέλλειν ἡ σοφία φαίνεται" 54,1
»μετὰ ὑπάνδρου γυναικὸς μὴ κάϑου τὸ σύνολον καὶ μὴ συμμετα-
κλιϑῆς ἐπ᾽ ἀγκῶνα μετ᾽ αὐτῆς.« τοῦτ᾽ ἔστι μὴ συνδείπνει πυκνότερον,
μηδὲ ἔσϑιε μετ᾽ αὐτῆς. διὸ καὶ ἐπιφέρει" »μηδὲ συμβολὰς ποίει μετ᾽
αὐτῆς ἐν οἴνῳ, μή ποτε ἐχκλίνῃ ἡ καρδία σου ἐπ᾿ αὐτήν, καὶ τῷ
αἵματί σου ὀλισϑήσῃ εἰς ἀπώλειαν" « σφαλερὰ γὰρ ἡ πάροινος ἐλευ-
ϑερία παρανϑεῖν δυναμένη vravdoov δὲ ὠνόμασεν, ἐπεὶ μείζων ὃ
κίνδυνος τῷ λῦσαι τὴν δέσιν τῆς συμβιώσεως πειρωμένῳ. εἰ δὲ καὶ 2
ἀνάγκη τις περιτύχοι παριέναι κελεύουσα, αἱ μὲν κεχαλύφϑων ἄγαν
ἀμπεχόνῃ ἔχτοσϑεν, ἔνδοϑεν δὲ αἰδοῖ ὅσαι δὲ un ὕπανόδροι, ἐσχάτη
ταύταις διαβολὴ εἰς ἀνδρῶν παρεῖναι συμπόσιον καὶ ταῦτα οἰνωμέ-
νων. ol δὲ ἐπὶ τὴν κλισίαν τὰς ὄψεις πήξαντες ἀμετασάλευτοι τοῖς 3
ἀγκῶσιν ἐρηρεισμένοι μόνοις παρέστων τοῖς ὠσίν" εἰ δὲ καὶ καϑέ-
ζοιντο, μὴ ἐναλλὰξ τὼ πόδε ἐχόντων μηδὲ μὴν ϑάτερον τοῖν μηροῖν
ϑατέρῳ ἐπιφερόντων ἢ τὴν χεῖρα τῷ γενείῳ ὑπερειδόντων" ἀγεννὲς
γὰρ μὴ φέρειν αὑτόν, καὶ τοῦτο κατηγόρημα τοῦ νέου. συνεχὲς δὲ 55,1
καὶ τὸ μετακινούμενον ἐναλλάττειν τὸ σχῆμα, κουφότητος σύμβολον.
σώφρονος δὲ εὐθέως ἐν πόσει καὶ ἐν βρώσει τὸ ἔλαττον αἱρεῖσθαι
καὶ τὸ σχολαίτερον, οὐ τὸ προπετέστερον, κὰν τῷ κατάρχεσϑαι κὰν
τοῖς διαλείμμασι, καὶ τὸ προκαταλήγειν δὲ χαὶ τὸ ἀπροσπαϑές.
»φάγες, φησίν, νος ἄνϑρωπος τὰ παρακείμενα, παῦσαι πρῶτος χάριν 2
παιδείας, καὶ εἰ ἀνὰ μέσον πλειόνων ἐχάϑισας, πρότερος αὐτῶν μὴ.

1--8 Sir. 14,1 — 11—15 Sır. 9, 9 — 23 vgl. Aristoph. Nub. 983; Plut. Mor.
45 ἢ — 30—S. 191, 1 Sir. 34 (31), 16—18

Paedagogus II. Cap. VII. 53, 5-57, 3. 191

ἐχτείνῃς χεῖρα.« οὔχουν προεχπηδητέον ὑπὸ λαιμαργίας ἀναπειϑο- 3
μένους ποτὲ οὐδὲ μὴν ἐπιγλιχομένους παρεχτείνειν μέχρε πολλοῦ
χρή, τῇ ἐφυστερήσει τὴν ἀχρασίαν ὁμολογοῦντας, | ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐν τῷ 202 Ὁ
μεταξὺ προσχειμένους φαίνεσϑαι καϑάπερ τὰ ϑηρία τῇ βορᾷ οὐδὲ

5 μὴν πλείονος ὄψου προσφέρεσϑαι: οὐ γὰρ ὀψοφάγος φύσει, ἀλλὰ
σιτοφάγος ἄνϑρωπος. προανίστασϑαι δὲ τῶν πολλῶν xal τοῦ συμ- 56,1
ποσίου ὑπεξιέναι ἐπιεικῶς ἀνδρὸς σώφρονος" »ἐν ὥρᾳ γάρε, φησίν,
»ἀναστάσεως μὴ οὐράγει καὶ ἀπότρεχε εἰς οἶχόν σου.« ἔλεγον δὲ οἱ
δώδεχα προσχαλεσάμενοι τὸ πλῆϑος τῶν μαϑητῶν᾽ »οὐκ ἀρεστόν

10 ἐστιν ἡμᾶς καταλείψαντας τὸν λόγον τοῦ ϑεοῦ διακονεῖν τραπέζαις. «
el δὴ τοῦτο ἐφυλάξαντο, πολλῷ μᾶλλον γαστριμαργίαν ἔφευγον. οἱ 2
δὲ αὐτοὶ οὗτοι ἀπόστολοι »τοῖς κατὰ τὴν ᾿Αντιόχειαν χαὶ Συρίαν
καὶ Κιλικίαν ἀδελφοῖς« ἐπιστέλλοντες »ἔδοξενε ἔφασαν »τῷ πνεύματι
τῷ ἁγίῳ καὶ ἡμῖν μηδὲν πλέον ἐπιϑέσϑαι ὑμῖν βάρος πλὴν τῶν

15 ἐπάναγχες, ἀπέχεσϑαι εἰδωλοϑύτων καὶ αἵματος καὶ πνικτῶν καὶ τῆς
πορνείας, ἐξ ὧν διατηροῦντες ἑαυτοὺς εὖ πράξετες. φυλάττεσϑαι δὲ 8
τὰς παροινίας ὥσπερ καὶ τὸ κώνειον δεῖ ἄμφω γὰρ ὑποσύρουσιν εἰς
ϑάνατον. »χρὴ δὲ καὶ γελώτων εἴργεσϑαι ἐξαισίων καὶ δακρύων «
ὑπερμέτρων᾽ πολλάκις γὰρ οἱ οἰνωμένοι καγχάσαντες ἐπὶ πλεῖστον,

20 εἶτα μέντοι ὑπήχϑησαν οὐχ οἶδ᾽ ὅπως παροινίᾳ τινὶ παραπειϑόμενοι
εἰς δάχρυα' ἀπᾷάδει γὰρ τοῦ λόγου καὶ τὸ ἐκϑηλύνεσϑαι καὶ τὸ ἐξυ-
βρίζειν. πρεσβῦται δὲ ὡς τέχνα ἀφορῶντες τοὺς νέους σπανιαίτατα 57,1
μέν, ἴσως δ᾽ av που καὶ παίξαιεν πρὸς αὐτούς, εἰς τοῦτο ἐπισχώ-
πτοντες, ὃ παιδαγωγήσει τὸ εὔσχημον αὐτῶν. ἀμέλει πρὸς τὸν αἰσχυν-

25 τηλὸν καὶ σιωπηλὸν ἔστι χαριεντίσασϑαι ὧδέ πως" ὁ δὲ ἐμὸς υἱός,
ἐχεῖνον | λέγω τὸν σιωπῶντα, οὐ παύεται λαλῶν. ἐπιτείνει γὰρ τοῦ 758 2
νέου τὴν αἰδῶ ἡ τοιαύτη ἐπίσκωψις ἐμφαίνουσα χαριέντως τὰ προσ-
ὄντα αὐτῷ χρηστὰ διὰ τῆς τῶν φαύλων, ἃ μὴ πρόσεστιν αὐτῷ,
διαβολῆς" ἐπίνοια γὰρ καὶ αὐτὴ διδασχαλικὴ διὰ τοῦ μὴ προσόντος

30 κυροῦσα τὸ προσόν. ἀμέλει τοιοῦτόν τι ἐπικρίνει ὁ τὸν ὑδροπότην
καὶ σώφρονα παροινεῖν καὶ μεϑύειν λέγων. εἰ δὲ καὶ εἶέν τινες οἵ 8
φιλοσχώμμονες, σιωπητέον ἡμῖν καὶ παραπεμπτέον τοὺς λόγους τοὺς
περιττούς, ὥσπερ τὰς κύλικας τὰς πεπληρωμένας" ἐπισφαλὴς γὰρ ἢ

7 £ Sır. 35 (32), 11 — 9f Act. 6, 2 --- 12—16 Act. 15, 23. 288 --- 18 Plato
Leg. V p. 7320 — 22 ff vgl. Plut. Mor. 632 Ὁ; Wendland Quaest. Mus. 60

1f ἀναπεπλησμένους Schw | 7 ὑπεξιέναι Di ὑπεξεῖναι P | 8 οὐράγει (ει in
Ras.) P2 | 14 τῶν PeorrFM τούτων P* {τούτων τῶν St wie Act. | 15 ἐπάναγχες
Peorr ἐπ’ ἀνάγχης P* | 19 φνωμένοι Di | χαγχάσαντες Peorr χαχχάσαντες (vgl.
Pierson zu Moeris (Lugd. 1759) p. 215) FM | 20 παροινίᾳ] παρανοίᾳ Markland zu
Eurip. Suppl. 546 | 22 ἐφορῶντες Ma | σπανιώτατα P3 | 29 ὑπόνοια Ma (ngoo)eni-
voıa Schw | αὐτὴ FM* αὐτη P* αὕτη P3M? | 30 τοιοῦτόν St τοσοῦτον P

192 Clemens.

τοιαύτη παιδιά; »στόμα δὲ προπετοῦς ἐγγίζει συντριβῇ « »οὐ παρα- 203 P
δέξῃ δὲ ἀκοὴν ματαίαν οὐδὲ συγκαταϑήσῃ μετὰ τοῦ ἀδίκου γενέσϑαι
μάρτυς ἄδικος« οὔτε εἰς διαβολὰς οὔτε εἰς βλασφημίας, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ εἰς
καχοηϑείας. ἐγὼ δ᾽ ἂν μοι δοκῶ καὶ μέτρον ἐπιϑεῖναι φωνῆς τοῖς 58,1
σώφροσιν, οἷς ye ἐφεῖται λαλεῖν, τὸν ἀντιδιαλεγόμενον. σιγὴ μὲν
γὰρ ἀρετὴ γυναικῶν ἐστιν, ἀκίνδυνον δὲ τῶν νέων γέρας, λόγος

δὲ ἀγαϑὸς ἡλικίας δεδοκιμασμένης. »λάλησον, πρεσβύτερε, ἐν συμ- 2
ποσίῳ᾽ πρέπει γάρ σοι" ἀλλ᾽ ἀπαραποδίστως λάλησον καὶ ἐν ἀκριβείᾳ
ἐπιστήμης. γνεανίσχες, καὶ σοὶ ἐπιτρέπει ἡ σοφία, »λάλησον, εἶ χρεία
σου, μόλις δὶς ἐπερωτηϑεὶς κεφαλαίωσον λόγον ἐν ὀλίγοις. « ἄμφω 8
δὲ οἱ “διαλεγόμενοι τὸ φϑέγμα τὸ σφῶν τῇ συμμετρίᾳ παραμετρούν-
τῶν" τό TE γὰρ γεγωνὸς τῆς προφορᾶς μανιωδέστατον, τό τε ἀνή-
κουστον πρὸς τοὺς πέλας φϑέγγεσϑαι ἀναισϑήτου" οὐ γὰρ ἀκούσονται.

καὶ τὸ μὲν ἀγεννείας, τὸ δὲ αὐϑαδείας τεκμήριον. ἀπέστω δὲ χαὶ ἡ
φιλονεικία κενῆς νίκης ἕνεκεν λόγων, ἐπεὶ τέλος ἡμῖν ἡ ἀταραξία,

καὶ τοῦτο ἄρα ἐστὶν τὸ "εἰρήνη 001°" »πρίν τε ἀκοῦσαί σε μὴ ἀπο-
κρίνου ῥῆμα.ς« ἀλλὰ καὶ τὸ τεϑρυμμένον τῆς φωνῆς ϑηλυδρίου, 59,1

σώφρονος δὲ καὶ τὸ ἐν τῇ φωνῇ μεμετρημένον, μεγέϑους τε ἅμα καὶ

μήχους καὶ τάχους καὶ πλήϑους εἴργοντος τὸ φϑέγμα τὸ αὐτοῦ. οὔτε.

γὰρ μαχρολογητέον ποτὲ οὔτε πολυλογητέον οὔτε ἀδολεσχητέον,

ἀλλ᾽ οὐδὲ τροχαλῶς καὶ συνδιωκομένως ὁμιλητέον. καὶ rag αὐτῇ τῇ 8
φωνῇ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, δικαιοσύνης μεταδοτέον τούς τε ἀχαιροβόας

xal τοὺς κεκράκτας ἐπιστομιστέον. ταύτῃ ‚rag αὖ τὸν Θερσίτην

πληγαῖς ἠκίσατο ὃ σώφρων Ὀδυσσεύς, ὅτι μόνος

ἀμετροεπὴς ἐχολῴα,
or a7 \ τ ” ’ ’ ”
ὃς 6 ἔπεα φρεσὶν Now Gxooua τε πολλᾶ τε ἤδει,
> >
μᾶψ, ἀτὰρ οὐ κατὰ x00uon. |

»φοβερὸς ἐν ἀπωλείᾳ αὐτοῦ ἀνὴρ γλωσσώδης.« τῶν γοῦν φλυάρων, 904 Ῥ 8.
καϑάπερ τῶν παλαιῶν ὑποδημάτων, τὰ μὲν ἄλλα ὑπὸ τῆς καχίας |

1 Prov. 10, 14 — 1—3 Exod. 23, 1 — 5f vgl. Elter Gnom. hist. 106 — 5f vgl.
Soph. Aias 293 — 6 vgl. Simonides v. Keos Fr. 66 ἔστι zal σιγᾶς ἀκίνδυνον γέ-
ρας; Strom. II 68 — 7—10 Sir. 35 (32), 3. 7f — 14 ἀπέστω — 15 λόγων Saer.
Par. 200 Holl — 15 vgl. Diog. Laert. X 82 u. a. (ἀταραξία) --- 16 III Joh. 1509) —
16 Sir. 11, 8 — 18 σώφρονος --- 22 μεταδοτέον Sacr. Par. 201 Holl — 25—27
B212—214 — 28 Sir. 9, 13 — 28—S. 193, 1 »vielleicht ein Komikerfragment« Ma

U U u

Paedagogus II. Cap. VII. 58, 1—Cap. VII. 61,1. 193

χκατατέτριπται, μόνη δὲ ἡ γλῶττα περιλείπεται eis βλάβην. ταύτῃ
τοι βιωφελέστατα ἡ σοφία “παραινεῖ »μὴ ἀδολεσχεῖν ἐν πλήϑει πρε-
σβυτέρωνε, ἄνωϑεν δὲ ἡμῶν τὴν φλυαρίαν ἐχκόπτουσα, ϑεόϑεν ἄρ-
χουσα, μετριάζειν νομοϑετοῦσα ὧδέ πως »μὴ δευτερώσῃς λόγον ἐν
προσευχῇ σου.« ποππυσμοὶ δὲ καὶ συριγμοὶ καὶ οἱ διὰ τῶν δακτύλων
ψόφοι τῶν οἰχετῶν οἱ προκλητικοί, ἄλογοι σημασίαι οὖσαι λογικοῖς
ἀνϑρώποις ἐχκλιτέοι" παραιτητέον δὲ καὶ τὸ συνεχὲς ἀποπτύειν καὶ
τὸ χρέμπτεσϑαι βιαιότερον. μηδὲ ἀπομύττεσϑαι παρὰ πότον" στοχα-
στέον γὰρ ἁμῇ γέ πῃ τῶν συνευωχουμένων, μὴ ἀποστέρξωσιν ἀπὸ
ναυτίας τὴν τοιάνδε ἀκοσμίαν, ἣ κατήγορός ἐστιν ἀχρασίας" οὐ γὰρ
κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς βουσὶν καὶ τοῖς ὄνοις ἡ φάτνη ἅμα καὶ ὁ κοπρών»"
καὶ γὰρ οἱ πολλοὶ ἀπομύττονται καὶ πτύουσιν ἅμα ἐν τῷ αὐτῷ καὶ
δειπνοῦσι. πταρμὸς δὲ εἴ τῳ ἐπιγένοιτο, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἡ ἐρυγή,
οὐχ ἐξηχεῖν δεήσει τοὺς πλησίον τῷ φόφῳ τῆς αὐτῶν καταμαρτυ-
ροῦντας ἀπαιδευσίας, ἀλλ᾽ N μὲν παραπεμπτέα, ἡ ἐρυγή, ἡσυχῇ σὺν
τῷ ἐχπνεομένῳ ἀέρε σχηματιζομένῳ κοσμίως τῷ στόματι, οὐχὶ δὲ
τραγικῶν δίκην προσωπείων διελκομένῳ καὶ κεχηνότι. πταρμοῦ δὲ
τὸ ταραχτιχὸν ἀφαιρετέον ἀπολαβομένοις πράως τὰς ἀναπνοάς"
ταύτῃ γὰρ εὐσχημονέστατα τὴν ἀϑρόαν τοῦ πνεύματος ἀπειλὴν ἐνα-
ποσβεστέον οἰχονομοῦντα τὴν διέξοδον, ος καὶ λαϑεῖν πειρᾶσϑαι, ἤν
τι καὶ συνεξάξῃ ἐχβιαζόμενος ὃ ἀὴρ περίττωμα. ἀγερωχίας δὲ καὶ
ἀτάξίας σύμβολον τὸ προσϑεῖναι τοῖς ἤχοις ἐϑέλειν, μὴ οὐχὶ ἀφαιρεῖν.
οἱ δὲ διαγλύφοντες τοὺς ὀδόντας αἱμάσσοντες τὰ οὖλα σφίσι τε
αὐτοῖς εἰσὶν ἀηδεῖς καὶ τοῖς πλησίον ἀπεχϑεῖς. ναὶ μὴν καὶ τῶν
ὥτων οἱ γαργαλισμοὶ zei τῶν πταρμῶν οἱ ἐρεϑισμοὶ ὑώδεις εἰσὶ
κνησμοί, πορνείας ἀκολάστου μελετητικοί. καὶ τὰς ὑπ᾽ ὄψιν δὲ ἀσχη-
μοσύνας παραιτητέον καὶ τὰς αἰσχρολογίας αὐτῶν. καϑεστὼς δὲ καὶ
τὸ βλέμμα ἔστω, καὶ ἡ τοῦ τραχήλου ἐπιστροφὴ καὶ ἡ κίνησις εὐστα-
ϑὴς καὶ ἡ τῶν χειρῶν κατὰ τὰς ὁμιλίας προφορά. καϑόλου γὰρ ὁ

80 Χριστιανὸς ἠρεμίας καὶ ἡσυχίας καὶ γαλήνης καὶ εἰρήνης οἰκεῖός dorın.

VII. Εἰ μύροις καὶ στεφάνοις χρηστέον.

Στεφάνων δὲ ἡμῖν καὶ μύρων χρῆσις οὐκ ἀναγκαία. ἐξοχέλλει
γὰρ εἰς ἡδονὰς καὶ ῥᾳϑυμίας, μάλιστα γειτνιώσης τῆς νυχτός. οἶδ᾽

2—5 Sir. 7, 14 — 29 χαϑόλου ὁ — 30 ἐστιν Sacr. Par. 202 Holl; Maximus
Conf. in Laur. VII 15 £. 251r

60,1

205 P

61,1

μι
οι

194 Clemens.

u NER 2 ’ x x ν Ὁ N c \
oTı »ἀλάβαστρον μύρους« παρὰ τὸ δεῖπνον τὸ ayıov κομίσασα ἡ γυνὴ

- \ c > ’ > -
τοὺς πόδας ἤλειφεν τοῦ κυρίου καὶ 7089 αὐτόν. οἶδα δὲ καὶ χρυσῷ 2

καὶ λίϑῳ Ι τιμίῳ τοὺς παλαιοὺς τῶν Ἑβραίων ἀναδουμένους βασιλ εἴς.

daR ἢ μὲν γυνὴ μηδέπω τοῦ λόγου μεταλαβοῦσα (ἔτι γὰρ nv ἁμαρ-
τωλός), ὅπερ ἡγεῖτο τὸ κάλλιστον εἶναι παρ᾽ αὐτῇ, τὸ μύρον, τούτῳ
τετίμηκε τὸν δεσπότην" ἀμέλει καὶ τῷ κόσμῳ τοῦ σώματος, ταῖς
ϑριξὶ ταῖς ἑαυτῆς, ἀπεψᾶτο τὸ περιττὸν τοῦ μύρου, ἐπισπένδουσα

- ’ x - > > m
τῷ κυρίῳ μετανοίας δάχρυα. διὰ τοῦτο »ἀφέωνται αὐτῆς αἱ ἁμαρ-:

N ’ x - ’ 5 - - -
tie. δύναται δὲ τοῦτο σύμβολον» εἶναι τῆς διδασχαλίας τῆς κυριακῆς
καὶ τοῦ πάϑους αὐτοῦ" μύρῳ γὰρ εὐώδει ἀλειφόμενοι οἱ πόδες ϑεϊχὴν

αἰνίττονται διδασκαλίαν ἐπὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς μετ᾽ εὐχλείας ὁδεύ- _

ουσαν»" »ἐξῆλϑεν γὰρ ὁ φϑόγγος αὐτῶν ἐπὶ τὰ πέρατα τῆς ing.
καὶ εἰ μὴ φορτιχὸς εἶναι δοκῶ, οἱ πόδες οἱ τοῦ κυρίου οἱ μεμύρι-
σμέγοι ἀπόστολοί εἶσιν προφητείᾳ τῆς εὐωδίας τοῦ χρίσματος ἁγίου
μεταλαβόντες πνεύματος. οἱ γοῦν περινοστήσαντες τὴν οἰχουμένην
ἀπόστολοι καὶ τὸ εὐαγγέλιον κηρύξαντες πόδες ἀλληγοροῦνται κυρίου,
περὶ ὧν καὶ διὰ τοῦ ψαλμῳδοῦ παροϑϑόπέξει τὸ πνεῦμα" »προσκυνή-
nn εἰς τὸν τόπον, οὐ ἔστησαν οἱ πόδες αὐτοῦς, τοῦτ᾽ ἔστιν, οὐ
φϑασαν οἱ πόδες αὐτοῦ οἱ ἀπόστολοι, δὲ ὧν κηρυσσόμενος ἐπὶ τὰ
Sue ἧκεν τῆς γῆς. δάκρυα δὲ ἡ μετάνοιά ἔστι, καὶ λελυμέναι
τρίχες φιλοκοσμίας ἐχήρυσσον ἀπαλλαγὴν καὶ τὴν μετὰ τοῦ κηρύ-
γματος διὰ τὸν κύριον ϑλίψιν ἐν ὑπομοναῖς, τῆς παλαιᾶς ἐχείνης διὰ
τὴν πίστιν τὴν νέαν λελυμένης κενοδοξίας. ἀλλὰ καὶ πάϑος ἐμφαίνει
δεσποτικὸν μυστικῶς ταύτῃ νοοῦσι" τὸ ἔλαιον αὐτός ἐστιν ὁ. κύριος,
ἀφ᾽ οὗ τὸ ἔλεος τὸ ἐφ᾽ ἡμᾶς" τὸ δὲ μύρον, δεδολωμένον ἔλαιον,
ἐστὲν ὁ Ἰούδας ὃ προδότης, ᾧ τοὺς πόδας ἐχρίσϑη κύριος τῆς ἐν
κόσμῳ ἀναστροφῆς ἀπαλλαττόμενος" μυρίξονται γὰρ οἱ γνεχροί"
δάκρυα δέ ἐσμεν οἱ ἁμαρτωλοὶ μετανενοηκότες, οἱ εἰς αὐτὸν πεπι-
στευχότες, οἷς ἀφῆχεν τὰς ἁμαρτίας, καὶ αἱ τρίχες αἱ | λελυμέναι
1f vgl. Luk. 7, 37 (Joh. 12, 8; Matth. 26, 7; Mark. 14, 3) — 2f vgl. II Sam.
12, 30; I Chron. 20,2 — 8f Luk. 7,47 — 9 divaraı — 8.195, 18 ἁμαρτίας Nice:
tascat. zu Joh. (12, 3) in Monac. 37 f. 366a. Inc. χλήμεντος" ἔστι τὸ μύρον σύμ-
βολον τῆς τοῦ κυρίου διδασχαλίας expl. ἁμαρτίας. Dasselbe Citat in Paris. 212
vgl. Lietzmann, Catenen 1897 5. 84 — 9f vgl. Ignatius Ep. ad Eph. XVII 1 διὰ
τοῦτο μύρον ἔλαβεν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ὁ κύριος, ἵνα πνέῃ τῇ ἐκκλησίᾳ ἀφϑαρ-
σίαν --- 12 Psal. 18, 5 (Röm. 10, 18) — 17 ἢ Psal. 131, 7 — 22 vgl. 2. Β. II Kor. 6, 4
2 ἧσεν P? ἤἦισεν P* |5 τούτωι P! τοῦτο P* | 8 ἀφέωνται (über εὦω übergesch.
ıe) P2 | 12 ἐξῆλϑεν — 15 πνεύματος < Cat. | 14 [ἀπόστολοί) Schw | προφητείαι
P3 προφητεία P* Schw | 15 μεταλ. πν. «ὦ nach ἀπόστολοι (16) Schw | 16 zei —
πόδες] πόδες μεμυρισμένοι Cat. | &Anyopoövraı P* corr. P3 | 17 περὶ ὧν —- 19 ἀπό-
στολοι < Cat. | 20 δάκρυα — 25 ἡμᾶς < Cat. | 24 ἔλαιον] + ὃ P2 | 251 τὸ δὲ
μύρον — προδότης] ἀλλὰ καὶ ἰούδας μύρον δεδολωμένον ἔλαιον Cat. | 28 δάκρυα
— 8. 190, 8 ἐμοῦ < Cat.

62,1

206 P

ἦ
'
|

Paedagogus II. Cap. VIII. 61, 2—63, 5. 195

πενϑοῦσα Ἱερουσαλὴμ, ἡ καταλελειμμένη, δὲ ἣν οἱ ϑρῆνοι οἱ προφη-
τικοί. διδάξει δὲ ἡμᾶς αὐτὸς ὃ κύριος, ὅτι δεδολωμένος ö Ἰούδας 4
ἐστίν, νὃς ἂν ἐμβάψηται μετ᾽ ἐμοῦς λέγων »εἰς τὸ τρύβλιον, οὗτός
με “παραδώσεις. ὁρᾷς τὸν συμπότην τὸν δόλιον; καὶ αὐτὸς οὗτος ὃ
Ἰούδας φιλήματι προύδωχε τὸν διδάσκαλον" γέγονεν ὁ αὐτὸς ὑπο- 5
κριτὴς καὶ φίλημα δεδολωμένον ἔχων, ἄλλον παλαιὸν μιμούμενος
ὑποχριτήν, καὶ τὸν λαὸν ἐλέγχων ἐκεῖνον" »0 λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσι
φιλοῦσί με, Ἃ δὲ καρδία αὐτῶν πορρωτέρω ἐστὶν ἀπ᾽ ἐμοῦ. « 00x 68,1
ἀπεικὸς οὖν αὐτὸν χαταμηνύειν ἔλαιον μὲν og μαϑητὴν» ἠλεημένον,
10 δολερὸν δὲ ὡς προδότην ἔλαιον πεφαρμαγμένον. τοῦτο ἄρα nv ὃ
προεφήτευον οἱ μυριζόμενοι πόδες, τὴν Ἰούδα προδοσίαν εἰς πάϑος
ὁδεύοντος κυρίου. καὶ αὐτὸς ὁ σωτὴρ ἀπονίπτων τοὺς πόδας τῶν 2
μαϑητῶν εἰς τὰς χαλὰς πράξεις ἀποστέλλων αὐτούς, τὴν ὁδοιπορίαν
αὐτῶν τὴν εἰς τὰς εὐεργεσίας τῶν ἐϑνῶν ἡνίξατο εὐπρεπῆ καὶ κα-
15 ϑαρὰν προπαρασκευάσας τῇ ἰδίᾳ δυνάμει. ὥζεσέ τε (ἐν) τούτοις τὸ μύρον
καὶ τὸ ἐπὶ πάντας φϑάνον τῆς εὐωδίας ἔργον πεφήμισται" καὶ γὰρ
πεπλήρωκεν τὸ πᾶϑος τοῦ κυρίου ἡμᾶς μὲν εὐωδίας, Ἑβραίους δὲ
ἁμαρτίας. σαφέστατα τοῦτο ἀπέδειξεν ὁ ἀπόστολος εἰπών" "τῷ ϑεῷ 3
χάρις τῷ πάντοτε ϑριαμβεύοντι ἡμᾶς ἐν τῷ Χριστῷ καὶ τὴν ὀσμὴν
20 τῆς γνώσεως αὐτοῦ φανεροῦντι di ἡμῶν ἐν παντὶ Toro" ὅτι κυρίου
εὐωδία ἐσμὲν τῷ ϑεῷ ἐν τοῖς σῳζομένοις καὶ ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις" οἷς
μὲν γὰρ ὀσμὴ ἐκ ϑανάτου εἰς ϑάνατον, οἷς δὲ ὀσμὴ ἐκ ζοῆς εἰς ζωήν.«
Βασιλεῖς δὲ οἱ Ἰουδαίων χρυσῷ καὶ λίϑοις τιμίοις συνϑέτῳ 4
χαὶ ποικίλῳ χρώμενοι στεφάνῳ, οἱ χριστοί, τὸν Χριστὸν ἐπὶ τῆς
25 χεφαλῆς συμβολικῶς ἐπιφερόμενοι λελήϑεσαν κεφαλῇ κοσμούμενοι
χυρίου. λίϑος γέ τοι τίμιος ἢ “μαργαρίτης N σμάραγδος αὐτὸν αἰνίτ- 5
τεται τὸν λόγον, χρυσὸς δὲ αὐτὸς πάλιν ὃ ἀδιάφϑορος λόγος, ὁ τὸν
ἰὸν τῆς φϑορᾶς οὐχ ἐπιδεχόμενος. χρυσὸν αὐτῷ γεννηϑέντι βασιλείας
3f Mark. 14, 20; Matth. 26, 23 — 4 vgl. Luk. 22, 48 --- 6f vgl. II Sam. 20, 9
— ΤΥ Jes. 29,13 — 12f vgl. Joh. 13, 5 — 12 ὁ σωτὴρ — 15 δυνάμει Nicetascat.
zu Joh. (13, 5) in Monac, 37 ἢ 403v. Inc. ἔσϑι μέντοι ὅτι ἀπονίπτων τοὺς πόδας
τ. u. ὃ σωτὴρ εἰς expl. δυνάμει --- 18—22% II Kor. 2, 14—16 — 28f vgl. Matth.
2, 11; Origenes C. Cels. I 60 προσήνεγχαν, σύμβολα μὲν ὡς βασιλεῖ τὸν χρυσόν.
jrenäus Adv. haer. III 10; O. Bardenhewer, Der Name Maria (Bibl. Stud. 11) S. 42?
ὃ εἰς τὸ τρύβλιον (wie Mark. 14, 20)] ἐν τῷ τρυβλίῳ (wie Matth. 26, 23) F|
5 γέγονεν) + γὰρ über ἃ. Z. P2M | 7 ἐχεῖνον) + δι’ ὃν εἴρηται P? am Rand
(die gleichen Worte, von P?2 geschrieben, ausradiert; im Text FM) | 10f πεφαρ-
μακευμένον Cat. | ἦν ἄρα Cat. | 12 τοῦ χυρίου Cat. | 12 χαὶ — 15 δύναμει < Cat.
f. 366 | 14f χαϑαρὰν Cat. χκαϑαρὰ P | 15 παρασχευάσας Cat. | τε] δὲ Cat. | (ἐν)
Wi τούτοις < Cat. τοῦ μύρου Ma 16 χαὶ — πεφήμισται < Cat. | πάντας Ma
πάντων P | 98 χρυσῶι (x in Ras.) Pt | 251 χεφαλὴν — χυρίῳ Markland | 26 zvolov]
χῦ (v in Ras.) P! | 28 χρυσὸν] + γοῦν über ἃ. Z. in Ras. P?2 oder P?+y’ οὖν M
+ γὰρ
13*

196 Clemens.

σύμβολον “προσεκόμισαν οἱ μάγοι. μένει δὲ ἀϑάνατος ὃ στέφανος
οὗτος κατ᾽ εἰκόνα τοῦ κυρίου" οὐ γὰρ μαραίνεται os | ἄνϑος.

Οἶδα καὶ τὰ ᾿Δριστίππου τοῦ Κυρηναίου. ἁβροδίαιτος ἦν ὁ Agi-
στιππος᾿ σοφιστικὸν οὗτος ἐρωτᾷ τινα τοιοῦτον λόγον ἵππος μύρῳ
χριόμενος εἰς τὴν ἵππου ἀρετὴν οὐ βλάπτεται οὐδὲ κύων μυρισϑεὶς
εἰς τὴν κυνὸς ἀρετήν᾽ οὐδὲ ἄνϑρωπος ἄρα, ἐπήγαγεν καὶ συνήγαγεν.
ἀλλ᾽ ἵππῳ μὲν καὶ κυνὶ οὐδὲ εἷς λόγος τοῦ μύρου, οἷς δὲ ἡ αἴσϑησις
λογικωτέρα, τούτοις ἡ ἀπόλαυσις ἐπιψογωτέρα χορασιώδεις ὀδμὰς
ἐπιφερομένοις. τούτων δὲ τῶν μύρων ἄπειροι διαφοραί, βρένϑιον καὶ

10 μετάλλιον καὶ βασίλειον πλαγγόνιόν τε καὶ ψάγδας Αἰγύπτιος.

Σιμωνίδης δὲ ἐν τοῖς laußoıs οὐχ αἰδεῖται λέγων"

κἀλειφόμην μύροισι καὶ ϑυμιάμασιν
καὶ Baxxapı' καὶ γάρ τις ἔμπορος παρῆν.

ἐπιτηδεύουσι δὲ καὶ τὸ ἀπὸ χρίνων μύρον καὶ τὸ ἀπὸ τῆς κύπρου,
καὶ ἡ νάρδος εὐδοκιμεῖ παρ᾽ αὐτοῖς καὶ τὸ ἀπὸ τῶν ῥόδων ἄλειμμα
καὶ τὰ ἄλλα, οἷς ἔτι χρῶνται γυναῖκες, ὑγρά τε καὶ ξηρὰ καὶ τὰ
ἐπίπαστα καὶ ὑποθϑυμιώμενα μύρα ἐπινοεῖται γὰρ αὐτοῖς ὁσημέραι
πρὸς τὸ ἄπληστον τῆς ἐπιϑυμίας τὸ ἀκόρεστον τῆς εὐωδίας" διὸ
καὶ πολλῆς τινος ἀπειροκαλίας ἀποπνέουσιν. ai δὲ καὶ τὰς ἐσϑῆτας
χαὶ τὰς στρωμνὰς καὶ τοὺς olxovg ὑποϑυμιῶσί TE xal ee ὺς
μονονουχὶ δὲ καὶ τὰς ἀμίδας ὄζειν ἀναγχάζει τοῦ μύρου ἡ τρυφή.

εὖ μοι δοχοῦσι | σχετλιάσαντες τῇ περὶ τοῦτο σπουδῇ τοσοῦτο ἴα

μύροις ἀποδιακεῖσϑαί τινες τὴν ἀνδρωνῖτιν ἐχϑηλύνουσιν, ὡς καὶ
τοὺς τεχνίτας αὐτῶν, τοὺς μυρεψούς, τῶν εὐνομουμένων ἀπελαύνειν
πόλεων καὶ τῶν ἀνϑεινῶν ἐρίων τοὺς βαφεῖς ἀπελαύνειν καὶ αὐτούς"
οὐ γὰρ ϑέμις δολερὰ εἵματα καὶ χρίσματα εἰς τὴν ἀληϑείας παρεισ-
ιέναι πόλιν. χρὴ δὲ καὶ μάλα τοὺς μὲν ἄνδρας τοὺς παρ᾽ ἡμῖν μὴ
μύρων, ἀλλὰ καλοκαγαϑίας ὄζειν, γυνὴ δὲ ἀποπνείτω Χριστοῦ, τοῦ
ἀλείμματος τοῦ βασιλικοῦ, μὴ διαπασμάτων καὶ μύρων, ἀεὶ δὲ τῷ

3-6 vgl. Diog. Laert. II 76 — 9—25 vgl. Athen. XV p. 686--691; Elter
Gnom. hist. ram. 40 — 12f Semonides v. Amorgos Fr. 16 — 22—27 vgl. Strom.
148 — 26f vgl. Herodot 3, 22; Plut. Mor. p. 646 B — 27f vgl. Xenoph. Symp. II4

207 P
64,1

208 P 77

Paedagogus 11. Cap. VIII. 64, 1—67, 3. 197

σωφροσύνης ἀμβροσίῳ χρίσματι συναλειφέσϑω, ἁγίῳ τερπομένη μύρῳ
τῷ πνεύματι. τοῦτο σχευάζει Χριστὸς ἀνϑρώποις γνωρίμοις, εὐωδίας
ἄλειμμα, ἐκ τῶν οὐρανίων συντιϑεὶς ἀρωμάτων τὸ μύρον. τούτῳ
xal αὐτὸς ὁ κύριος συναλείφεται τῷ μύρῳ, os διὰ Δαβὶδ μεμήνυται"
»διὰ τοῦτο ἔχρισέν σε ὃ ϑεός, ὁ ϑεός σου, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ
τοὺς μετόχους σου" σμύρνα καὶ στακτὴ καὶ κασία ἀπὸ τῶν ἱματίων σου.«

᾿Αλλὰ γὰρ μὴ λάϑωμεν ὥσπερ οἱ γῦπες τὰ μύρα βδελυττόμενοι
ἢ οἱ χάνϑαροι (τούτους γὰρ ῥοδίνῳ χρισϑέντας μύρῳ τελευτᾶν
λέγουσιν), καὶ τούτων ἐγχριτέον ὀλίγα τινὰ τῶν μύρον ταῖς γυναιξίν,
ὅσα μὴ καρῶσι τὸν ἄνδρα᾽ αἱ γὰρ ὑπέρμετροι χρίσεις τῶν μύρων
κηδείας, οὐ συμβιώσεως ἀποπνέουσιν. καίτοι καὶ τὸ ἔλαιον αὐτὸ
ταῖς μελίτταις καὶ τοῖς ἐντόμοις ἐστὶ πολέμιον ζῴοις, ἀνϑρώπων δὲ
τοὺς μὲν ὥνησεν, ἔστιν δὲ ος εἰς μάχην ἐξεκαλέσατο, καὶ τοὺς πρό-
τερον δειλοὺς ἀληλιμμένους τοῦτο ἐν τοῖς σταδίοις ἐχτρέπει εἰς τὸ
τῆς ἀγωνίας πάμμαχον. μαλϑακὸν δὲ ἔλαιον τὸ μύρον ὃν οὐχ οἴεσϑε
τὰ ἤϑη τὰ γεννικὰ ἐχϑηλύνειν δύνασθαι; μάλιστα. ὥσπερ δὲ τὴν
τρυφὴν καὶ τῆς γεύσεως ἀποχεχλείχαμεν, οὕτως ἀμέλει καὶ τῶν
ὄψεων καὶ τῶν ὀσφρήσεων τὴν ἡδυπάϑειαν | ἐξορίζομεν, μὴ λάϑωμεν
ἣν ἐφυγαδεύσαμεν ἀκολασίαν, κάϑοδον αὐτῇ διδόντες εἰς ψυχὴν διὰ
τῶν αἰσϑήσεων, οἱονεὶ διὰ ϑυρῶν ἀφρουρήτων. εἰ γοῦν τῆς εὐωδίας
τὸ ϑυμίαμα τὸν μέγαν ἀρχιερέα, τὸν κύριον, ἀναφέρειν λέγοιεν τῷ
ϑεῷ, μὴ ϑυσίαν ταύτην καὶ εὐωδίαν ϑυμιάματος νοούντων, ἀλλὰ
γὰρ τὸ τῆς ἀγάπης δεχτὸν ἀναφέρειν τὸν κύριον, τὴν πνευματικὴν
εὐωδίαν, εἰς τὸ ϑυσιαστήριον. παραδεχέσϑων. αὔταρκες μὲν οὖν τὸ
ἔλαιον αὐτὸ λιπᾶναί τε τὴν ἐπιφάνειαν καὶ ἀνεῖναι τὸ νευρῶδες καί
τινα τοῦ σώματος ὀσμὴν ἀναστεῖλαι βαρυτέραν, [εἰ] καὶ πρὸς τοῦτο
τοῦ ἐλαίου δεοίμεϑα (ἄν) ἡ δὲ ἐπιτήδευσις τῆς εὐωδίας δέλεάρ ἐστι
ῥαϑυμίας, πόρρωϑεν εἰς λίχνον ἐπιϑυμίαν ἐπισπωμένης. πάντοϑεν
γὰρ ἀγώγιμος ὁ ἀκόλαστος καὶ ἀπὸ ἐδωδῆς καὶ ἀπὸ στρωμνῆς καὶ
ἀπὸ συναναστροφῆς καὶ ἐκ τῶν ὀφϑαλμῶν καὶ ἐχ τῶν ὥτων καὶ ἐκ
τῶν γνάϑων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν μυχτήρων. χαϑάπερ οἱ βόες τοῖς

ὃ ἢ Psal. 44, 8f — 7—9 vgl. Plut. Mor. p. 87 Ο; 1710 Εἰ; Aelian Nat. an.
IV 18; ΠῚ 7; Aristot. De adm. 147 p. 845a 35ff.; Plin. Nat. Hist. XI 279; Theo-
phrast De caus. plant. VI 5, 1; [Eustathius] Comm. in Hex. Migne 18 Sp. 736 —
11f vgl. Aelian Nat. an. IV 18; I 58 — 15—20 vgl. Plut. Mor. p. 645 E (’Eodrov)
τὴν διὰ τῶν ὥτων ἀποχλείει τρυφὴν καὶ ἡδυπάϑειαν (τῇ adlelo), τὴν κατὰ τὰ Öu-
ματα καὶ τὰς ῥῖνας, ὥσπερ χαϑ᾽ ἑτέρας ϑύρας, ἐπεισάγων τῇ ψυχῇ — 390 Exod.
29, 18; 30, 7; vgl. Ephes. 5, 2; Phil. 4, 18

6 χασσία F | 8 ῥοδίνωι P? δοδεινῶε P* | 10 ὅσα (ἂν) Sy | 14 δειλοὺς Wend-
land Quaest. Muson. (Anhang: Sent. controv.) φίλους P | 15 οἴεσϑε P3 οἴεσϑαι P*
16 δύνασϑαι P2 δύνασϑε P* | 17 ἀποχεχλείχαμεν F? ἀποχεχλίχαμεν PF* | 18 ἐξορί-
ἕωμεν Münzel | 21 λέγοιέν {τινες) Schw | 26 [el] Kroll | χαὶ] χἂν Schw | 27 (ἄν) St

66,1

198 Clemens.

χρίχοις καὶ τοῖς σχοίνοις, οὕτω δὲ καὶ ὁ ἀκόλαστος ϑυμιάμασι καὶ
μύροις καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν στεφάνων εὐωδίαις περιέλκεται. ἐπεὶ δὲ 68,1
οὐδεμίαν χώραν ἀπονέμομεν ἡδονῇ πρὸς οὐδεμίαν συμπεπλεγμένῃ
λυσιτελῆ τῷ βίῳ χρείαν, φέρε κἀνταῦϑα διαστειλώμεϑα, τὸ χρειῶδες
αἱρούμενοι. εἰσὶ γάρ τινες εὐωδίαι οὐ xagmrıxal οὐδὲ ἐροωτικαί,
οὔχουν συμπλοκῆς καὶ τῆς ἀκολάστου ἑταιρείας ἀποπνέουσαι, ὑγειναὶ
δὲ μετὰ σωφροσύνης καὶ τὸν μὲν ἐγκέφαλον ὑποτρέφουσαι, ὁπηνίκα
ἂν χκαχεκτῇ, ῥωννύουσαι δὲ καὶ τὸν στόμαχον. [πολλοῦ τοίνυν δεῖ 2
τοῖς ἄνϑεσιν ἐπιψύχειν αὐτόν, ὁπότε ἀλεαίνεσϑαι ἐϑέλει τὸ νευρῶδες
οὐ γὰρ κατὰ πάντα ἀποσχοραχιστέον τὴν χρῆσιν αὐτῶν, ἀλλ᾽ ὥσπερ
φαρμάκῳ καὶ βοηϑήματι χρηστέον τῷ μύρῳ πρός te τὸ ἐπεγεῖραι
τὴν ἀπαυδῶσαν δύναμιν καὶ πρὸς τοὺς κατἄρρους καὶ πρὸς τὰς
καταψύξεις δυσαρέστησίν τε, καϑὰ καὶ ὃ κωμικός φησί που"

μύροις
ὑπαλείφεται τὰς ῥῖνας" ὑγιείας μέρος
μέγιστον ὀδμὰς ἐγκεφάλῳ χρηστὰς ποιεῖν"
ς - = \ = pr > ‚ WS
καὶ ἡ τῶν ποδῶν διὰ τοῦ λίπους τῶν ἀναϑερμαιγνοντῶν ἢ ἐμψυ- 3
χόντων μύρων ἀνάτριψις ὠφελείας ἕνεκεν ἐπιτηδεύεται, ὡς δὴ ἀπὸ

τῆς κεφαλῆς τοῖς πεπληρωμένοις ὁλκήν | τινα καὶ ὑποχώρησιν ἐπὶ 210 P

τὰ μὴ κύρια τῶν μερῶν γίνεσθαι. ἡδονὴ δέ, N μὴ πρόσεστι τὸ 4
χρειῶδες, ἤϑους ἐστὶν ἑταιρικοῦ διαβολὴ καὶ φάρμακον ἐρεϑισμῶν.
διαφέρει δὲ ὅλως τὸ μυραλοιφεῖν τοῦ μύρῳ χρίεσϑαι" τὸ μὲν γὰρ
ϑηλυδριῶδες, τὸ de χρίεσϑαι τῷ μύρῳ καὶ λυσιτελεῖ ἔσϑ᾽ ὅτε. ’Agi- 69,1
στιππος γοῦν ὃ φιλόσοφος χρισάμενος μύρῳ κακοὺς κακῶς ἀπολω-
λέναι χρῆναι τοὺς κιναίδους ἔφασχεν τοῦ μύρου τὴν ὠφέλειαν εἰς
λοιδορίαν διαβεβληκότας. "τίμα δὲ ἰατρὸν πρὸς χρείαν αὐτοῦς, φησὶν 2

ἡ γραφή" »καὶ γὰρ αὐτὸν ἔχτισεν ὃ ὕψιστος, παρὰ δὲ κυρίου ἐστὶν
ἴασις.«« εἶτα ἐπάγει" »καὶ μυρεψὸς ποιήσει μίγμας, ὡς εἰς ὠφέλειαν
δηλονότι, οὐχ εἰς ἡδυπάϑειαν δεδομένων τῶν μύρων. οὐ γὰρ περὶ 3

2—4 vgl. Plut. Mor. p. 645 F ἀλλ᾽ οὐκ ἔχει χώραν ἐν συμποσίῳ φιλοσόφων
ἀνδρῶν ἡδονὴ πρὸς μηδεμίαν συμπεπλεγμένη χρείαν --- 10 οὐ χατὰ -- 11 μύρῳ
Sacr. Par. 203 Holl — 14—16 Alexis Fr. 100 CAF II p. 368; Elter Gnom. hist.
ram. 40 — 23—26 Aristipp Fr. 67 Mullach FPG II p. 414; vgl. Arsen. Viol. p. 112 W.
— 26—28 Sir. 38, 1f. 8

σὰ Te

Paedadogus II. Cap. VII. 68, 1—70, 3. 199

τὸ ἐρεϑιστικὸν τῶν μύρων σπουδαστέον οὐδαμῶς, ἀλλὰ τὸ ὠφέλιμον
ἐχλεχτέον, ὅπου γε καὶ τοῦ ἐλαίου τὴν γένεσιν ἀνῆκεν ὃ ϑεὸς ἀνϑρώ-
ποις εἰς πόνων ἀρωγήν. ai δὲ ἀφραίνουσαι γυναῖχες βάπτουσαι μὲν 4
τὰς πολιάς, μυρίζουσαι δὲ τὰς τρίχας πολιώτεραι ϑᾶττον γίνονται
5 διὰ τὰ ἀρώματα ξηραντικὰ ὄντα. διὸ καὶ αὐχμηρότεροι φαίνονται
οἱ μυριζόμενοι" ὃ δὲ αὐχμὸς πολιωτέρους ποιεῖ (εἴτε γὰρ αὔανσις
τριχὸς ἡ πολιὰ εἴτε ἔνδεια ϑερμοῦ), τῆς ξηρότητος τὴν οἰχείαν τῆς
τριχὸς ἐκπινούσης τροφὴν τὴν ὑγρὰν καὶ πολιοὺς ἀποτελούσης. πῶς 5
ovv εἰκότως ἔτι ἀγαπῷεν (&v) τὰ μύρα, de ἃ αἱ πολιαί, οἱ φεύγοντες 78 8
10 πολεάς; καϑάπερ δὲ οἱ κύνες δινηλατοῦντες dx τῆς ὀδμῆς ἀνιχνεύ-
οὔυσι τὰ ϑηρία, οὕτως ἐκ τῆς περιέργου τῶν μύρων εὐωδίας ϑηρῶσιν |
οἱ σώφρονες τοὺς ἀσελγεῖς. 211 P
Τοιαύτη δὲ καὶ τῶν στεφάνων ἡ χρῆσις, κωμαστικὴ καὶ πάροινος" 70,1

ἄπερρε᾽ μή μοι στέφανον ἀμφιϑῆῇς κάρᾳ
15 ἦρος μὲν γὰρ ὥρᾳ λειμῶσιν ἐνδρόσοις καὶ μαλακοῖς, ποικίλοις χλοά-
ζουσίν ἄνϑεσιν, ἐνδιαιτᾶσϑαι καλόν, αὐτοφυεῖ καὶ εἰλικρινεῖ τινι
εὐωδίᾳ καϑάπερ τὰς μελίττας τρεφομένους" τὸ δὲ
πλεχτὸν στέφανον ἐξ ἀκηράτου 2
λειμῶνος

20 κοσμήσαντας οἴχοι περιφέρειν οὐ σωφρόνων" οὐ γὰρ ἁρμόδιον δόδων
κάλυξιν ἢ) ἴοις ἢ κρίνοις ἢ ἄλλοις τισὶ τοιούτοις ἄνϑεσι χαίτην
πυχάζεσϑαι χωμαστιχήν, διανϑιζομένους τὴν χλόην. ἐμψφύχει γὰρ
χαίτην ἄλλως ὁ στέφανος περικείμενος καὶ di ὑγρότητά ἴτε] καὶ διὰ
ψυχρότητα. ταύτῃ καὶ οἱ ἰατροὶ ψυχρὸν εἶναι φυσιολογοῦντες τὸν 3

25 ἐγκέφαλον μύρῳ χρίεσϑαι ἀξιοῦσι τὰ στήϑη καὶ μυχτῆρας ἄκρους,
ὡς δυνηϑῆναι. τὴν πυρώδη ἀναϑυμίασιν ἡσυχῇ διοδεύουσαν εὐρώστως
ἀναϑάλπειν τὴν ψυχρότητα. πολλοῦ τοίνυν δεῖ τοῖς ἄνϑεσιν ἐπιφύ-

2f vgl. Plato Menex. p. 233 A (ἐλαίου γένεσιν, πόνων ἀρωγήν, ἀνῆχε τοῖς
ἐχγόνοις) --- 3—10 vgl. Athen. XV p. 692 BC ζητεῖ δ᾽ ὃ πολυμαϑέστατος Agıoro-
τέλης ἐν τοῖς φυσιχοῖς προβλήμασι᾽ »διὰ τί οἱ μυριζόμενοι πολιώτεροι; ἢ ὅτι τὸ
μύρον διὰ τὰ ἀρώματα ξηραντιχόν ἐστι, διὸ καὶ αὐχμηροὶ οἱ μυριζόμενοι: ὁ δὲ
αὐχμὸς πολιωτέρους ποιεῖ. εἴτε γὰρ αὔανσις τριχὸς ἣ πολιὰ εἴτ᾽ ἔνδεια ϑερμοῦ,
ἡ ξηρότης μαραίνει. διὸ καὶ τὰ πιλία ϑᾶττον ποιεῖ πολιούς" ἐχπίνεται γὰρ ἡἧ οἷ-
χεία τῆς τριχὸς ὑγρότης.« (Aristot. Fr. 235 Rose?) — 14 vgl. TGF Adesp. 108;
CAF II p. 617 Adesp. 1258 — 18f Eurip. Hippol. 731 — 20—22 vgl. Kratinus
Fr. 98 CAF Ip. 43

4 vor ϑᾶττον drei Buchst. ausrad. P | 7 ἔνδεια Peorr ἔγδια P* | 9 οὖν St ἂν P
ἂν (οὖν) Wi [ἂν] Münzel | ἀγαπῷεν (ἂν) Münzel ἀγαπῶμεν P ἀγαπῷμεν Sy |
14 ἄπερρε ΜΞ ἀπέρρεε P*M* ἄπαρε P3 ἄπαιρε Di | 20 σωφρόνων P3 σοφρόνων
P* |.22 ἐμψύχει F ἐνψύχει (corr. aus ἐν ψύχει) P ἐπιψύχει als Variante am Rand
P?2 {hier jetzt ausrad.) M | 28 [re] Di

σι

200 Clemens.

> ’ ς ’, > -
χειν αὐτόν, (ὁπότε ἀλεαίνεσϑαι ἐϑέλει τὸ νευρῶδες). ναὶ μὴν καὶ

\ \ - > , ς ‚ > ’ ”
TO TEORVOV τῆς ἀνϑήσεως οἱ καταστεφϑέντες ἀπολλυουσιν. οὔτε 4

γὰρ ἀπολαύουσι τῆς ὄψεως οἱ ἀναδούμενοι τὸν στέφανον ὑπὲρ τὰς
ὄψεις οὐδὲ μὴν τῆς εὐωδίας οἱ ἀπελαύνοντες ὑπὲρ τὰς ἀναπνοὰς
τὰ ἄνϑη" ἀναδιδούσης γὰρ ἄνω καὶ ἀναϑυμιωμένης κατὰ φύσιν τῆς
εὐωδίας ὑπὲρ τὴν χεφαλὴν ἔρημος τῆς ἀπολαύσεως ἡ ἀναπνοὴ κατα-

arg 2 ’ “- > ’ Ω 3 x ’ o
λείπεται, ἀφαρπαζομένης τῆς εὐωδίας. ὥσπερ οὖν TO κάλλος, οὕτῶς 5

καὶ τὸ ἄνϑος τέρπει BAenousvov, καὶ χρὴ δ ὄψεως ἀπολαύοντας
τῶν καλῶν δοξάζειν» τὸν δημιουργόν. ἡ χρῆσις δὲ αὐτῶν ἐπιβλαβής,
καὶ ϑᾶττον παρέρχεται μετανοίᾳ τιμωρουμένη. αὐτίχα δὴ μάλα καὶ
διελέγχεται τὸ ἐφήμερον αὐτῶν" ἄμφω γὰρ μαραίνεσϑον, καὶ τὸ
ἄνϑος καὶ τὸ κάλλος. ἀλλὰ καὶ τοὺς ϑιγγάνοντας αὐτοῖν τὸ μὲν
ἐνέψυξεν, τὸ δὲ ἐξέκαυσεν. ἑνὶ δὲ λόγῳ ἡ παρὰ τὴν ὄψιν ἀπόλαυσις
αὐτοῖν ὕβρις ἐστίν, οὐ τρυφή" τρυφᾶν δὲ ἡμῖν, os ἐν παραδείσῳ,

5 προσῆχεν σωφρόνως τῷ ὄντι | παρεπομένοις τῇ γραφῇ. στέφανον

μὲν γυναικὸς τὸν ἄνδρα ὑποληπτέον, ἀνδρὸς δὲ τὸν γάμον, ἄνϑη δὲ
τοῦ γάμου τὰ τέχνα ἀμφοῖν, ἃ δὴ τῶν σαρκικῶν λειμώνων ὁ ϑεῖος
δρέπεται γεωργός. »στέφανος δὲ γερόντων τέχνα τέχνων, δόξα δὲ
παισὶν οἱ πατέρεος, φησίν: ἡμῖν δὲ (δόξα) ὁ πατὴρ τῶν ὅλων, καὶ
τῆς συμπάσης ἐκκλησίας στέφανος ὃ Χριστός.

Καϑάπερ δὲ αἱ ῥίζαι καὶ αἱ βοτάναι, οὕτως δὲ καὶ τὰ ἄνϑη
ἰδίας ἔχει ποιότητας καὶ τὰς μὲν ἐπωφελεῖς, τὰς δὲ ἐπιβλαβεῖς, ἔστι
δὲ ἃς καὶ ἐπισφαλεῖς. ὃ γοῦν κιττὸς ἐμψύχει, ἡ δὲ καρύα πνεῦμα

5--7 vgl. Diogenes bei Diog. Laert. VI39 τῷ μύρῳ τοὺς πόδας ἀλειψάμενος
ἔφη, ἀπὸ μὲν τῆς κεφαλῆς εἰς τὸν ἀέρα ἀπιέναι τὸ μύρον, ἀπὸ δὲ τῶν ποδῶν εἰς
τὴν ὄσφρησιν --- 147 vgl. Gen. 2, 15 — 181 Prov. 17, 6 — 21 vgl. Plut. Mor.
p: 647 A ῥίζαι γάρ εἰσι καὶ Boravaı — 23—S. 201, 10 vgl. Plut. Mor. p. 647 AB

. τοῦ xırrod κατασβεννύντος τὴν μέϑην τῇ ψυχρότητι. δηλοῖ δὲ καὶ τῶν Övo-
μάτων ἔνια τὴν περὶ ταῦτα πολυπραγμοσύνην τῶν παλαιῶν" τήν τε γὰρ καρύαν
οὕτως ὠνόμασαν, ὅτι πνεῦμα βαρὺ καὶ καρωτιχὸν ἀφιεῖσα λυπεῖ τοὺς ὑπ᾽ αὐτῆς
παρακχεχλιμένους" χαὶ τὸν νάρχισσον ὡς ἀμβλύνοντα τὰ νεῦρα καὶ βαρύτητας
ἐμποιοῦντα ναρχώδεις. 647 D... ὅσα δ᾽ ἡσυχῇ ψυχρὰ τῷ μετρίως ἐπιψαύειν

γε 3}

212 P

ἀναχρουομένων τὰς ἀναϑυμιάσεις, ὥσπερ ὃ τῶν ἴων zal δόδων στέφανος" orbpeı
γὰρ ἀμφότερα καὶ {συ)στέλλει τῇ ὀσμῇ τὰς καρηβαρίας. τὸ δὲ τῆς κύπρου ἄνϑος.

καὶ ὃ χρόχος καὶ ἣ βάχκαρις εἰς ὕπνον ἄλυπον ὑπάγει τοὺς πεπωχότας. 647 E
ἐνίων δ᾽ ἀνϑέων ὀσμαῖς ἄνω σχιδναμέναις περὶ τὸν ἐγκέφαλον, οἵ τε πόροι τῶν
αἰσϑητηρίων ἐχκαϑαίρονται καὶ λεπτύνεται τὰ ὑγρὰ πράως ἄνευ πληγῆς καὶ σάλου
τῇ ϑερμότητι διαχρινόμενα, καὶ φύσει ψυχρὸς ὧν ὁ ἐγκέφαλος ἀναϑάλπεται. 648 A
τὸ δὲ ῥόδον ὠνόμασται δήπουθεν, ὅτι ῥεῦμα πολὺ τῆς ὀδωδῆς ἀφίησι" διὸ καὶ
τάχιστα μαραίνεται.

1 {ὁπότε --- νευρῶδες) Ma vgl. 8. 198, 8f [τὸ νευρῶδες] Schw | 2 ἀπολλύου-
σιν P2 ἀπολύουσιν P* | 4 οὐδὲ] οὔτε. Di | 10 μετανοίαι M? μετάνοια P* μετάνοιαι
P2M* | 11 μαραίνεσϑον Sy μαραίνετον Ῥ μαραίνεται St | 15 παρεπομένοις P* παρε-
πομένους P? | 19 (δόξα) Ma

Paedagogus II. Cap. VII. 70, 4—73, 1. 901

ἀφίησιν καρωτιχόν, ες ἐμφαίνει καὶ τοὔνομα ἐτυμολογούμενον.
»ἄρκισσος δὲ βαρύοδμόν ἐστιν ἄνϑος, ἐλέγχει δὲ αὐτὸ ἡ προσηγορία
»άρκαν «ἐμποιοῦν τοῖς νεύροις. αἱ δὲ τῶν ῥόδων καὶ τῶν ἴων ἀπο- 4
φοραὶ ἡσυχῇ οὔσαι ψυχραὶ συστέλλουσι καὶ ἐπιστύφουσι τὰς χαρη-

5 βαρίας" ἡμῖν δὲ οὐχ ὁπωστιοῦν συμμεϑύειν, ἀλλ οὐδὲ οἰνοῦσϑαι
ἐπιτέτραπται. ναὶ μὴν ὃ κρόκος καὶ τῆς κύπρου τὸ ἄνϑος εἰς ὕπνον
ἄλυπον ὑπάγετον. πολλὰ δὲ αὐτῶν φύσει ψυχρὸν ὄντα τὸν ἐγκέφαλον 5
ἀναϑάλπει ταῖς ἀποφοραῖς λεπτύνοντα τῆς κεφαλῆς τὰ περιττεύματα.
ἐντεῦϑεν καὶ τὸ ὁόδον ἐπωνόμασται, φασίν, ὅτι πάμπολυ τῆς ὀδωδῆς

10 ἀφίησι ῥεῦμα" διὸ χαὶ ϑᾶττον μαραίνεται.

᾿4λλ᾽ οὐδὲ παρὰ τοῖς ἀρχαίοις τῶν “Ελλήνων ἡ χρῆσίς πω τῶν 72,1
στεφάνων ἦν. οὔτε γὰρ οἱ μνήστορες 00% οἱ ἁβροδίαιτοι κέχρηνται
Φαίαχες αὐτοῖς. ἐν δὲ τοῖς ἀγῶσι πρῶτον ἡ τῶν ἄϑλων δόσις ἦν, 213 P
δεύτερον δὲ ὃ περιαγερμός, τρίτον ἡ φυλλοβολία, τελευταῖον ὁ στέ-

15 φανος, ἐπίδοσιν λαβούσης εἰς τρυφὴν τῆς Ἑλλάδος μετὰ τὰ Μηδικά.
εἴργονται τοίνυν στεφάνων οἱ τῷ λόγῳ παιδαγωγούμενοι, οὐκ ἐπεὶ 2
καταδεῖν δοκοῦσιν τὸν λόγον ἐν ἐγκεφάλῳ τοῦτον ἱδρυμένον, οὐδ᾽
ὅτι κωμαστικῆς ἀγερωχίας σύμβολον ὁ στέφανος εἴη (ἄν), ἀλλὰ γὰρ ὅτι
τοῖς εἰδώλοις κατωνόμασται. ὃ γοῦν Σοφοκλῆς τὸν νάρχισσον »ἀρ- 3

20 χαῖον μεγάλων ϑεῶν στεφάνωμας προσεῖπε, τῶν χϑονίων λέγων"
ῥόδῳ δὲ τὰς Μούσας Σαπφὼ καταστέφει"

οὐ γὰρ tar ἀρχῆς ῥόδων
τῶν 2x Πιερίας"
κρίνῳ. δὲ ἤδεσϑαι τὴν Ἥραν φασὶν καὶ τὴν Agreuw μυρρίνῃ. ei γὰρ 4

25 καὶ τὰ μάλιστα μὲν δ ἄνϑρωπον γέγονε τὰ ἄνϑη, ταῦτα δὲ οἱ
ἀνόητοι λαβόντες οὐχ εἰς τὴν ἰδίαν εὐχάριστον χρῆσιν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν
τῶν δαιμονίων ἀχάριστον ὑπηρεσίαν κατεχρήσαντο, ἀφεχτέον αὐτῶν
»διὰ τὴν συνείδησινε. ἀοχλήτου δὲ ἀμεριμνίας 6 στέφανος σύμβολον" 73,1

13—15 vgl. Eratosth. Fr. 20 Müller p. 208 βα. — 191 Soph. Oed. Col. 683f;
vgl. Plut. Mor. p. 647 Β διὸ χαὶ ὃ Σοφοχλῆς αὐτὸν »ἀρχαῖον — στεφάνωμα« τού-
τέστι τῶν χϑονίων, προσηγόρευχε — 99 Ὁ |Sappho Fr. 68; vgl. Elter Gnom. hist.
ram. 12 — 28 I Kor. 10, 25. 27

μὰ
σι

D
ι

Ὁ

202 Clemens.

ταύτῃ καὶ τοὺς νεχροὺς καταστεφανοῦσιν, ᾧ λόγῳ καὶ τὰ εἴδωλα,
ἔργῳ προσμαρτυροῦντες αὐτοῖς τὸ εἶναι νεχροῖς. οἱ μὲν γὰρ βακχεύ-
οντες οὐδὲ ἄνευ στεφάνων ὀργιάζουσιν' ἐπὰν δὲ ἀμφιϑῶνται τὰ
ἄνϑη, πρὸς τὴν | τελετὴν ὑπερχάονται. οὐ δὴ κοινωνητέον οὐδ᾽
ὁπωστιοῦν δαίμοσιν, ἀλλ᾿ οὐδὲ τὴν εἰχόνα τοῦ ϑεοῦ τὴν ζῶσαν δίκην
εἰδώλων τῶν νεχρῶν καταστεπτέον. ὁ γὰρ καλὸς τοῦ ἀμαράντου
στέφανος ἀπόκειται τῷ καλῶς πεπολιτευμένῳ: τὸ ἄνϑος τοῦτο γῆ
βαστάζειν οὐ χεχώρηχεν" μόνον δὲ αὐτὸ καρποφορεῖν ἐπίσταται
οὐρανός. πρὸς δὲ καὶ ἀλόγιστον ἀκηκοότας ἡμᾶς τὸν κύριον ἀκάνϑαις
ἐστεμμένον αὐτοὺς ἐντρυφῶντας τῷ σεμνῷ τοῦ κυρίου πάϑει ἀνα-
δεῖσϑαι τοῖς ἄνϑεσιν. ὁ μὲν γὰρ τοῦ κυρίου στέφανος ἡμᾶς ἠνίττετο
προφητικῶς τούς ποτε ἀκάρπους, τοὺς περιχειμένους αὐτῷ διὰ τῆς
ἐκκλησίας, ἧς I ἐστιν κεφαλή" ἀλλὰ καὶ τῆς πίστεώς ἐστιν τύπος,
ζωῆς μὲν διὰ τὴν οὐσίαν τοῦ ξύλου, εὐφροσύνης δὲ διὰ τὴν προση-
γορίαν τοῦ στεφάνου, κινδύνου δὲ διὰ τὴν ἄκανϑαν" οὐδὲ γὰρ
ἀναιμοτεὶ προσιέναι τῷ λόγῳ ἔξεστιν. ὁ δὲ πλεκτὸς μαραίνεται
στέφανος οὗτος χαὶ τὸ πλέγμα τῆς «σκολιότητος ἀναλύεται καὶ τὸ
ἄνϑος ξηραίνεται" μαραίνεται γὰρ ἡ δόξα τῶν τῷ κυρίῳ μὴ πεπι-
στευχότων. Ἰησοῦν δὲ ἐστεφάνωσαν ὑψωμένον τῆς αὑτῶν καταμαρ-
τυροῦντες ἀμαϑίας" τοῦτ᾽ αὐτὸ γὰρ οἱ σκληροκάρδιοι προφητείαν
οὖσαν σεσοφισμένην οὐ νοοῦσιν, ἣν αὐτοὶ ὕβριν καλοῦσιν κυρίου.
οὐχ ἔγνω τὸν κύριον ὁ λαὸς ὁ πεπλανημένος, οὐ περιτέτμηται τὸν
λογισμόν, οὐ πεφώτισται τὸν σχοτισμόν, οὐκ εἶδεν τὸν ϑεόν, τὸν
κύριον ἠρνήσατο, ἀπολώλεκεν τὸ εἶναι Ἰσραήλ, ἐδίωξεν τὸν ϑεόν,
καϑυβρίζειν ἤλπισε τὸν λόγον, καὶ ὃν ἐσταύρωσεν MG κακοῦργον,
ἀνέστεψεν oc βασιλέα. διὰ τοῦτό τοι εἰς ὃν οὐκ ἐπίστευσαν ἄνϑροω-
πον, τὸν φιλάνϑρωπον ϑεὸν ἐπιγνώσονται κύριον καὶ δίκαιον" ὅτι
αὐτοὶ παρεπίχραναν ἐπιδείξασϑαι τὸν κύριον, τοῦτο αὐτῷ ὑψουμένῳ

- - - ” ΄
μεμαρτυρήκασι, τὸ διάδημα τῆς δικαιοσύνης τῷ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα

4f vgl. 1 Kor. 10, 20 --- 6f vgl. I Petr. 5, 4 --- 9 ἀλόγιστον — ὃ. 208, 19

ἄχαρπον Nicetascat. zu Joh. (19, 1—5) in Monac. 37 ἢ 521V. Inc. xAnuevrog'
ἡμᾶς δὲ ἀκηχοότας τὸν χύριον ἀλόγιστόν ἐστιν ἀχάνϑαις expl. ἄκαρπον — 9 ἢ vgl.
Matth. 27, 29; Mark. 15, 17; Joh. 19,2 — 12 vgl. Matth. 13, 22 — 18 vgl. Ephes.
5, 23; Kol. 1,18 — 22 vgl. Jes. 1,3 — 29 vgl. II Tim. 4, 8 — 29f vgl. Phil. 2,9

214P2

798

er U

Paedagogus II. Cap. VIII. 73, 2—76, 2. 203

ἐπηρμένῳ περιάψαντες διὰ τῆς ἀειϑαὰλ οὖς ἀχάνϑης. τὸ διάδημα τοῦτο
τοῖς ἐπιβουλεύουσι πολέμιον ἐκώλυσεν αὐτούς, τοῖς συνεχκλησιάζουσιν
φίλον ,ἐϑρίγκωσεν. αὐτούς" ὁ στέφανος οὗτος ἄνϑος ἐστὶ τῶν πεπι-
στευχότων εἰς τὸν δεδοξασμένον, αἱμάσσει δὲ χαὶ κολάζει | τοὺς
ἠπιστηκότας. vei μὴν χαὶ σύμβολόν ἐστι δεσποτικοῦ κατορϑώματος,
βαστάσαντος αὐτοῦ τῇ κεφαλῇ χαὶ τῷ ἡγεμονικῷ τοῦ σώματος πάντα
ἡμῶν τὰ πονηρά, δ ὧν ἐκεντούμεϑα᾽ αὐτὸς γὰρ τῷ ἰδίῳ πάϑει
ῥυσάμενος ἡμᾶς ἀπὸ σκανδάλων καὶ ἁμαρτιῶν καὶ τῶν τοιούτων
ἀκανϑῶν καὶ τὸν διάβολον καταργήσας εἰκότως ἐπευχόμενος εἴρηκεν"
»ποῦ σου, ϑάνατε, τὸ κέντρον; « καὶ ἡμεῖς μὲν ἐξ ἀκανϑῶν τρυγῶμεν
σταφυλὴν καὶ σῦχα ἀπὸ βάτων" οἱ δὲ εἰς τραύματα καταξαίνονται,
ἐφ᾽ οὖς ἐξεπέτασε τὰς χεῖρας ἐπὶ λαὸν ἀπειϑῆ καὶ ἄκαρπον.

Ἔχοιμ᾽ ἄν σοι καὶ ἄλλο μυστιχὸν ἐνταῦϑα εἰπεῖν. ἐπεὶ γὰρ ὁ
παγχρατὴς κύριος τῶν ὅλων, ὁπηνίχα νομοϑετεῖν ἤρχετο τῷ λόγῳ,
[rei] τῷ Mooel zatapavı) ἐβούλετο γενέσϑαι τὴν αὑτοῦ δύναμιν, ὄψις
αὐτῷ δείχνυται ϑεοειδὴς φωτὸς μεμορφωμένου ἐπὶ φλεγομένῳ βάτῳ:
τὸ δὲ ἀχανϑῶδες φυτόν ἐστιν, ὁ βάτος" ἐπειδὴ (δὲ) ἐπαύσατο τῆς
νομοϑεσίας καὶ τῆς εἰς ἀνϑρώπους ἐπιδημίας 6 λόγος, ὁ κύριος μυ-
στικῶς αὖϑις ἀναστέφεται ἀχάνϑῃ, ἐνϑένδε ἀπιὼν ἐκεῖσε ὅϑεν κατ-
ἦλϑεν, ἀνακεφαλαιούμενος τὴ» ἀρχὴν τῆς χαϑόδου τῆς παλαιᾶς,
ὅπως ὁ διὰ βάτου τὸ πρῶτον ὀφϑείς, ὁ λόγος, διὰ τῆς ἀκάνϑης
ὕστερον ἀναληφϑεὶς μιᾶς ἔργον τὰ πάντα δείξῃ δυνάμεως, εἷς ὧν
ἑνὸς ὄντος τοῦ πατρός, ἀρχὴ καὶ τέλος αἰῶνος.

AAN ἐξέβην γὰρ τοῦ παιδαγωγικοῦ τύπου τὸ διδασκαλικὸν εἶδος

5 παρεισάγων, αὖϑις οὖν ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπάνειμι. οἧς μὲν οὐν ἐν

φαρμάχου μοίρᾳ ἰάσεως ἕνεχα, ἔσϑ᾽ ὅπῃ δὲ καὶ διαχύσεως σώφρονος,
οὐχ ἀποβλητέον τὴν ἀπὸ τῶν ἀνϑῶν τέρψιν χαὶ τὴν ἀπὸ τῶν
μύρων τε καὶ ϑυμιαμάτων ὠφέλειαν, δεδηλώκαμεν. εἰ δὲ καὶ λέγοιέν
τινες, τίς οὖν ἔτι χάρις ἀνϑῶν τοῖς μὴ χρωμένοις αὐτοῖς, ἴστων @s
ἄρα καὶ τὰ μύρα ἐξ αὐτῶν σχευάζεται καὶ ἔστι πολυωφελῆ᾽ σούσινον
μὲν ἐκ χρίνων καὶ λειρίων, ἔστε δὲ ϑερμαντικόν, ἀναστομοτιχόν,
ἑλκυστιχόν, ὑγραντιχόν, σμηκτικόν, λεπτομερές, χολῆς κινητικόν,
μαλακτικόν" ναρκίσσινον δὲ τὸ ἐκ ναρχίσσου | ἐπ᾽ ἴσης ὀνίνησι τῷ

1 vgl. Athen. XV p.680A — 3f vgl. Orac. Sibyll. 8, 294f — 10 I Kor. 15, 55
— 10f vgl. Matth. 7, 16; Luk. 6, 44 — 12 vgl. Jes. 65, 2 (= Röm. 10, 21) —
17 vgl. Philo De vita Mos. 1 65 (II p. 91 M) βάτος ἦν, ἀχανϑῶϑὲές τι φυτὸν καὶ
ἀσϑενέστατον

215 P
3

75,1

76,1

5 3

216 P

304 Clemens.

σουσίνῳ᾽ μύρσινον δὲ TO ἐκ μύρτων καὶ μυρρίνης στυπτικόν, παρα-
κατέχον τὰς ἀπὸ τοῦ σώματος ἀποφοράς" τὸ δὲ ἐκ ῥόδων» ἐμψυ-
χτικόν. χαϑόλου γὰρ καὶ ταῦτα εἰς τὴν ἡμετέραν εὐχρηστίαν δεδη-
μιούργηται. »εἰσακούσατέ μους, φησί, »καὶ ὡς ῥόδον πεφυτευμένον
5 ἐπὶ ῥευμάτων ὑδάτων βλαστήσατε, ος λίβανος εὐωδιάσατε ὀσμήν,
καὶ εὐλογήσατε κύριον ἐπὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ.« καὶ πολὺς ἂν εἴη ὃ περὶ
τούτων λύγος, εἰς τὰς ἀναγκαίας ὠφελείας λεγόντων ἡμῶν τὰ ἄνϑη
"za τὰ ἀρώματα, οὐκ εἰς τὰς ὕβρεις τῆς τρυφῆς γεγονέναι. εἰ δὲ καὶ
ἄρα τι συγχωρητέον, ἀπόχρη τῆς ὀδμῆς ἀπολαύειν αὐτοῖς τῶν ἀνϑῶν,
10 μὴ καταστεφέτωσαν δέ" πολυωρεῖ γὰρ τὸν ἄνϑρωπον ὃ πατὴρ καὶ
τὴν ἰδίαν αὐτοῦ τέχνην τούτῳ παρέχει μόνῳ. λέγει γοῦν ἡ γραφή᾽
»ὕδωρ καὶ πῦρ καὶ σίδηρος καὶ γάλα, σεμίδαλις πυροῦ καὶ μέλε, αἷμα
σταφυλῆς καὶ ἔλαιον καὶ ἱμάτιον, ταῦτα πάντα τοῖς εὐσεβέσιν εἰς
ἀγαϑά.«

ve - »οὦ
15 IX. Πῶς τῷ ὕπνῳ προσενεχτέον.

Ὅπως δὲ ἐντεῦϑεν ἐπὶ τὸν ὕπνον ἴωμεν τῶν σωφροσύνης με-
μνημένοι παραγγελμάτων, τοῦτο ἤδη λεχτέον. μετὰ γὰρ τὴν εὐωχίαν
εὐλογήσαντας τὸν ϑεὸν ἐπὶ τῇ μεταδόσει τῶν ἀπολαύσεων καὶ τῇ
διεκδρομῇ τῆς ἡμέρας ἐπὶ τὸν ὕπνον παρακλητέον τὸν λόγον, τὴν

20 πολυτέλειαν τῶν ὑποστορνυμένων, τὰς χρυσοπάστους τάπιδας καὶ
χρυσοποιχίλτους ψιλοτάπιδας ξυστίδας τε ἁλουργὰς καὶ τοὺς γαυνά-
χκας τοὺς πολυτιμήτους τὰ TE ποιητικὰ ῥήγεα τὰ πορφυρᾶ χλαίνας
τε ἐφύπερϑεν οὔλας καὶ τὰς »ὕπνου μαλακωτέρας« εὐνὰς παραπερ-
πομένους. πρὸς γὰρ τῷ ἐπιψόγῳ τῆς ἡδυπαϑείας ἐπιβλαβὴς ἡ ἐν

25 τοῖς χνοώδεσι τῶν πτίλων ἐγκοίμησις, καϑάπερ εἰς ἀχανὲς καταπι-
πτόντων τῶν σωμάτων διὰ τὴν μαλακίαν τῶν στρωμάτων. οὐδὲ γὰρ
+ συνέχει ἐπιστρεφομένοις τοῖς εὐναζομένοις ἐν αὐτοῖς διὰ τὴν παρ᾽
ἑκάτερα τοῦ σώματος | ὀχϑώδη τῆς εὐνῆς ἐπανάστασιν᾽ ἐπιτρέπει δὲ

77,1

808 2

πέττεσϑαι σιτία καὶ συγκαίει μᾶλλον, ὃ δὴ διαφϑείρειν τὴν τροφήν."

ς τ ER z a or
30 [αἱ δὲ ἐπικυλίσεις ταῖς ὁμαλαῖς εὐναῖς, οἷον ὕπνου γυμνάσιον ὑπάρ-

4—6 Sir. 39, 18} — 12—14 Sir. 39, 268 --- 221 vgl. 2 644—646; ὃ 297—299;
n 336—338 — 23 vgl. Theokrit 5, 51; 15, 125

k;
N N

a u

EEE DE EEE

Paedagogus Il. Cap. VII. 76, 3—-Cap. IX. 79, 2. 205

χουσαι φυσικόν, συνεργοῦσε πρὸς τὴν κατάταξιν τῆς τροφῆς οἱ δὲ
ἐπικυλίεσθαι δυνάμενοι ὁμαλαῖς εὐναῖς, οἷον ὕπνου γυμνάσιον τοῦτο
ἔχοντες φυσιχόν, ῥᾷον κατατάττουσι τὰς τροφὰς καὶ σφᾶς ἐπιτη-
δειοτέρους πρὸς τὰς περιστάσεις παρασχευάζουσιν. ἔτι γε μὴν οἱ
ἀργυρόποδες σκίμποδες πολλῆς ἀλαζονείας εἰσὶν κατήγοροι, καὶ ὃ ἐν
τοῖς κλινιδίοις »ἐλέφας ἀπολελοιπότος ψυχὴν σώματος οὐχ εὐαγὲες
ἁγίοις ἀνϑρώποις ἀναπαύσεως τέχνασμα βλακιχόν.

Oö σπουδαστέον ἄρα περὶ αὐτά. οὐ γὰρ ἀπείρηται τοῖς κεχτή-
μένοις ἡ χρῆσις, ἀλλ᾽ ἡ περὶ αὐτὰ ᾿ἐπιτήδευσις κεχώλυται" οὐ γὰρ ἐν
τούτοις τὸ εὔδαιμον. πάλιν τε αὖ κενοδοξίας ἐστὶ κυνικῆς καϑάπερ
τὸν Διομήδη ἐπιτηδεύειν εὕδειν,

c > x % >
ὑπὸ δ᾽ ἔστρωται ῥινὸν Boos ἀγραύλοιο,

x > WIR € N > ’ « er ᾿ -
πλὴν εἰ μὴ ἄρα ἢ περίστασις ἀναγκάζοι. ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς τῆς νυμφι- |

δίου κλίνης τὸ σχάζον λίϑῳ ἐπανωρϑοῦτο. τοσαύτη τις εὐτέλεια καὶ
αὐτουργία οὐ παρὰ τοῖς ἰδιώταις μόνον, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς ἡγου-
μένοις τῶν παλαιῶν Ἑλλήνων ἠσχεῖτο. καὶ τί μοι τούτων λόγος; ὃ
Ἰακὼβ ἐχάϑευδεν χαμαὶ καὶ λίϑος αὐτῷ προσχεφάλαιον ἤν" τότε καὶ
τὴν ὄψιν τὴν ὑπὲρ ἄνϑρωπον ἰδεῖν κατηξίωται. ἡμῖν δὲ χρηστέον
ἀχολούϑως τῷ λόγῳ ἀφελεῖ τῇ εὐνῇ καὶ λιτῇ σύμμετρον ἐχούσῃ τὸ
παρηγοροῦν, εἰ ϑέρος εἴη, τὸ σχέπον, εἰ χρύος εἴη, τὸ ϑάλπον. ἡ
κλίνη δὲ ἀπερίεργος ἔστω καὶ λείους ἐχέτω τοὺς πόδας" αἱ γὰρ πε-
θίεργοι τορνεύσεις τῶν ἑρπηστικῶν ἔσϑ' ὅτε. γίγνονται τρίβοι ζῴων,
περὶ τὰς ἐντομὰς τῆς τέχνης περιβλεσσομένων αὐτῶν καὶ μὴ ἀπο-

λισϑανόντων. μάλιστα δὲ τῆς κοίτης τὸ μαλϑαχκὸν συμμέτρως ἀρρε- ;

γνιστέον. οὐ γὰρ ἔχλυσιν χρὴ τοῦ σώματος εἶναι παντελῆ τὸν ὕπνον,
ἀλλὰ ἄνεσιν. διὸ zal παραλαμβάνεσϑαί φημι δεῖν αὐτὸν οὐχ dal |
ῥαϑυμίᾳ, ἀλλ᾿ ἐπὶ τῇ τῶν πράξεων ἀναπαύλῃ. ἐπεγερτικῶς οὖν ἀπο-
νυστακτέον. »ἔστωσανε, γάρ φησιν, νὑμῶν αἱ ὀσφύες περιεζωσμέναι
καὶ οἱ λύχνοι καιόμενοι" zal ὑμεῖς ὅμοιοι ἀνϑρώποις προσδεχομένοις
τὸν κύριον αὐτῶν, πότε ἀναλύσει ἐκ τῶν γάμων, ἵνα ἐλϑόντος καὶ
κρούσαντος ἀνοίξωσιν εὐϑέως αὐτῷ. μακάριοι οἱ δοῦλοι ἐκεῖνοι, οὖς
ἐλϑὼν ὁ κύριος ἐγρηγορότας εὕρῃ.« οὐδὲν γὰρ ἀνδρὸς ὄφελος καϑεύ-
δοντος ὥσπερ οὐδὲ τεϑνεῶτος. διὸ πολλάκις καὶ τῆς νυχτὸς ἀνεγερ-

6 ἐλέφας --- εὐαγές Plato Leg. XII p. 956 A; vgl. Strom. V 76 — 19 K 155 --
18: w 1028 — 16—18 vgl. Gen. 28, 11ff — 28—32 Luk. 12, 35—37 — 89 Υ οὐδὲν
— τεϑνεῶτος Plut. Mor. p. 728C

1 χατάταξι»] κατάπεψιν Arcerius | 2 ὁμαλαῖς (vgl. S. 204, 30) Wi ἄλλαις ΡῚ
3 χατατάττουσι] καταπέττουσι Arcerius | 12 ἔστρωτο F wie Hom. | 22 ἑρπηστικῶν
FM? ἑρπιστιχῶν P* ἑρπυστιχῶν P3 98 περιελισσομένων St ἐπελισσομένων P ἐφε-
λισσομένων He | 30 ἀναλύση F*

78,1

218P 79,

ΓΦ

206 Clemens.

τέον τῆς κοίτης καὶ τὸν ϑεὸν δὐλογητέον᾽ μακάριοι γὰρ οἱ ἐγρηγο-
ρότες εἰς αὐτόν, σφᾶς αὐτοὺς ἀπεικάζοντες ἀγγέλοις, 005 ἐγρηγόρους
καλοῦμεν. »καϑεύδων δὲ ἄνϑρωπος οὐδεὶς οὐδενὸς ἄξιος, οὐδὲν μᾶλ λον
τοῦ μὴ ζῶντος" « ὃ δὲ τὸ φῶς ἔχων ἐγρήγορεν, καὶ ἡ σκοτία αὐτὸν
οὐ καταλαμβάνει, οὐδὲ μὴν ὕπνος, ἐπεὶ μὴ σχότος. ἐγφήγορεν ἄρα
πρὸς τὸν ϑεὸν ὃ πεφοωτισμένος, ὁ δὲ τοιοῦτος ζῇ" »0 γὰρ γέγονεν
ἐν αὐτῷ, ζωὴ ἦν.« »μακάριος ἄνϑρωποςς, φησὶν ἡ σοφία, »ὃς εἰσα-
κούσεταί μου, καὶ ἄνϑρωπος, ὃς τὰς ἐμὰς ὁδοὺς φυλάσσει, ἀγρυπνῶν
ἐπ᾿ ἐμαῖς ϑύραις καϑ'᾽ ἡμέραν, τηρῶν σταϑμοὺς ἐμῶν εἰσόδων.« »ἄρ᾽
οὖν μὴ καϑεύδωμεν og οἱ λοιποί, ἀλλὰ γρηγορῶμεν«ε, φησὶν ἡ γραφή,
»χαὶ νήφωμεν. οἵ γὰρ καϑεύδοντες νυχτὸς χκαϑεύυόδουσιν, καὶ οἱ με-
ϑύοντες νυχτὸς μεϑύσχονταις, τουτέστιν ἐν τῷ τῆς ἀγνοίας σχότῳ,
»ἡμεῖς δὲ “μέρας ὄντες γνήφωμεν. πᾶντες γὰρ ὑμεῖς υἱοὶ φωτός ἐστε
καὶ υἱοὶ ἡμέρας" οὐκ ἐσμὲν νυχτὸς οὐδὲ σχότους.« »ἀλλ ὃς ἐστιν
ἡμῖν τοῦ ζῆν τοῦ ἀληϑινοῦ καὶ τοῦ φρονεῖν γνησίως μάλιστα κηδε-
μών, ἐγρήγορε χρόνον og πλεῖστον, TO μὲν πρὸς ὑγείαν αὐτοῦ μόνον
φυλάττων ἐνταῦϑα χρήσιμον" ἔστι δὲ οὐ πολύ, καλῶς εἰς ἔϑος ἰόν. <
μελέτη δὲ ἀσχήσεως ἀίδιον ἐγρήγορσιν ἐκ πόνων γεννᾷ. μὴ οὖν ἡμᾶς
βαρείτων αἱ τροφαί, ἐπικουφιζόντων δέ, ἵν᾿ ὅτι μάλιστα μὴ βλαπτώ-
μεϑα τῷ ὕπνῳ, καϑάπερ τῶν νηχομένωον οἱ ἐξηρτημένοι τὰ βάρη,
ἔμπαλιν δὲ οἷον ἐξ ἀβύσσου κάτωϑεν τὸ νηφάλιον ἡμᾶς ἀνακουφίσῃ
εἰς τὰς ἐπιπολὰς τῆς ἐγρηγόρσεως. ἔοικεν γὰρ ὴ τοῦ ὕπνου καταφορὰ
ϑανάτῳ, δὲ ἄνοιαν εἰς ἀναισϑησίαν ὑποφερομένη, τῶν βλεφάρων τῇ
ἐπιμύσει τὸ φῶς ἀποτεμνομένη. τὸ οὖν φῶς τοῦτο οἱ τοῦ φωτὸς
τοῦ ἀληϑινοῦ υἱοὶ | μὴ ἀποκχλείσωμεν ϑύραζε, ἔνδον δὲ εἰς ἡμᾶς
ἀποστρέψαντες, τοῦ κεχρυμμένου τὰς ὄψεις ἀνϑρώπου φοωτίσαντες
τήν τε ἀλήϑειαν αὐτὴν ἐποπτεύσαντες καὶ τῶν ταύτης ῥευμάτων
μεταλαμβάνοντες, τοὺς ἀληϑεῖς τῶν ὀνείρων ἐναργῶς καὶ φρονίμως
ἀποκαλυπτώμεϑα. ἐρυγαὶ δὲ οἰνοβαρούντων καὶ τῶν ἀποσεσαγμένων
ταῖς τροφαῖς οἱ ῥδωχμοὶ καὶ τὸ ῥέγχειν τοῖς στρώμασιν ἐνειλημένον

80,1

4
219 P

81,1

γαστέρων τε στενοχωρουμένων βορβορυγμοὶ τὸ διορατικὸν τῆς φυχῆς ᾿

3f Plato Leg. VII p. 808 Β (= Stob. Flor. 1, 96; 30, 17 Mein.) --- 41 vgl.
Joh. 1, 5 — 6f Joh. 1, 3f — 7-9 Prov. 8, 84 — 9—14 I Thess. 5, 6-8. 5 —

14—17 Plato Leg. VII p. 808 BC (= Stob. Flor. 1, 96; 30, 17) — 24 f vgl. Luk. 16, 8;

Joh. 12, 36; I Thess. 5,5 — 26 vgl. I Petr. 3, 4 — 31f vgl. Plato Rep. VII
p: 533 CD ἡ διαλεχτικὴ . .. τῷ ὄντι ἔν βορβόρῳ βαρβαρικῷ τινὲ τὸ τῆς ψυχῆς
ὄμμα κατορωρυγμένον ἠρέμα ἕλκει καὶ ἀνάγει ἄνω.

1ὅ ἡμῶν Plato | 91 ἀνακουφίσῃ Ma ἀνακουφίσει P | 99 ἐπιπολὰς P*M ἐπι-
βολὰς PeortF | 23 δι᾿ ἄνοιαν] δι’ ἄγνοιαν Hervet δι᾽ ἀτονίαν Münzel διάνοιαν Mark-
land δι᾽ &v(nx)olav Schw (τῆς) διανοίας --- ὑποφερομένης (vgl. S. 207, 2) St | 29 ἀπο-
χαλυπτὠμεϑα Pi ἀποχαλυπτόμεϑα P* | 30 ἐνειλημένον Sy (im Index) ἐνειλημμένον
PF* ἐνειλημμένων Fi

οἷν EEE 0 U EEE EEE WE GREEN

Paedagogus II. Cap. IX. 79, 3— 82, 3. 207

κατέχωσαν ὄμμα φαντασιῶν μυρίων τῆς διανοίας ἐμπιμπλαμένης.
αἰτία δὲ ἡ περιττὴ τροφὴ τὸ λογιστικὸν εἰς ἀναισϑησίαν καϑέλκουσα.
»ὕπνος γὰρ δὴ πολὺς οὔτε τοῖς σώμασιν οὔτε ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν
ὠφέλειαν ἐπιφέρων οὐδ᾽ αὐταῖς ταῖς περὶ τὴν ἀλήϑειαν πράξεσι
zavra ἁρμόττων ἐστίν, εἰ καὶ κατὰ φύσιν doriv.« “ὸὼτ δὲ ὁ | δίκαιος
(παραπέμπομαι γὰρ νῦν τῆς παλιγγενεσίου οἰκονομίας τὴν ἐξήγησιν»)
οὐκ ἂν ἐπὶ τὴν ἄϑεσμον ἐκείνην προήχϑη μῖξιν μὴ οὐχὶ “καταμεϑυ-
σϑεὶς πρὸς τῶν ϑυγατέρων καὶ ὕπνῳ καρωϑείς. nv οὖν τὰ αἴτια τῆς
πολλῆς εἰς ὕπνον περικόπτωμεν καταφορᾶς, νηφαλιώτερον κοιμηϑη-
σόμεϑα᾽ »οὐς γὰρ »χρὴ παννύχιον εὔδεινε τοὺς ἔνοικον ἔχοντας τὸν
λόγον τὸν ἐγρήγορον᾽ ἐπεγερτέον δὲ νύχτωρ, μάλιστα ὁπότε αἱ ἡμέραι
φϑίνουσιν" καὶ τῷ μὲν φιλολογητέον, τῷ δὲ τῆς αὐτοῦ τέχνης ἀπαρ-
χτέον, γυναιξὶ δὲ ταλασίας ἐφαπτέον, πᾶσι δὲ ὡς ἔπος εἰπεῖν διαμα-
χητέον ἡμῖν πρὸς τὸν ὕπνον ἠρέμα ἐκ προσαγωγῆς ἐϑίζουσιν, οἧς
πλείονα, χρόνον τοῦ ζῆν διὰ τὴν ἐγρήγορσιν μεταλαμβάνειν (ὁ γὰρ
ὕπνος ὥσπερ τελώνης τὸν ἥμισυν ἡμῖν τοῦ βίου συνδιαιρεῖται χρόνον),
πολλοῦ γε δεῖ μεϑ'. ἡμέραν ἐπιτρέπειν καϑεύδειν τοῖς καὶ τῆς νυχτὸς
τὸ πλεῖστον εἰς ἐγρήγορσιν ἀποτεμνομένοις. ἄλυες (δὲν καὶ νυσταγμοὶ
χαὶ διεκτάσεις καὶ χάσμαι δυσαρεστίαι ψυχῆς εἰσιν ἀβεβαίου.
Χρὴ δὲ καὶ τοῦτο ἐπὶ πᾶσιν εἰδέναι, ὡς οὐ ψυχῆς τὸ δεόμενον
ὕπνου ἐστίν (ἀεικίνητος γὰρ αὕτη), ἀλλὰ τὸ σῶμα ἀναπαύλαις δια-
βασταζόμενον σαρίεται, un ἐνεργούσης ἔτι σωματικῶς τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ

x αὑτὴν ἐννοουμένης" ἢ καὶ τῶν ὀνείρων οἱ ἀληϑεῖς ὀρϑῶς λογι- 2

ζομένῳ νηφούσης εἰσὶ ψυχῆς λογισμοὶ ἀπερισπάστου τὸ τηνικᾶδε οὐ-
σῆς περὶ τὰς τοῦ σώματος συμπαϑείας καὶ | αὐτῆς αὐτῇ τὰ κράτιστα
συμβουλευούσης" ψυχῆς δὲ ὄλεϑρος τὸ ἀτρεμῆσαι αὐτήν διόπερ ἀεὶ
τὸν ϑεὸν ἐννοουμένη διὰ τῆς συνεχοῦς προσομιλήσεως ἐγκαταλέγουσα
τῷ σώματι τὴν ἐγρήγορσιν ἀγγελικῇ τὸν ἄνϑρωπον ἐξισάζει χάριτι,
τῆς ζωῆς τὸ ἀίδιον ἐκ τῆς τοῦ ἐγρηγορέναι μελέτης προσλαμβάνουσα.

3—5 vgl. Plato Leg. VII p. 808 Β (= Stob. Flor. 1, 96; 30, 17) — 5—8 vgl.
Gen. 19, 32ff — 10 B 24 — 18 πᾶσι δὲ — 18 ἀποτεμνομένοις Maximus Cap. 29;
Flor. Monae. 70v 71r (bei Max. in drei Abschnitten) — 15f vgl. Plut. Mor. p. 958 ἢ
ὀλίγου χρόνου χαὶ βίου τοῖς ἀνϑρώποις δεδομένου, ὃ μὲν ᾿Αρίστων φησὶν ὅτι ὅ
ὕπνος οἷον τελώνης τὸ ἥμισυ ἀφαιρεῖ τούτου. Vgl. Dümmler, Academ. 5. 1701;
Hense, Rhein. Mus. 45 (1890) S. 547 — 21 vgl. Plato Phaedr. p. 245 C ψυχὴ πᾶσα
ἀϑάνατος" τὸ γὰρ ἀεικίνητον ἀϑάνατον.

818 8

82,1

220 P

208 Clemens.

X. Τίνα διαληπτέον περὶ παιδοποιίας.

Συνουσίας δὲ τὸν καιρὸν μόνοις τοῖς γεγαμηκόσιν ἀπολέλειπται
σχοπεῖν, τοῖς δὲ γεγαμηκόσι σχοπὸς ἡ παιδοποιία, τέλος δὲ ἡ εὐτεκνία,
καϑάπερ χαὶ τῷ γεωργῷ τῆς τῶν σπερμάτων καταβολῆς αἰτία μὲν
ἡ τῆς τροφῆς προμήϑεια, τέλος δὲ αὐτῷ τῆς γεωργίας ἡ τῶν χαρ-
πῶν συγκομιδή. μακρῷ δὲ ἀμείνων. γεωργὸς ὁ ἔμψυχον σπείρων
ἄρουραν᾽ ὃ μὲν γὰρ ἐπικαίρου τροφῆς ὀριγνώμενος, ὃ δὲ τῆς τοῦ
παντὸς διαμονῆς προμηϑούμενος γεωργεῖ, καὶ ὃ μὲν δι’ ἑαυτόν, ὃ δὲ
διὰ τὸν ϑεὸν φυτουργεῖ᾽ »πληϑύνεσϑες γὰρ εἴρηκεν, καὶ ὑπακουστέον᾽
καὶ κατὰ τοῦτο εἰχὼν ὃ ἄνϑρωπος γίνεται τοῦ ϑεοῦ, καϑὸ εἰς γένε-
σιν ἀνθρώπου ἄνϑρωπος συνεργεῖ. οὐ πᾶσα οὖν γῆ εὔϑετος εἰς
σπερμάτων ὑποδοχήν, εἰ δὲ καὶ πᾶσα, ἀλλ᾽ οὐχὶ τῷ αὐτῷ γεωργῷ"
οὐδὲ μὴν (εἰς) πέτρας σπαρτέον οὐδὲ χκαϑυβριστέον τὸ σπέρμα, ἀρχη-
γὸν γενέσεως οὐσίαν, “συνεσπαρμένους ἔχουσαν τῆς φύσεως τοὺς λογι-
σμούς" τοὺς δὲ χατὰ φύσιν λογισμοὺς ἀλόγως εἰς τοὺς παρὰ φύσιν
καταισχύνειν πόρους ἄϑεον χομιδῇ. ὁρᾶτε γοῦν ὃ πάνσοφος Μωσῆς
ὅπως ποτὲ συμβολικῶς τὴν ἄκαρπον ἀποχρούεται σποράν, »οὐχ ἔδε-
oaı« λέγων »τὸν»ν λαγὼν οὐδὲ τὴν ὕαιναν«. οὐ βούλεται τῆς ποιότη-
τος αὐτῶν μεταλαμβάνειν τὸν ἄνϑρωπον οὐδὲ μὴν τῆς ἴσης ἀσελ-
γείας ἀπογεύσασϑαι" καταχόρως γάρ τοι περὶ τὰς μίξεις τὰ ζῷα
ταῦτα ἐπτόηνται' χαὶ τὸν μὲν λαγὼ κατ᾽ ἔτος πλεονεχτεῖν φασι
τὴν ἀφόδευσιν, ἰσαρίϑμους οἷς βεβίωκεν ἔτεσιν ἴσχοντα τρύπας" ταύτῃ
ἄρα τὴν κώλυσιν τῆς ἐδωδῆς τοῦ λαγὼ παιδεραστίας ἐμφαίνειν ἀπο-
τροπήν τὴν δὲ ὕαιναν ἐναλλὰξ ἀμείβειν τὸ ἄρρεν εἰς τὸ ϑῆλυ παρ᾽
ἔτος ἕκαστον, αἰνίττεσϑαι δὲ μὴ χρῆν ἐπὶ μοιχείας ὁρμᾶν τὸν τῆς

83,1

221P5

ὑαίνης ἀπεχόμενον. ἀλλὰ τὸ μὲν μὴ δεῖν ἐξομοιοῦσϑαι τοῖσδε τοῖς 84,1

ζῴοις διὰ τῆς προχειμένης ἀπαγορεύσεως ὁμολογουμένως τὸν πάν-
σοφον Μωσέα αἰνίττεσϑαι σύμφημι κἀγώ; οὐ μέντοι τῇδε τῇ ἐξη-

9 Gen. 1, 28 — 10f vgl. Gen. 1, 27 — 13 vgl. Plato Leg. VIII p. 838 E
und εἰς πέτρας τε χαὶ λίϑους σπείροντας -- 16-26 vgl. Barnab. Ep. 10, 6f τὸν
δασύποδα οὐ φάγῃ. πρὸς τί; οὐ μὴ γένῃ παιδοφϑόρος οὐδὲ ὁμοιωϑήσῃ τοῖς τοιού-
τοις. ὅτι ὁ λαγωὸς zart ἐνιαυτὸν πλεονεχτεῖ τὴν ἀφόδευσιν' ὅσα γὰρ ἔτη ζῇ,
τοσαύτας ἔχει τρύπας. ἀλλὰ οὐδὲ τὴν ὕαιναν φάγῃ" οὐ μή, φησίν, γένῃ μοιχὸς
οὐδὲ φϑορεὺς οὐδὲ ὁμοιωϑήσῃ τοῖς τοιούτοις. πρὸς τί; ὅτι τὸ ζῷον τοῦτο παρ᾽
ἐνιαυτὸν ἀλλάσσει τὴν φύσιν καὶ ποτὲ μὲν ἄρρεν, ποτὲ δὲ ϑῆλυ γίνεται --- 94 vgl.
Aelian Nat. an. I 25; Physiol. 24

iz WEBER

ΨΥ Lu ode

Paedagogus II. Cap. X. 83, 1---86, 1. 209

γήσει τῶν συμβολικῶς εἰρημένων συγκατατίϑεμαι. οὐ γὰρ ἄν ποτε
βιασϑείη φύσις εἰς μεταβολήν, τὸ δὲ ἅπαξ πεπλασμένον εἰς αὐτὴν οὐ
ϑέμις ἀντιπλασϑῆναι. πάϑει" τὸ γὰρ πάϑος οὐ φύσις" παραχαράττειν
δέ, οὐ μετακοσμεῖν τὸ πάϑος εἴωϑε τὴν πλάσιν" εἰ γὰρ καὶ τῶν 00-2

5 νέων πολλὰ μεταβάλλειν κατὰ τὰς ὥρας λέγεται καὶ τὸ χρῶμα καὶ
τὴν φωνήν (οἷον ὁ κόύσσυφος ξανϑὸς μὲν ἐκ μέλανος, παταγητικὸς
δὲ ἐξ φδικοῦ γινόμενος" ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ἀηδὼν καὶ τὸ χρῶμα καὶ
τὴν φδὴν συμμεταβάλλει ταῖς τροπαῖς), ἀλλ᾽ οὔτι γε τὴν φύσιν av-
τὴν ἀμείβουσιν, ὡς ϑῆλυ γίγνεσθαι ἐκ τοῦ ἄρρενος κατὰ μετασχημα-

10 τεσμόν" ἀλλ᾽ ἡ μὲν τῶν πτερῶν νεοφυΐα νεαρᾶς ἐσϑῆτος δίκην ἐξανϑεῖ 8
βαφήν τινὰ πτερῶν, ὀλίγῳ δ᾽ ὕστερον διαπνεῖ κατὰ τὴν χειμέριον
ἀπειλήν, καϑάπερ ἄνϑος μαραινομένης τῆς χρόας: ἡ φωνὴ δὲ καὶ 4
αὐτὴ τὸν ὅμοιον τρόπον τῷ ge πεπονημένη μαραίνεται" πυχνου-
μένης γὰρ τῆς ἐπιφανείας ἐχ τοῦ περιέχοντος αἱ περὶ τὸν αὐχένα

15 πιεζόμεναί τε xal πυχνούμεναι ἀρτηρίαι. προσαναϑλίβουσι τὸ πνεῦμα,
στενοχωρούμενον δὲ ἄγαν τοῦτο πνιγόμενον ἀποδίδωσι τὸν ἦχον.
αὖϑις οὖν συνεξομοιούμενον τῷ περιέχοντι καὶ τῷ ἦρι συγχαλώμενον 8ῦ,1
ἐλευϑεροῦται μὲν τῆς στενοχωρίας τὸ πνεῦμα φερόμενον δι’ εὐρυ-
χώρων τῶν τέως μεμυχότων ἀρτηριῶν}: οὐ μινυρίζει δὲ ἔτι τὸ μέλος

20 τὸ μεμαϊραμμένον, ἀνθεῖ δὲ ἤδη λιγυρὸν καὶ χεῖται πλατύτερον τὸ 82 8
φϑέγμα αὐτῶν, καὶ ἤδη γίνεται τῆς φωνῆς τῶν ὀρνέων ἔαρ ἡ φδή.

Οὔχουν οὐδὲ τὴν ὕαιναν μεταβάλλειν τὴν φύσιν πιστευτέον ποτέ" 2
οὐδὲ γὰρ αἰδοῖα ἔχει τὸ αὐτὸ ζῷον ἅμα ἄμφω, ἄρρενος καὶ ϑήλεος,
καϑὼς ὑπειλήφασί | τινες, ἑρμαφροδίτους τερατολογοῦντες καὶ τρίτην 222 P

5 ταύτην μεταξὺ ϑηλείας καὶ ἄρρενος ἀνδρόγυνον καινοτομοῦντες φύσιν.
ἀπατῶνται δὲ EV μάλα τὸ φιλότεχνον τῆς παμμήτορος καὶ γενεσιουρ- 3
γοῦ φύσεως μὴ νοήσαντες" ἐπεὶ γάρ ἐστι τοῦτο λαγνίστατον τὸ ζῷον
ἡ ὕαινα, ὑπὸ τὴν κέρχον πρὸ τοῦ πόρου τῆς περιττώσεως πέφυχεν
αὐτῇ ἐξοχή τις σαρχικὴ παραπλησία τῷ σχήματι αἰδοίῳ ϑηλυκῷ᾽"

80 πόρον δὲ οὐδένα ἔχει τοῦτο τῆς σαρχὸς τὸ σχῆμα, εἴς τι χρειῶδες 4
ἀπολήγοντα ἢ εἰς μήτραν ἢ εἰς ἀπευϑυσμένον λέγω μόνην δὲ ἄρα
κοιλότητα ἔχει πολλήν, N τὴν λαγνείαν ὑποδέχεται τὴν κενήν, ὅταν
ἀποστραφῶσι περὶ τὴν ἀποχύησιν ἀσχολούμενοι τῆς ἀποτέξεοως οἱ
πόροι. τὸ δὲ αὐτὸ τοῦτο ἄρρενί τε καὶ ϑηλείᾳ προσπέφυχεν φαίνῃ 86,1

35 διὰ τὸν ὑπερβάλλοντα πασχητιασμόν᾽ ἀλληλίζει γὰρ καὶ ὁ ἄρρην,
ὅϑεν καὶ σπανιαίτατα ϑήλειαν ἔστιν ὕαιναν λαβεῖν᾽ οὐ γὰρ συνεχεῖς

4—21 vgl. Aristot. Hist. an. IX 49 p. 632» 15—25 — 92.--86 vgl. Aristot. Hist.

an. VI 32 p. 579b 15—29; De an. gen. III 6 p. 7618 3—13 — 22—8.210,1 teilweise
wörtlich eitiert von [Eustathius] Comm. in Hex. Migne 18 Sp. 744

DD
τ

210 Clemens.

αἱ κυήσεις τῷ ζῴῳ γίγνονται τούτῳ πλεοναζούσης ἐν αὐτοῖς ἀδεῶς
τῆς παρὰ φύσιν σπορᾶς. ταύτῃ μοι δοκεῖ καὶ 6 Πλάτων ἐν «“ϑαίδρῳ
τὴν παιδεραστίαν ἀποκρουόμενος ϑηρίον αὐτὴν προσειπεῖν, ὅτι »τὸν
χαλινὸν ἐνδακόντες«ς οἱ ταῖς ἡδοναῖς ἔχδοτοι λάγνοι »τετραπόδων

νόμῳ βαίνουσι καὶ παιδοσπορεῖν ἐπιχειροῦσιν«" τοὺς δὲ ἀϑέους »παρέ- 3

δωκεν ὁ ϑεόςς, ὥς φησιν ὃ ἀπόστολος, »εἰς πάϑη ἀτιμίας" αἵ τε γὰρ
ϑήλειαι αὐτῶν μετήλλαξαν τὴν φυσικὴν χρῆσιν εἰς τὴν παρὰ φύσιν,
ὁμοίως δὲ καὶ οἱ ἄρρενες αὐτῶν ἀφέντες τὴν φυσικὴν χρῆσιν ἐξε-
καύϑησαν ἐν τῇ ὀρέξει αὐτῶν εἰς ἀλλήλους, ἄρρενες ἐν ἄρρεσι τὴν
ἀσχημοσύνην κατεργαζόμεγνοι καὶ τὴν ἀντιμισϑίαν, ἣν ἔδει, τῆς πλά-
νῆς αὐτῶν ἐν ξαυτοῖς ἀπολαμβάνοντες. « καίτοι οὐδὲ τοῖς λαγνιστά-
τοις τῶν ζῴων συγκεχώρηχεν ἡ φύσις τὸν τῆς περιττώσεως πόρον
ἐπιϑοροῦν" τὸ μὲν γὰρ οὔρον εἰς κύστιν ἀποκρίνεται, ἡ δὲ ἐξυγρα-
σμένη τροφὴ εἰς κοιλίαν, τὸ ϑάκρυον δὲ εἰς ὄμμα, αἷμα εἰς φλέβας,
ῥύπος εἰς ὦτα, μύξαι ἐπὶ τὰς ῥῖνας καταφέρονται" συνεχὴς δὲ ἡ
ἕδρα τῷ πέρατι τοῦ ἀπευϑυσμένου, δ ἧς ἀποπτύεται τὰ περιττώ-
ματα. μόνον δὲ ἄρα ἐπὶ τῶν ὑαινῶν ἡ ποικίλη φύσις ταῖς ὀχείαις
ταῖς περιτταῖς μόριόν τι τοῦτο ἐπινενόηκεν περιττόν. διὸ καὶ μέχρι
τινὸς κοῖλόν ἐστιν εἰς διακονίαν κνηστιώντων μορίων, ἀποτυφλοῦται
δὲ ἐντεῦϑεν ἡ κοιλότης" οὐ γὰρ εἰς | γένεσιν δεδημιούργηται. ἐν-
τεῦϑεν συμφανὲς ἡμῖν ὁμολογουμένως παραιτεῖσϑαι δεῖν τὰς ἀρρε-
γομιξίας καὶ τὰς ἀκάρπους σπορὰς καὶ τὰς κατόπιν εὐνὰς καὶ τὰς
ἀσυμφυεῖς ἀνδρογύνους κοινωνίας, ἑπομένους τῇ φύσει αὐτῇ ἀπαγο-
ρευούσῃ διὰ τῆς τῶν μορίων κατασκευῆς, οὐχ εἰς παραδοχὴν σπέρ-
ματος, εἰς δὲ τὴν πρόεσιν αὐτοῦ τὸ ἄρρεν ἀνδρωσάσῃ. ὁ δὲ Ἱερεμίας
ὁπηνίχα ἂν φῇ, τοῦτ᾽ ἔστι δι αὐτοῦ τὸ πνεῦμα, »σπήλαιον ὑαίνης
γέγονεν ὃ οἶχός μους, τὴν ἐκ τῶν νεχρῶν σωμάτων μυσαττόμενος
τροφὴν ἀλληγορίᾳ σοφῇ τὴν εἰδωλολατρείαν διαβέβληκε" δεῖ γὰρ ὡς
ἀληϑῶς ἁγνὸν εἰδώλων τὸν τοῦ ζῶντος οἶχον εἶναι ϑεοῦ.

Πάλιν 6 Μωσῆς καὶ τὸν λαγὼ ἐσϑίειν ἀπαγορεύει" ὀχεύει πᾶσαν
τὴν ὥραν ὁ λαγώς, καὶ ἐπιβαίνει συγκαϑεσϑείσης τῆς ϑηλείας κατό-
πιν ἐπιών: ἔστι γὰρ ὀπισϑοβατικόν" κυεῖ δὲ κατὰ μῆνα καὶ ἐπι-
κυΐσκεται ὀχεύεται δὲ καὶ τίκτει, τεκοῦσα δὲ εὐθὺς ὀχεύεται ὑφ᾽

2f vgl. Plato Phaedr. p. 254 — 8f vgl. Plato a. a. O. p. 254 ἢ -- 4 vgl,

Plato a. a. O. p. 260 Ε --- 5—11 Röm. 1, 26f — 26f Jerem. 12, 9; 7,11 — 30—S. 211, 2
vgl. Aristot. Hist. an. ΥἹ 38 p. 579b 30-5802 3 — 891 vgl. Aelian Nat. an. II 12
— 32—S. 211, 1 [Eustathius] a. a. ©.

87,1

223P:

88,1

See u en ne,

a A 1...»

Paedagogus II. Cap. X. 86, 2—90, 4. 211

οὗ ἂν τύχῃ λαγωοῦ: οὐ γὰρ ἕνὶ ἀρκεῖται γάμῳ. καὶ συλλαμβάνει
πάλιν ἔτι ,"ϑηλαζομένη᾽ ἔχει γὰρ τὴν ὑστέραν δικρόαν. καὶ οὐχὶ τὸ 2
κένωμα μόνον τῆς ὑστέρας ἱκανὸν αὐτῇ γίνεται συνουσίας ὁρμητήριον"
τὸ γὰρ κενὸν πᾶν ἐπιϑυμεῖ πληρώσεως συμβαίνει δ᾽, ὅταν κυῶσι,
ϑάτερον μέρος τῆς ὑστέρας κατέχεσϑαι τῇ ἐπιϑυμίᾳ καὶ ὀργᾶν. διὰ
τοῦτο ἐπικυήσεις γίνονται αὐτοῖς. ἀπέχεσϑαι τοίνυν σφοδρῶν te 8
ὀρέξεων καὶ ἐπαλλήλων συνουσιῶν καὶ τῆς πρὸς τὰς ἐγκύους ὁμιλίας
καὶ ἀλληλοβασίας καὶ παιδοφϑορίας καὶ μοιχείας καὶ λαγνείας ἡ τοῦ
αἰνίγματος τοῦδε ἀπαγόρευσις παρήνεσεν.

Ταύτῃ τοι ἀναφανδόν, οὐ δὲ αἰνιγμάτων ἔτι, ὃ αὐτὸς ἀπηγόρευσεν 89,1
Μωυσῆς γυμνῇ τῇ κεφαλῇ, »οὐ πορνεύσεις, οὐ μοιχεύσεις, οὐ παιδοφϑορή-
oeıse λέγων. τὸ δὴ διάταγμα τοῦ λόγου παντὶ διατηρητέον σϑένει,
καὶ οὐδὲν οὐδαμῶς παρανομητέον, οὐδὲ ἀχυρωτέον τὰς ἐντολάς" ἐπι- 2
ϑυμίᾳ γὰρ κακῇ ὄνομα ὕβρις, καὶ τὸν τῆς ἐπιϑυμίας ἵππον »ὑβριστὴν-

ὁ Πλάτων προσεῖπεν, ἵπποι ϑηλυμανεῖς ἐγενήϑητέ μοις ἀναγνούς.
τὴν δὲ ἐπὶ τῇ ὕβρει δίκην γνωριοῦσιν ὑμῖν οἱ εἰς τὰ Σόδομα παρα-

τ γεγονότες ἄγγελοι. οὗτοι τοὺς περᾶν | ἐϑελήσαντας σφᾶς [ἐπαισχῦναι). 324 Ἐ 3

αὐτῇ πόλει κατέφλεξαν, δεῖγμα ἐναργὲς τοῦτο, λαγνείας ἐπικάρπιον
τὸ πῦρ, ὑπογράφοντες:" τὰ γὰρ τῶν παλαιῶν συμπτώματα, ὡἧς καὶ
πρόσϑεν εἴπομεν, εἰς τὴν ἡμετέραν ἀναγεγράφαται νουϑεσίαν, ὡς μὴ
τοῖς αὐτοῖς ἐνοχεϑῆναι, φυλάξασϑαι δὲ μὴ περιπεσεῖν τοῖς ἴσοις. χρὴ 90,1
δὲ υἱοὺς μὲν ἡγεῖσϑαι τοὺς παῖδας, εἰς δὲ τὰς γυναῖκας τὰς ἀλλοτρίας
οἧς ἰδίας ἀφορᾶν ϑυγατέρας κρατεῖν τε ἡδονῶν, γαστρός τε ἔτι χαὶ
τῶν ὑπὸ γαστέρα δεσπόζειν ἀρχικώτατον. εἰ γὰρ οὐδὲ τὸν δάκτυ- 2
λον | ὡς ἔτυχε σαλεύειν τῷ σοφῷ ὁ λόγος ἐπιτρέπει, ος ὁμολογοῦσιν 88 8
οἱ Στωϊχοί, πῶς οὐχὶ πολὺ πλέον τοῦ συνουσιαστικοῦ ἐπικρατητέον
μορίου τοῖς σοφίαν διώκουσιν; ταύτῃ μοι δοκεῖ καὶ ὠνομάσϑαι αἴδοῖον,
ὅτι χρὴ παντὸς μᾶλλον τούτῳ τοῦ σώματος τῷ μέρει χρῆσϑαι μετὰ
αἰδοῦς" ἡ γὰρ φύσις ὥσπερ καὶ ταῖς τροφαῖς, οὕτω δὲ καὶ τοῖς 3
κατὰ νόμον γάμοις ὅσον οἴχεῖον καὶ χρήσιμον καὶ εὐπρεπὲς ἐπέ-
τρεψεν ἡμῖν, ἐπέτρεψεν δὲ ὀρέγεσϑαι παιδοποιίας. ὅσοι δὲ τὴν ὑπερ- 4
βολὴν διώκουσι, πταίουσι περὶ τὸ κατὰ φύσιν, σφᾶς αὐτοὺς βλά-

4 vgl. Aristot. Eth. Nie. III 13 p. 1118} 18 — 11 γυμν. τ. x. vgl. Otto, Sprichw.
ἃ. Röm. 5. 75 — 11f vgl. Exod. 20, 14; Apostellehre 2, 1; Barnabas, Ep. 19, 4;
Protr. 108 — 14 Plato Phaedr. p. 254 C.E — 15 Jerem. 5, 8 — 16—19 vgl.
Gen. 19, 1—25 — 19f vgl. Paed. 12,1 — 20 vgl. 1 Kor. 10, 11 — 24 εἰ γὰρ —
29 αἰδοῦς Sacr. Par. 204 Holl (= Flor. Monae. f. 111rv) — 94- 97 Chrys. Fr.
mor. 730 Arnim

14*

212 Clemens.

πτοντες χατὰ τὰς παρανόμους συνουσίας. ἔχει γὰρ ὀρϑῶς παντὸς

μᾶλλον μή ποτε κοινωνεῖν καϑάπερ ϑηλειῶν πρὸς μῖξιν ἀφροδισίων

τοῖς νέοις. διὸ καὶ »μὴ εἰς πέτρας τε καὶ λίϑους σπείρεινε, φησὶν

ὃ ἐκ Μωυσέως φιλόσοφος, »ὅτε μήποτε φύσιν τὴν αὑτοῦ ῥιζωϑὲν

λήψεται γόνιμονε. πάνυ γοῦν ἐμφανέστατα διὰ Μωυσέως ὃ λόγος 91,1

παρήγγειλεν" »καὶ μετὰ ἄρρενος οὐ χοιμηϑήσῃ κοίτην γυναικείαν,

βδέλυγμα γάρ ἐστι.« πρὸς δὲ καὶ »ἀρούρας ϑηλείας ἀπέχεσϑαι πάσηςς,

ὅτι μὴ τῆς ἰδίας, ὁ καλὸς ἐκ τῶν ϑείων ἀναλεγόμενος γραφῶν συνε-

βούλευσεν Πλάτων ἐκχεῖϑεν τὸ νόμιμον ἐχλαβών" »xal πρὸς τὴν

10 γυναῖχα τοῦ πλησίον σου οὐ δώσεις κοίτην σοῦ σπέρματος τοῦ ἐκχ-
μιανϑῆναι πρὸς αὐτήν. < »ἄϑυτα δὲ παλλακίδων σπέρματα καὶ νόϑα.« 2
μὴ σπεῖρε οὗ »μὴ βούλοιο ἄν σοι φύεσϑαι τὸ σπαρέν" « μηδὲ μὴν
»ἅπτεσϑαί τινος πλὴν γαμετῆς τὸ παράπαν | τῆς ἑαυτοῦ γυναικόςε, 225 P
ἐξ ἧς μόνης καρποῦσϑαι τὰς σαρχὸς ἡδονὰς δίκαιον εἰς διαδοχὰς

15 γνησίας. νόμιμα γὰρ ταῦτα μόνα τῷ “λόγῳ. ϑείας γέ τοι μοίρας τῆς
δημιουργικῆς μεταλαβόντας σπέρμα οὐκ ἐκριπτέον οὐδὲ καϑυβριστέον
οὐδὲ μὴν κερασβύόλα σπαρτέον. ὃ γοῦν αὐτὸς οὗτος Μοωυσῆς καὶ 92,1
ταῖς γαμεταῖς αὐταῖς ἀπαγορεύει πλησιάζειν, ἣν ταῖς ἐπιμηνίοις κα- ὁ
ϑάρσεσιν ἐνεσχημέναι τύχωσιν. οὐ γάρ πῶ εὔλογον τῷ ἀποκαϑάρματι

20 τοῦ σώματος τὸ γονιμώτατον τοῦ σπέρματος καὶ μετ᾽ ὀλίγον ἄἂν-
Ioonov (09) μολύνειν οὐδὲ μὴν ἀποκλύζειν τῷ ῥυπαρῷ τῆς ὕλης
ῥεύματι καὶ ἀποχαϑάρματι σπέρμα [δὲ] γενέσεως εὐφυοῦς τῶν τῆς 32
μήτρας ἀποστερούμενον αὐλάχων. οὐδέ τινα τῶν παλαιῶν Ἑβραίων
ἐγκύμονι τῇ αὑτοῦ γυναικὶ συνιόντα παρήγαγεν. ψιλὴ γὰρ ἡδονή,

25 χὰν ἐν γάμῳ παραληφϑῇ, παράνομός ἐστι καὶ ἄδικος καὶ ἄλογος"
ἔμπαλιν δὲ ὁ Μωυσῆς ἀπάγει τῶν ἐγκύων τοὺς ἄνδρας ἄχρις ἂν 8

1-3 vgl. Plato Leg. VIII p. 836 C ὀρϑῶς εἶχε τὸ τῶν ἀρρένων καὶ νέων
μὴ κοινωνεῖν καϑάπερ ϑηλειῶν πρὸς μῖξιν ἀφροδισίων — ὃ--ὅ. 7. 12 Plato
Leg. VIII p. 838. 839 μηδ᾽ εἰς πέτρας τε καὶ λίϑους σπείροντας, οὗ μήποτε φύσιν
τὴν αὑτοῦ διξωϑὲν λήψεται γόνιμον, ἀπεχομένους δὲ ἀρούρας ϑηλείας πάσης, ἐν ἡ
μὴ βούλοιο ἄν σοι φύεσϑαι τὸ σπαρέν — 6f Lev. 18, 22 — 9—11 Lev. 18, 20 —
11—13 Plato Leg. VIII p. 841 Ὁ μηδένα τολμᾶν μηδενὸς ἅπτεσϑαι τῶν γενναίων
ἅμα καὶ ἐλευϑέρων πλὴν γαμετῆς ἑαυτοῦ γυναικός, ἄϑυτα δὲ παλλακῶν σπέρματα
χαὶ νόϑα μὴ σπείρειν --- 12 vgl. zu 8---ὃ u. Plut. Mor. p. 144 Β -- 17—19 vgl.
Lev. 18, 19 — 19—23 vgl. Philo De special. leg. III 6 (II p. 305 Μὴ — 23f vel.
Strom. III 72, 1 — 24f Musonius bei Stob. Flor. 6, 61 Mein. P- 286, 13 Hense τὰ
δέ γε ἡδονὴν ϑηρώμενα ψιλὴν ἄδικα καὶ παράνομα, κἂν ἐν γάμῳ ἧ.

Paedagogus II. Cap. X. 91, 1—9, 1. 213

ἀποκυήσωσιν" τῷ ὄντι γὰρ ἡ ὑστέρα ὑποχειμένη μὲν τῇ κύστει,
ἐπικειμένη δὲ τῷ ἐντέρῳ τῷ καλουμένῳ. ἀρχῷ ἐχτείνει τὸν τράχηλον
μεταξὺ τῶν ὦμον ἐν τῇ κύστει, καὶ τὸ στόμιον τοῦ τραχήλου, ©
προσίεται τὸ σπέρμα, πεπληρωμένον μέμυκεν, αὐϑίς τε ἀποχενοῦται
καϑαιρομένη κυήσει, ἀποϑεμένη δὲ τὸν καρπὸν εἶτα ἐπιδέχεται τὸν
σπόρον. οὐχ αἰσχρὸν δὲ ἡμῖν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ τῶν ἀκουόντων τὰ κυητικὰ
ὀνομάζειν ὄργανα, ὧν οὐχ ἐπῃσχύνϑη τὴν δημιουργίαν ὁ ϑεός. δι-
ψφῶσα τοίνυν ἡ ὑστέρα παιδοποιίας προσίεται τὴν σποράν, χαὶ τὸ
ἐπίψογον τῆς συνουσίας ἀρνεῖται, μετὰ τὴν σπορὰν ἀποκλείουσα
τέλεον ἤδη τὴν ἀσέλγειαν μεμυχότι τῷ στόματι. αἱ δὲ ὀρέξεις αὐτῆς
αἱ τέως περὶ τὰς φιλοστόργους συμπλοχὰς δεδονημέναι, ἀποστρα-
φεῖσαι, ἔνδον περὶ τὴν παιδοποιίαν ἀσχολούμεναι συνεργοῦσι τῷ
δημιουργῷ. οὐ δὴ „aus ἐργαξζομένην τὴν φύσιν ἤδη ἐνοχλεῖν ἔτι,
περιττεύοντας εἰς ὕβριν" ὕβρις δέ, ἡ πολυώνυμος χαὶ πολυειδής,
ἐπειδὰν ἐχτραπῇ κατὰ τοῦτο τῆς ἀταξίας τὸ μέρος τὸ xara τὴν
ἀφροδίτην, λαγνεία χέχληται, τὸ λαϊκὸν καὶ δημῶδες. καὶ (τὸ & ἄγαγνον,
τὸ περὶ τὰς ὀχείας [τὸ] καταφεθρές, ἐμφαίνοντος τοῦ ὀνόματος, ἐξ ὧν
αὐξηϑέντων τὸ πολὺ τῶν νοσημάτων πλῆϑος ἐπισυμβαίνει, φιλοψία,
φιλοινία, φιλογυνία, καὶ δὴ καὶ ἀσωτία καὶ φιλη δονία πᾶσα, ὧν
τυραννεύει ἐπιϑυμία. μυρία δὲ τούτοις αὔξεται ἀδελφὰ παϑήματα,
ἐξ ὧν τὸ ἀκόλαστον ‚zogupovrau ἦϑος" λέγει δὲ ἡ γραφή; »ἑτοιμά-
ζονται ἀχολάστοις μάστιγες καὶ τιμωρίαι ὥμοις ἀφρόνωνςε, τὴν ἰσχὺν
τῆς ἀκολασίας καὶ τὴν εὔτονον ὑπομονὴν »ὥμους ἀφρόνων-« καλοῦσα.
διὰ τοῦτό τοι "ἀπόστησον ἀπὸ τῶν δούλων. σου ἐλπίδας κενάς, καὶ
ἐπιϑυμίαςς, φησίν, »ἀπρεπεῖς ἀπόστρεψον. ἀπ᾿ ἐμοῦ, κοιλίας ὄρεξις καὶ
συνουσιασμὸς μὴ καταλαβέτωσᾶν use. πόρρωϑεν οὖν ἀπερύχειν χρὴ
τὴν πολλὴν τῶν ἐπιβούλων καχουργίαν" οὐ γὰρ εἰς τὴν Κράτητος
πήραν μόνον, ἀλλ᾿ οὐδὲ εἰς τὴν ἡμετέραν πόλιν »εἰσπλεῖ οὐ μωρὸς
παράσιτος οὐδὲ λίχνος πόρνος πυγῇ ἀγαλλόμενος, οὐ δολερὰ πόρνη, -
ἀλλ᾽ οὐδὲ ἄλλο τι τοιοῦτον ἡδονῆς ϑηρίον. πολλὴ οὖν ἡμῖν ἐγκατε-
σπάρϑω παρ᾽ ὅλον τὸν βίον ἀξιοπραγία.

Καϑόλου μὲν οὖν εἰ γαμητέον ἢ γάμου εἰς τὸ παντελὲς καϑα-
ρευτέον (ἔχεται γὰρ ζητήσεως καὶ τοῦτο), ἐν τῷ Περὶ ἐγκρατείας
ἡμῖν δεδήλωται. εἰ δὲ αὐτὸ τοῦτο, εἰ γαμητέον, ἐδέησε σχέφψεως, πῶς

14—16 vgl. Andron. De aff. p. 19, 10 Kreuttner — 14 vgl. Plato Phaedr.
p. 238 A ὕβρις δὲ δὴ πολυώνυμον. πολυμελὲς γὰρ καὶ πολυειδές — 21f Prov.
19, 26 — 24—26 Sir. 25, δὲ — 27—80 vgl. Krates Fr. 4 Diels PPF p. 218 —
33 f vgl. Strom. II 137

11 τέως (wg in Ras.) Pt | 16 [τὸ] Schw | λαϊχὸν Wi λαγνιχὸν P | {τὸν St |
17 [76] St | 18 ἐπισυμβαίνει (ἐπι über ἃ. Z.) P! | 23 εὔτονον] Zunovov oder ἐπί-
πόνον Schw | 28 μόνον Meineke, Jahrb. f. Philol. u. Paed. 87 (1863) p. 370 μόνην
P | 32 εἰ Wendland Quaest. Muson. p. 36 ἢ P

93,1

226 P

94,1

σι

214 Clemens.

ἂν ἐπιτραπείη ἀνέδην καϑάπερ τροφῇ, οὕτω δὲ καὶ συνουσίᾳ og
ἀναγκαίῳ κεχρῆσϑαι ἑκάστοτε; ἔστι γοῦν συνιδεῖν ἐξ αὐτῆς καϑάπερ 2
στήμονας τὰ νεῦρα διαφορούμενα καὶ περὶ τὴν ἐπίτασιν τῆς ὁμιλίας
διαρρηγνύμενα" val μὴν καὶ ἀχλὺν περισχεδάννυσι τοῖς αἰσϑητηρίοις,
κόπτει δὲ καὶ τοὺς τόνους. σαφὲς τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἀλόγων ζῴων 8
καὶ ἐπὶ τῶν ἐν ἀσκχήσει σωμάτων, ὧν οἱ ἀπεχόμενοι ἔν τοῖς ἀγῶσι
τῶν ἀντιπάλων | περιγίνονται, τὰ δὲ ἀπάγεται τῆς ὀχείας περιξλ- 84 8
κόμενα, μονονουχὶ συρόμενα, ἰσχύος ἁπάσης καὶ ὀρούσεως τέλεον
κεχενο μένα. "μικρὰν ἐπιληψίανς τὴν συνουσίαν Ι ὃ ᾿Αβδηρίτης ἔ ἔλεγεν 227P
σοφιστής, νόσον ἀνίατον ἡγούμενος. ἦ γὰρ οὐχὶ καὶ ἐκλύσεις παρέ- 4
πονται τῷ μεγέϑει τῆς ἀπουσίας ἀνατιϑέμεναι; »ἄνϑρωπος γὰρ ἐξ
ἀνϑρώπου ἐχφύεταί TE καὶ ἀποσπᾶται.« ὅρα τὸ μέγεϑος τῆς βλάβης.
ὅλος ἄνϑρωπος ἀποσπᾶται κατὰ συνουσίας ἀπουσίαν" φησὶ rag
»τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστέων μου καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός
μου.« τοσοῦτον ἄρα ὃ ἄνϑρωπος κενοῦται τῷ σπέρματι, ὅσος ὁρᾶται

τῷ σώματι: ἀρχὴ γὰρ γενέσεως τὸ ἀπαλλαττόμενον. ἀλλὰ καὶ τῆς
ὕλης ὃ βρασμὸς ἐκταράττει καὶ συγχρούει τὴν ἁρμονίαν τοῦ σώματος.
ἀστεῖος οὖν μάλα ἐκεῖνος ὃ πρὸς τὸν ἐρόμενον πῶς ἔχοι πρὸς τὰ 9,1
ἀφροδίσια, γεὐφήμεις, φήσας, »ἄνϑρωπε, ἀσμενέστατα μέντοι αὐτὰ ἀπέ-
φῦγον ὥσπερ λυττῶντα καὶ ἄγριον δεσπότην.« ἀλλ᾽ ἐγκεκρίσϑω δὴ 2

ὃ “γάμος καὶ ἐγκατατετάχϑω" »πληϑύνεσϑαις γὰρ ὃ κύριος βούλεται
τὴν ἀνθρωπότητα, ἀλλ᾽ οὐκ »ἀσελγαίνετες λέγει οὐδὲ σφᾶς αὐτοὺς
καϑάπερ εἰς ὀχείαν γεγονότας ἐχδίδοσϑαι ἡδοναῖς ἠϑέλησεν. δυσω-
πείτω δὲ ἡμᾶς ὁ παιδαγωγὸς δι ᾿Εζεκιὴλ βοῶν »περιτέμνεσϑε τὴν

τῶν ζῴων. τὸ δὲ μὴ εἰς παίδων γονὴν συνιέναι ἐνυβρίζειν. ἐστὶ τῇ 8
φύσει, ἣν χρὴ διδάσκαλον ἐπιγραφομένους τὰς σοφὰς τοῦ ζαιροῦ
ἐπιτηρεῖν παιδαγωγίας, τὸ γῆρας λέγω καὶ τὴν παιδικὴν ἡλικίαν,
παρεισάγουσαν (τοῖς μὲν γὰρ͵ οὐδέπω συνεχώρησεν, τοὺς δὲ οὐχέτι
βούλεται γαμεῖν»), πλὴν οὐ πάντοτε γαμεῖν. γάμος δὲ ἡ παιδοποιίας
098816, οὐχ ἡ τοῦ σπέρματος ἄταχτος ἔκκρισις ἡ παράνομος καὶ ἡ

9—12 Demokrit Fr. 86 N. 32 Diels (Vorsokr. 416) — 14 f Gen. 2, 28 — 18—20
vgl. Strom. ΠῚ 18 u. Plato Rep. I p. 329 BC (= Stob. Flor. 6,1 Mein.) — 21 vgl.
Gen. 1, 28 — 24 f nicht wörtlich in LXX; vgl. Ezech. 43, 9; 44, 7

Paedagogus II. Cap. X. 94, 2—98, 1. 215

παράλογος. κατὰ φύσιν δ᾽ ἂν ἡμῖν χωροίη ὃ βίος ἅπας χρατοῦσι τῶν
ἐπιϑυμιῶν ἄνωϑεν μὴ κτείνουσί τε τὸ &x προνοίας ϑεϊκῆς φυόμενον
τῶν ἀνϑρώπων γένος κἀκοτέχνοις μηχαναῖς" αὗται γὰρ πορνείας
ἐπικαλύμματι τοῖς ἐς παντελῆ κατασπῶσι φϑορὰν φϑορίοις συγχρώ-

ὅ μεναι φαρμάχοις ἐξαμβλίσκουσιν ἅμα τῷ ἐμβρύῳ τὴν φιλανϑρωπίαν.

ἀλλ᾽ οἷς γε συγχεχώρηται γῆμαι, τούτοις ἐδέησεν παιδαγωγοῦ, ος μὴ
μεϑ' ἡμέραν τὰ μυστικὰ τῆς φύσεως ἐχτε λεῖσϑαι ὄργια μηδὲ ἐξ ἐχ-
κλησίας, φέρε, ἢ ἀγορᾶς ἥκοντα ἑωϑινὸν ἀλεκτρυόνος ὀχεύειν δίκην,
ὁπηνίκα εὐχῆς καὶ ἀναγνώσεως καὶ τῶν used‘ ἡμέραν εὐεργῶν ἔργων
ὃ καιρός" ἑσπέρας δὲ ἀναπαύσασϑαι “καϑήχει μετὰ τὴν ἑστίασιν καὶ
μετὰ τὴν ἐπὶ ταῖς ἀπολαύσεσιν εὐχαριστίαν. οὐκ ἀεὶ δὲ καιρὸν
ἐνδίδωσιν ἡ φύσις τὴν ἔντευξιν τοῦ γάμου τελειοὔσϑαι" καὶ γὰρ πο-
ϑεινοτέρα ἡ χρονιωτέρα συμπλοκή. οὐ μὴν οὐδ᾽ ὡς ἐν σχύότῳ νύχτωρ
ἀκολαστητέον, ἀλλ᾽ ἐγκαϑειρχτέον τῇ ψυχῇ τὸ αἰδῆμον οἱονεὶ φῶς
τοῦ λογισμοῦ" οὐδὲν γὰρ τῆς ἱστουργούσης Πηνελόπης διοίσομεν,
μεϑ' ἡμέραν μὲν τὰ σωφροσύνης. ἐξυφαίνοντες δόγματα, νυχτὸς δὲ
ἀναλύοντες, ἐπὴν εἰς κοίτην ἴωμεν" εἰ γὰρ σεμνότητα ἀσχητέον,
ὥσπερ οὗν, πολὺ πλέον τῇ γυναικὶ τῇ ἑαυτοῦ τὴν σεμνότητα ἐπι-
δεικτέον τὰς ἀσχήμονας συμπλοκὰς παραιτούμενον χαὶ τῆς πρὸς
τοὺς πλησίον ἁγνείας ἡ ἐχέγγυος πίστις οἴχοϑεν παραγινέσϑω. οὐ
γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστι σεμνὸν παρ᾽ ἐκείνῃ νομισϑῆναι, παρ᾽ 7 τὸ σεμνὸν
οὐχ ἐμμάρτυρον δείκνυται ἐν αὐταῖς ἐχείναις ταῖς ὀξείαις ἡδοναῖς.
εὔνοια δὲ ὀλισϑηρῶς εἰς συνουσίαν ἔχειν ὁμολογοῦσα ὀλίγον ἀνϑεῖ
καὶ συγγηράσχει τῷ σώματι, ἔσϑ᾽ ὅτε δὲ καὶ προγηράσχει μαραν-
ϑείσης τῆς ἐπιϑυμίας, ὁπόταν τὴν γαμήλιον σωφροσύνην ἕταιρικαὶ
καϑυβρίσωσιν ἡδοναί" πτηναὶ γὰρ αἱ τῶν ἐρώντων καρδίαι καὶ σβέν-
γυται μετανοίᾳ τὰ φίλτρα, τρέπεται δὲ πολλάχις τὸ φιλεῖν εἰς τὸ
μισεῖν, ὁπόταν αἴσϑηται τῆς καταγνώσεως ὃ κόρος.

Ῥημάτων δὲ ἀχολάστων καὶ σχημάτων ἀσχημόνων ἕἑταιρικῶν
τε φιλημάτων [ὀνόματα πορνικὰ) καὶ τοιουτωνί τινῶν λαγνευμάτων
οὐδὲ ἐπιμνηστέον, τῷ μακαρίῳ πειϑομένοις ἀποστόλῳ, διαρρήδην
λέγοντι: »πορνεία δὲ καὶ ἀκαϑαρσία πᾶσα ἢ πλεονεξία μηδὲ ὀνομα-

1--ὃ vgl. Plato Leg. VIII p. 888 Εἰ... χατὰ φύσιν χρῆσϑαι τῇ τῆς παιδο-
γονίας συνουσίᾳ, τοῦ μὲν ἄρρενος ἀπεχομένους μὴ χτείνοντάς τε ἐκ προνοίας τὸ
τῶν ἀνϑρώπων γένος — 6—11 vgl. Plut. Mor. p. 654 F -- 15—17 vgl. β 104;
τ 149f; Plato Phädon p. 84 A — 27f vgl. Theophr. Fr. 82 W. bei Plut. Cat.
min. 37 — 32—S. 216, 1 Ephes. 5, 3

96,1

225 P

97,1

98,1

216 Clemens.

ζέσϑω ἐν ὑμῖν, καϑὼς πρέπει ἁγίοις.« εὖ γοῦν τις εἰρηκέναι φαίνεται" 2
»συνουσία ὦνησεν μὲν οὐδένα, ἀγαπητὸν δὲ εἰ μὴ ἔβλαψεν.« ἡ μὲν
γὰρ κατὰ γόμον σφαλερά, εἰ μὴ ὅσον αὐτῆς ἐπὶ παιδοποιίᾳ, περὶ de |
τῆς παρανόμου ἡ γραφὴ λέγει" »γυνὴ μισϑία ἢ ἴση σιάλῳ λογισϑήσεται, 229 P
ὕπανδρος δὲ πύργος ϑανάτου τοῖς χρωμένοις .« κάπρῳ ἢ συὶ τὸ 3
ἑταιρικὸν ἀπείχασε πάϑος, ϑάνατον δὲ ζητούμενον εἴρηκεν τὴν μοι-
χείαν ἐπὶ πόρνῃ τηρουμένῃ. οἶχον δὲ καὶ πόλιν, ἐν 1) ἀσελγαίνουσιν,
[ναὶ μὴν] καὶ ἡ παρ᾽ ὑμῖν ποιητικὴ ὀνειδίζουσά πῶς γράφει" 99,1
μοιχεῖαι παρὰ σοί τε καὶ ἀνδρῶν μῖξις ἄϑεσμος
ϑηλυγενὴς ἄδικός τε, κακὴ πόλι, πάντ᾽ axadagre'

ἔμπαλιν δὲ ἄγαται τοὺς σώφρονας" -
” > >
οὔτε ἐπ᾿ ἀλλοτρίᾳ κοίτῃ πόϑον αἰσχρὸν ἔχοντας
> 2 [4 > ’
οὐδὲ ἐπ᾿ ἄρρενος ὕβριν ἀπεχϑέα τε στυγερήν Te
c o - x
ὁρμωμένους, ὅτι παρὰ φύσιν" ταύτας ἡγοῦνται οἱ πολλοὶ τρυφάς, τὰς
-. «ς a ”
ἑαυτῶν ἁμαρτίας, οἱ δὲ τούτων ἐπιεικέστεροι γνωρίζουσι μὲν οὔσας
> c - \ - - x -
αὐτὰς ἁμαρτίας, ἡττῶνται δὲ τῶν ἡδονῶν. καὶ τὸ σχότος αὐτοῖς 3
’ - - - ’ c
ἐστι προχάλυμμα τῶν παϑῶν" μοιχεύξδξει γὰρ τὸν ἑαυτοῦ γάμον ὁ
, > Ἶ > w » = €
ἑταιριζόμενος αὐτόν, xal οὐχ ἀκούει τοῦ παιδαγωγοῦ βοῶντος" »0

᾿ἄνϑρωπος ὃ ἀναβαίνων ἐπὶ τῆς κλίνης αὐτοῦ, ὁ λέγων ἐν τῇ ψυχῇ;

τίς ue ὁρᾷ; σχότος κύχλῳ μου, καὶ οἱ} τοῖχοι σχέπη μου, καὶ οὐδεὶς 80 8
βλέπει τὰς ἁμαρτίας μου" τί εὐλαβοῦμαι; μὴ μνησϑήσεται ὃ ὕψιστος. «
ταλάντατος μὲν οὗτος, ὀφϑαλμοὺς ἀνϑρώπων δεδιὼς μόνους, λήσειν 4
δὲ τὸν ϑεὸν ὑπονοῶν. ν»οὐ γὰρ γινώσκεις, φησὶν ἡ γραφή, »ὅτι
ὀφϑαλμοὶ κυρίου ὑψίστου μυριοπλασίως ἡλίου φοωτεινότεροί εἶσιν, οἱ
ἐπιβλέπουσι πάσας ὁδοὺς ἀνϑρώπων καὶ κατανοοῦσιν εἰς ἀπόχρυφα
μέρη.« ταύτῃ τε πάλιν ὁ παιδαγωγὸς αὐτοῖς ἀπειλεῖ διὰ Ἡσαΐου 5
λέγων" »οὐαὶ οἱ ἐν κρυφῇ βουλὴν ποιοῦντες, καὶ ἐροῦσι" τίς ἡμᾶς
ὁρᾷ;« λήσεται μὲν γὰρ ἴσως τὸ αἰσϑητὸν φῶς τις, τὸ δὲ νοητὸν
ἀδύνατόν ἐστιν, ἢ ὥς φησιν Ἡράκλειτος" »τὸ μὴ δῦνόν ποτε πῶς
ἄν τις λάϑοι;« μηδαμῶς τοίνυν ἐπικαλυπτώμεϑα τὸ σκότος, τὸ γὰρ 6

2 Epikur Fr. 62 Usener p. 118, 22; vgl. Diog. Laert. X 118 --- 4f Sır. 26, 22
(Glosse) — 9 £ Orac. Sibyll. 5, 166—168 — 12f Orae. Sibyll. 4, 33£ — 17 ἢ Sext.
Pythag. Sent. 231 — 18—26 Sir. 23, 18 — 27 f Jes. 29,15 — 29f Heraklit Fr. 27
Byw. 16 Diels

Paedagogus II. Cap. X. 98, 2—101, 2. 317

- «
φῶς Evorxov ἡμῖν" »καὶ ἡ σχοτίας, φησίν, | ν»αὐτὸ οὐ καταλαμβάνεις, 230 P

καταυγάζεται δὲ [αὐτὸ] ἡ νὺξ τῷ σώφρονι λογισμῷ" λογισμοὺς δὲ ἀνδρῶν
ἀγαϑῶν [οὖς] ἀκοιμήτους λύχνους ὠνόμασεν ἡ γραφή. καίτοι τό γε πει-
ρᾶσϑαι λανϑάνειν ἐφ᾽ οἷς πράττει τις ὁμολογοῦντος ἁμαρτάνειν ἐστίν,
5 πᾶς δὲ ὃς ἁμαρτάνει, καὶ ἀδικεῖ εὐϑύς, οὐχ οὕτως τὸν πέλας, ἂν μοιχεύῃ,
ὡς ἑαυτόν, ὅτι μεμοίχευχεν" ἀλλὰ πάντως αὐτὸν χείρονα ἀποφαίνει
χαὶ ἀτιμότερον. ὃ γὰρ ἁμαρτάνων, παρ᾽ ὅσον ἁμαρτάνει, χείρων καὶ
ἀτιμότερος αὐτὸς αὐτοῦ" πάντως δὲ ἤδη που καὶ ἀχολασία πρόσεστι To
ἡττωμένῳ αἰσχρᾶς ἡδονῆς" διὸ καὶ πάντως ὁ πορνεύων ἀπέϑανεν
10 ϑεῷ, καὶ καταλέλειπται ὑπὸ τοῦ λόγου, καϑάπερ ὑπὸ τοῦ πνεύματος,
νεχρός. βδελύττεται γὰρ τὸ ἅγιον μολύνεσϑαι, ὥσπερ οὖν εἰκός. ἀεὶ
δὲ καϑαρῷ καϑαροῦ ϑέμις ϑιγγάνειν: μὴ δὴ ἅμα χιτῶνι ἀποδυομένῳ
ἀποδυσώμεϑα καὶ τὴν αἰδῶ ποτε, ἐπεὶ οὐδέποτε τῷ δικαίῳ σωφρο-
σύνην ἀποδύσασϑαι ϑέμις. ἰδοὺ γὰρ τὸ φϑαρτὸν τοῦτο ἐπενδύσεται
15 ἀφϑαρσίαν, ὁπηνίκα ἂν τὸ ἀκόρεστον τῆς ἐπιϑυμίας, τὸ εἰς ἀσέλγειαν
δέον, ἐγχρατείᾳ παιδαγωγούμενον, ἀνέραστον γενόμενον τῆς φϑορᾶς,
ἀιδίῳ σωφροσύνῃ παραχωρήσῃ τὸν ἄνϑρωπον᾽ »ἐν γὰρ τῷ αἰῶνι
τούτῳ γαμοῦσι καὶ γαμίσκονταις, καταργήσαντες δὲ τὰ τῆς σαρχὸς
ἔργα, αὐτῇ καϑαρᾷ τῇ σαρχὶ ἐπενδυσάμενοι τὴν ἀφϑαρσίαν τὸ πρὸς
20 μέτρον τῶν ἀγγέλων διώκομεν. ταύτῃ τοι καὶ Πλάτων ἐν Φιλήβῳ
ὁ τῆς βαρβάρου μαϑητὴς φιλοσοφίας ἀϑέους κέχληκε μυστικῶς τοὺς
τὸν ϑεὸν τὸν ἔνοιχον αὐτοῖς, τὸν λόγον, διαφϑείροντας καὶ μιαίνον-
τας τὸ ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτοῖς ἐν τῇ τῶν παϑῶν οἰχειώσει. οὐκ ἄρα ποτὲ
ϑνητῶς βιωτέον ἁγιαζομένους ϑεῷ οὐδὲ μήν, ὥς φησιν ὃ Παῦζος,
25 οὐ χρὴ πόρνης ποιεῖν μέλη τὰ τοῦ Χριστοῦ μέλη οὐδὲ μὴν νεὼν
τῶν παϑῶν τῶν αἰσχρῶν τὸν νεὼν τοῦ ϑεοῦ ποιητέον. μέμνησϑε

1 Joh. 1, ὃ --- 3 vgl. Weish. Sal. 7, 10 — 3 χαΐτοι --- 4 ἐστίν Musonius
bei Stob. Flor. 6, 61 Mein. (p. 287, 5—7 Hense) — 5—-9 vgl. Musonius a. a. 0.
(p- 287, 12—288, 5 Hense) πᾶς ὅστις ἁμαρτάνει, καὶ ἀδικεῖ εὐθύς, εἰ χαὶ μηδένα
τῶν πέλας, ἀλλ᾽ αὗὑτόν γε πάντως χείρονα ἀποφαίνων καὶ ἀτιμότερον. ὃ γὰρ
ἁμαρτάνων, παρ᾽ ὅσον ἁμαρτάνει, χείρων καὶ ἀτιμότερος. ἵνα οὖν ἐῶ τὴν ἀδικίαν,
ἀλλ᾽ ἀκολασίαν γε πᾶσα ἀνάγχη πάντως προσεῖναι τῷ ἡττωμένῳ αἰσχρᾶς ἡδονῆς
— 11f vgl. Plato Phädon p. 67 Β μὴ χκαϑαρῷ γὰρ καϑαροῦ ἐφάπτεσϑαι μὴ οὐ ϑεμι-
τὸν ἡ — 12f vgl. Herodot 18 (--- Stob. Flor. 32, 8; 74, 36 Mein.) ἅμα δὲ χκιϑῶνι &x-
δυομένῳ συνεχδύεται καὶ τὴν αἰδῶ γυνή. Paedag. III 33; Plut. Mor. p. 139 C —
14 vgl. I Kor. 15,53 — 17 f Luk. 20, 34 — 18f vgl. I Kor. 6, 13 u. Gal. 5, 19
— 20—23 nicht im Philebus; vgl. vielleicht Rep. IX p. 589 E.— 25 f vgl. I Kor.
6, 15. 19

2 [αὐτὸ] Barnard, The Bibl. Text p. 52 Anm. αὐτὴ Sy αὐτῷ Schw | 8 [οὕς]
St τοὺς Po | 4 ὁμολογοῦντος (über dem letzt. o ein Buchst. ausrad.) P ὁμολογούν-
togF u. (mit o über &) M | 14 ἐπενδύσεται Markland ἐπενδύεται P | 19 nach τὸ
ein Buchst. ausr. P | 20 διώχωμεν P3

100,1

101,1

318 Clemens.

γὰρ τὰς τέτταρας καὶ εἴχοσι χιλιάδας διὰ πορνείαν ἀπωσμένας, τὰ
δὲ παϑήματα τῶν πορνευσάντων, sg ἤδη μοι λέλεχται, »τύποις παι-
δαγωγοῦντες ἡμῶν τὰς ἐπιϑυμίας εἰσίν. ἡμῖν δὲ ὃ παιδαγωγὸς παρ-
αινεῖ σαφέστατα' »ὀπίσω τῶν ἐπιϑυμιῶν σου μὴ πορεύου, καὶ ἀπὸ
τῶν ὀρέξεών σου κωλύου"« »olvog | γὰρ καὶ γυναῖχες ἀποστήσουσι
συνετούς, καὶ ὁ κολλώμενος πόρναις τολμηρότερος ἐχβήσεται, σῆψις
καὶ σχώληξ κληρονομήσουσιν αὐτόν, καὶ ἐξαρϑήσεται ἐν παραδειγμα-
τισμῷ μείζονις, καὶ πάλιν (οὐ γὰρ ἀποκάμνει ὠφελῶν)" »ὁ δὲ avro-
φϑαλμῶν ἡδονῇ στεφανοῖ τὴν ζωὴν αὐτοῦ.« οὔχουν ἀφροδισίων
ἡττᾶσϑαι δίκαιον οὐδὲ μὴν κεχηνέναι περὶ τὰς ἐπιϑυμίας, ἀλλ᾽ οὐδὲ
ἐχπαϑαίνεσϑαι περὶ τὰς ἀλόγους ὀρέξεις οὐδὲ ἐπιϑυμεῖν μολύνεσϑαι.
σπείρειν δὲ μόνον ἐπιτέτραπται τῷ γήμαντι ὡς γεωργῷ τὸ τηνικάδε,
ὁπηνίκα ὁ καιρὸς δέχεται τὸν ,σπόρον. πρὸς δὲ δὴ τὴν ἄλλην ἄχρα-
σίαν ἄριστον. μὲν ὃ λόγος φάρμακον, βοηϑεῖ δὲ καὶ ἡ ἔνδεια τοῦ
κόρου, de οὗ φλεγμαίνουσαι αἱ ἐπιϑυμίαι σχιρτῶσι περὶ τὰς ἡδονάς.
οὐχοῦν οὐδὲ ἐσϑῆτος ἀντιποιητέον πολυτελοῦς καϑάπερ οὐδὲ τροφῆς
ποικίλης. αὐτὸς γοῦν ὃ κύριος διαιρῶν τὰς ὑποϑήκας εἴς τε ψυχὴν
καὶ σῶμα καὶ τρίτον τὰ ἐκτός, διὰ μὲν τὸ σῶμα τὰ ἐχτὸς πορίζεσϑαι
συμβουλεύει, διοικεῖν δὲ τὸ σῶμα τῇ ψυχῇ, παιδαγωγεῖ δὲ τὴν ψυχήν,
"μὴ μεριμνᾶτεε λέγων »τῇ ψυχῇ ὑμῶν τί φάγητε, μηδὲ τῷ σώματι
ὑμῶν τί ἐνδύσησϑε" ἡ γὰρ ψυχὴ πλείων ἐστὶ τῆς τροφῆς καὶ τὸ
σῶμα τοῦ ἐνδύματος. « καὶ ,τῆς διδασκαλίας ἐναργὲς ὑπόδειγμα ἐπι-
φέρει" ὑκατανοήσατε τοὺς κόρακας, ὅτι οὐ “πείρουσιν οὐδὲ ϑερίξουσιν,
οἷς οὐκ ἔστι ταμιεῖον καὶ ἀποϑήκη, καὶ ὁ ϑεὸς τρέφει αὐτούς. οὐχ
ὑμεῖς διαφέρετε τῶν πτηνῶν;« καὶ ταῦτα μὲν περὶ τροφῆς" ὁμοίως
δὲ καὶ περὶ ἐσθῆτος παρεγγυᾷ, n τῶν τρίτων μετείληφε, τῶν ἐκτός,
»κατανοήσατες λέγων »τὰ κρίνα πῶς οὔτε »ήϑει οὔτε ὑ ὑφαίνει, λέγω
δὲ ὑμῖν, ὅτε οὐδὲ Σολομὼν περιεβάλετο os ἕν τούτων.« σφόδρα δὲ
ἐπὶ πλούτῳ ἐκόμα ὃ Σολομὼν ὁ βασιλεύς. τί οὖν ὡραιότερον
καὶ εὐανϑέστερον ἀνϑέων; τί δὲ ἐπιτερπέστερον κρίνων [ μῦ-
ρων] ἢ ῥόδων; »el δὲ τὸν χόρτον σήμερον ἐν ἀγρῷ ὄντα
καὶ αὐριον εἰς κλίβανον βαλλόμενον ὁ ϑεὸς οὕτως ἀμφιέννυσι,
πόσῳ μᾶλλον ὑμᾶς, ὀλιγόπιστοι. καὶ ὑμεῖς μὴ ζητεῖτε τί φά-
γητε ἢ τί πίητε. ἐνταῦϑα τὸ »τίε μόριον τὴν ποικιλίαν τῆς

1 vgl. Num. 25, 9 — 1--ὃ vgl. S. 211, 198 --- 2 vgl. 1 Κου. 10,6 -- 47 Sır.
18, 30 — 5—9 Sir. 19, 2.5 (Glosse) — 20—25 Luk. 12, 22—24; vgl. Matth. 6, 25f
— 27f Luk. 12, 27; vgl. Matth. 6, 28 --- 31—8. 219,7 Luk. 12, 28f; vgl. Matth. 6, 30f

231P3

102,1

103,1

Paedagogus II. Cap. X. 101, 3—105, 1. 219

τροφῆς ἐκβέβληκε, σημαίνεται γὰρ ἐκ τῆς γραφῆς τοῦτο" μὴ μερεμ-
γᾶτε ποῖα φάγητε ἢ ποῖα πίητε" πλεονεξία γὰρ καὶ τρυφὴ μεριμνᾶν
ταῦτα τὸ δὲ φαγεῖν μόνον ψιλῶς νοούμενον ἀνάγχης ἐστὶ τεχμήριον,
τὸ πλήρωμα, og | ἔφαμεν, τῆς ἐνδείας: τὸ δὲ »τίε dx περισσοῦ, τὸ
δὲ περιττὸν ἐκ τοῦ διαβόλου | μεμήνυχεν ἡ γραφή. σαφηνίζει δὲ τὴν
διάνοιαν ἡ ἐπιφερομένη λέξις. »μὴ γὰρ ζητεῖτε τί φάγητε ἢ τί πίητες
εἰπών, ἐπήγαγεν" »καὶ (um) μετεωρίζεσϑει« μετεώρους δὲ ἀπὸ τῆς
ἀληϑείας ἀλαζονεία καὶ τρυφὴ ποιεῖ, καὶ ἡ εἰς τὰ περιττὰ ἀπασχο-
λοῦσα ἡδυπάϑεια ἀπάγει τῆς ἀληϑείας" διὸ καί φησι παγκάλως:
»ταῦτα δὲ πάντα τὰ ἔϑνη τοῦ κόσμου ζητεῖ.« οἱ ἄτακτοι καὶ ἀνόητοι
τὰ ἔϑνη εἰσίν. τίνα δὲ λέγει »ταῦτας; τὴν τρυφήν, τὴν ἡδυπάϑειαν,
τὴν χκαρυχείαν, τὴν ὀψοφαγίαν, τὴν λαιμαργίαν" ταῦτά ἐστι τὸ »τίς.
περὶ δὲ ψιλῆς τῆς τροφῆς, τῆς τε ξηρᾶς καὶ τῆς ὑγρᾶς, ὡς ἄναγ-
καίων οὐσῶν, »olde«, φησίν, »ὁ πατὴρ ὑμῶν ὅ ὁτι χρήζετεε. εἰ δὲ
ὅλως ζητητιχοὶ γεγόναμεν, μὴ εἰς τρυφὴν τὸ ζητητικὸν ἀπολλύωμεν,
ἀλλὰ εἰς τὴν εὕρεσιν τῆς ἀληϑείας ἀναζωπυρήσωμεν. »ζητεῖτε γάρε,
φησί, »τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ, καὶ τὰ τῆς τροφῆς προστεϑήσεται
ὑμῖν.« εἰ τοίνυν ἐσθῆτος καὶ τροφῆς καὶ τῶν περιττῶν ἁπαξαπλῶς
ὡς οὐχ ἀναγκαίαν ἀφαιρεῖται τὴν μέριμναν, τί χρὴ νοεῖν ἐρεῖν αὐτὸν
περὶ φιλοκοσμίας βαφῆς τε ἐρίων καὶ ποικιλίας χρωμάτων καὶ λίϑων
περιεργίας χαὶ χρυσίου ἐξεργασίας πλοχάμων τε ἔτι ἐπιτεχνητῶν καὶ
βοστρύχων ἑλικτῶν, πρὸς δὲ καὶ ὀφϑαλμῶν ὑπογραφῆς παρατίλσεών
τε xal παραφυχισμῶν καὶ ψιμυϑισμοῦ καὶ βαφῆς τριχῶν καὶ τῶν
περὶ τὰς ἀπάτας ταύτας καχοτεχνιῶν; οὐχὶ εὖ μάλα ἐκεῖνο δὴ ὑπο-
τοπητέον, τὸ μικρῷ πρόσϑεν. εἰρημένον ἐπὶ τοῦ χόρτου, un καὶ ἐπὶ
τῶν ἀχόσμων φιλοχύσμων» τούτων ἢ λελεγμένον; ἀγρὸς γὰρ ὃ κόσμος,
καὶ πόα ἡμεῖς οἱ τῇ χάριτι δροσιζόμενοι τοῦ ϑεοῦ, καρέντες δὲ αὖϑις
ἀνατέλλομεν, ὡς ἐν τῷ Περὶ ἀναστάσεως διὰ πλειόνων δηλωϑήσεται,
χόρτος δὲ ὃ χυδαῖος ἀλληγορεῖται ὄχλος, ὁ τῆς ἐφημέρου εὐφροσύνης
οἰχεῖος, 6 πρὸς ὀλίγον ἀνθῶν, ὃ φιλόκοσμος καὶ φιλόδοξος καὶ πάντα
μᾷλλον ἢ φιλαλήϑης, εἰς οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ εἰς ὑπέκκαυμα εὔϑετος πυρός.

»ἄνϑρωπος γοῦν nv τιςε, ὁ κύριος διηγούμενος λέγει, »πλούσιος
σφόδρα, ὃς ἐνεδιδύσχετο πορφύραν καὶ βύσσον, εὐφραινόμενος καϑ'

4 vgl. S. 211,4 — 4f vgl. Matth. 5,37 — 10 Luk. 12, 30; vgl. Matth. 6, 32
— 14. 16—18 Luk. 12, 30f; vgl. Matth. 6, 32f — 19—24 vgl. Isid. Pelus. Ep. I
461 — 28 vgl. zu S. 118, 3 — 29 vgl. Exod. 1, 7 — 29-31 vgl. Psal. 89, 5f —
32—S. 219,5 Luk. 16, 19—23

232 P
86 3 3

104,1

105,1

220 Clemens.

ἡμέραν λαμπρῶς" « οὗτος ὃ χόρτος ἦν᾽ »πτωχὸς δέ τις ὄνομα Μάζα- 233 P

ρος ἐβέβλητο εἰς τὸν πυλῶνα τοῦ πλουσίου εἱλκωμένος, ἐπιϑυμῶν
χορτασϑῆναι ἐκ τῶν πιπτόντων τῆς τραπέζης τοῦ πλουσίου" « οὗτός
ἐστιν ἡ πόα. ἀλλ᾽ ὃ μὲν ἐκολάζετο ἐν “Αιδου, 6 πλούσιος, μετέχων
τοῦ πυρός, ὃ δὲ ἀνέϑαλλεν ἐν κόλποις τοῦ πατρός. ἄγαμαι τῶν
“ακεδαιμονίων τὴν πόλιν τὴν παλαιάν" μόναις ταῖς ἑταίραις ἀνϑίνας
ἐσθῆτας καὶ χρυσοῦν κόσμον ἐπέτρεψεν φορεῖν, ἀφαιρουμένη τῶν
δοχίμων γυναικῶν τὴν φιλοχοσμίαν τῷ μόναις ἐφεῖναι καλλο»πί-
ζεσϑαι ταῖς ἑταιρούσαις. ᾿Αϑηναίων δὲ ἔμπαλιν οἱ ἄρχοντες οἱ τὸ
ἀστικὸν πολίτευμα ἐζηλωκχότες ἐκλαϑόμενοι τῆς ἀνδρωνίτιδος ἐχρυ-
σοφόρουν ποδήρεις χιτῶνας ἐνδυόμενοι [καὶ ποδήρεις ἠμπίσχοντο" καὶ
χρωβύλον, ὃ ἐμπλοκῆς ἐστιν εἶδος, ἀνεδοῦντο χρυσῶν ἐνέρσει τεττί-
γῶν κοσμούμενοι, τὸ γηγενὲς οἧς ἀληϑῶς ἀπειροκαλίᾳ κεναιδίας ἐν-
δεικνύμενοι. ὁ δὲ τῶν ἀρχόντων τούτων ζῆλος καὶ εἰς τοὺς ἄλλους
Ἴωνας διικνεῖτο, οὖς Ὅμκμηρος ἐχϑηλύνων »ξλκεσιπέπλουςς« καλεῖ. εἴδω-
λον οὖν τοῦ καλοῦ τὴν φιλοχοσμίαν, οὐχὶ δὲ αὐτὸ (TO) καλὸν προσ-
τρεπομένους, δ ὀνόματος ὡραίου πάλιν εἰδωλολατροῦντας, πόρρω
τῆς ἀληϑείας ἀποιχιστέον, δόξῃ, οὐχ, ἐπιστήμῃ, ὀνειροπολοῦντας τοῦ
καλοῦ τὴν φύσιν. καὶ ἔστιν αὐτοῖς ὁ τῇδε βίος ἀγνοίας ὕπνος βαϑύς,
οὗ χρὴ ἐξεγειρομένους ἡμᾶς ἐπὶ τὸ ὄντως καλὸν καὶ κόσμιον σπεύ-
dem χαὶ τούτου μόνου ἐφάπτεσϑαι γλίχεσϑαι καταλείποντας τὰ
τῇδε χόσμια αὐτῷ κόσμῳ χαίρειν πρὶν ἢ τέλεον καταδαρϑεῖν.

4
106, 1

φημὶ τοίνυν οὐχ ἄλλου τινὸς Evexa δεηϑῆναι ὑφασμάτων τὸν ἄν- 3
ϑρῶπον ἢ σχέπης | σώματος, πρὸς ἀπαλέξησιν κρυμῶν τε ὑπερβολῆς 234 P

9—15 vgl. Thukydides I 6, 8 οἱ πρεσβύτεροι αὐτοῖς (τοῖς ᾿Αϑηναίοις) τῶν
εὐδαιμόνων διὰ τὸ ἁβροδίαιτον οὐ πολὺς χρόνος ἐπειδὴ χιτῶνάς τε λινοῦς ἐπαύσαντο
φοροῦντες καὶ χρυσῶν τεττίγων ἐνέρσει κρωβύλον ἀναδούμενοι τῶν ἐνντῇ κεφαλῇ
τριχῶν᾽" ἀφ᾽ οὗ καὶ Ἰώνων τοὺς πρεσβυτέρους κατὰ τὸ ξυγγενὲς ἐπὶ πολὺ αὕτη ἡ
σχευὴ κατέσχεν --- 15 vgl. Ζ 442; Η 207; X 105; N 685 — 15—22 vgl. Plato

Rep. VII p. 534 Ο οὔτε αὐτὸ τὸ ἀγαϑὸν φήσεις εἰδέναι τὸν οὕτως ἔχοντα οὔτε

ἄλλο ἀγαϑὸν οὐδέν, ἀλλ᾽ εἴ πῃ εἰδώλου τινὸς ἐφάπτεται, δόξῃ οὐκ ἐπιστήμῃ
ἐφάπτεσϑαι, καὶ τὸν νῦν βίον ὀνειροπολοῦντα καὶ ὑπνώττοντα, πρὶν ἐνθάδ᾽ ἐξε-
γρέσϑαι, εἰς “Διδου πρότερον ἀφικόμενον τελέως ἐπικαταδαρϑάνειν;

1 ὀνόματι ἘΠ, 3 εἱλχωμένος P* ἡλχωμένος P3 | 6 παλαιάν) + ἣ über ἃ. Ζ.
P? | 11 ποδήρεις1] λινοῦς Schw | [καὶ ποδήρεις ἠμπίσχοντο] Lowth | 12 χρυσῶν
Thuk. χρυσόν P* χρυσοῦν P? | ἐνέρσει P? ἐνίρσι P* | 16 {τὸν über d. Ζ. P? | 16 ἔ προσ-
τρεπομένους Lowth προτρεπομένους P | 18 ἀποιχιστέον M? ἀπωιχιστέον PM*
ἀπωχιστέον ἘΠῚ 21 χαταλιπόντας Ma | 22 χαίρειν St χαίροντα P χαίροντι M yai-
θειν ἐῶντας R. Münzel, Beitr. z. Bücherkunde u. Philol. A. Wilmanns gewidmet
1903 8. 297 [χαίροντα] Wi | χκαταδαρϑεῖν P und (da in Ras.) M! χαταδραϑεῖν F |
24 σχέπης P2 σχέπη ΡῈ

a δὼ Ad A a a

Paedagogus II. Cap. X. 105, 2—108, 1. 221

χαὶ καυμάτων ἐπιτάσεος, μή τε ἡμᾶς παραλυποίη τοῦ περιέχοντος
ἡ ἀμετρία.

Εἰ δὴ οὗτός ἐστι τῆς ἐσϑῆτος ὃ σκοπός, ὅρα μὴ οὐκ ἄλλη μὲν
ἀνδράσιν, ἄλλη δὲ ἐσϑὴς ἀπονεμητέα γυναιξίν" κοινὸν γὰρ ἀμφοῖν
τὸ σχέπεσϑαι κατὰ τὰ αὐτὰ τῷ ἐσϑίειν καὶ πίνειν. κοινῆς οὖν οὔσης
τῆς χρείας τὴν ὁμοίαν κατασχευὴν δοκιμάζομεν. ὡς γὰρ τὸ δεῖσϑαι
τῶν σχεπόντων κοινὸν ἑκατέροις, οὕτως καὶ τὰ σχέποντα -παρα-
πλήσια εἶναι χρή, εἰ δέ, καὶ σχέπην ταύτην παραληπτέον, καϑ' ἣν x *
κρύπτειν ὄμματα ϑηλειῶν χρεών. ei γὰρ xal πλεονεχτεῖ τὸ ϑῆλυ διὰ
τὴν ἀσϑένειαν, τὸ ἔϑος τῆς ἀγωγῆς τῆς κακῆς αἰτιατέον, δ ἣν
πολλάκις φαύλοις διαίταις ἐντρεφόμενοι ἄνδρες γυναικῶν γεγόνασι
ϑηλύτεροι" οὐ δὴ καϑυφεῖναι χρὴ τοῦ τόνου. εἰ δὲ συμπεριφέρεσϑαι
χρή, ὀλίγον ἐνδοτέον αὐταῖς μαλακωτέροις χρῆσϑαι τοῖς ὑφάσμασι»
μόνον τὰς μεμωρημένας λεπτουργίας καὶ τὰς ἐν ταῖς ὑφαῖς περιέρ-
yovs πλοχὰς ἐκποδὼν μεϑιστάντας, νῆμα χρυσοῦ καὶ σῆρας Ἰνδικοὺς
καὶ τοὺς περιέργους βόμβυχας χαίρειν ἐῶντας. σχώληξ φύεται τὸ
πρῶτον, εἶτα ἐξ αὐτοῦ δασεῖα ἀναφαίνεται κάμπη, μεϑ᾽ ἣν εἰς τρίτην
μεταμόρφωσιν» »εοχμοῦται βομβύλιον (ot δὲ »εχύδαλλον αὐτὸ καλοῦ-
σιν), ἐξ οὐ μαχρὸς τίχτεται στήμων, καϑάπερ ἐκ τῆς ἀράχνης ὁ τῆς
ἀράχνης μίτος" τὰ γὰρ περιττὰ ταῦτα καὶ διαφανῆ ἔλεγχός ἐστι
διανοίας οὐκ ἐρρωμένης, ὀλίγῳ παραπετάσματι τὴν αἰσχύνην τοῦ
σώματος “προαγωγεύοντα. οὐ γὰρ ἔτι σχέπη ἡ ἁβροδίαιτός ἐστιν
ἐσθής, τὸ σχῆμα τῆς γυμνότητος κρύπτειν μὴ δυναμένη" προσπί-
πτουσα γὰρ ἡ] τοιαύτη ἐσθὴς τῷ σώματι προστυποῦται αὐτῷ ὕὑγρό-
τερον καὶ προσαναπλάττεται σαρχικῶς ἐμφῦσα τῷ σχήματι, καὶ τὸν
τύπον ἐχμάττεται τῆς γυναιχός, ὥστ᾽ οὐχ ὁρῶντι τὴν ὅλην τοῦ
σώματος εἶναι φανερὰν διάϑεσιν.

Παραιτητέον δὲ τῆς ἐσθῆτος καὶ τὰς βαφάς" αὗται γὰρ πόρρω
καὶ τῆς χρείας χαὶ τῆς ἀληϑείας πρὸς τῷ καὶ (εἰς) διαβολὴν τοῦ ἤϑους
ἐξανϑεῖν»" οὔτε γὰρ ἡ χρῆσις ὠφέλιμος (οὐ γὰρ πρὸς τὸ κρύος εὖϑε-
Tog) οὔτε πρὸς σχέπην ἔχει τι περιττὸν παρὰ τὴν ἄλλην ἐσϑῆτα ἢ

9 vgl. Eurip. Hek. 570 — 16—20 vgl. Aristot. Hist. an. V 19 p. 551b 9

1 παραλυποίη P3 παραλυπώιη P παραλυπῇ St | 2 ἀμετρία ῬΊ μετρία P* |
8 (σχέπην ἄλλην μὲν ἀνδράσιν, ἄλλην δὲ γυναιξὶν ἀπονεμητέον, τοῖς μὲν ἀνδράσι)
σχέπην ταύτην Cobet 475 ὃ | « κα Schw {ζχρύπτομεν &) St | 9 ὄμματα ϑηλειῶν
(zwischen beiden Worten über ἃ. Z. Rasur) P ὄμματ᾽ ἀρσένων Eurip. | 12 τοῦ τό-
vov R. Münzel a. a. O. 85. 294 τούτου P| 16 oxWwAng] ὃς (über der Zeile) σχώληξ
P2|18 βομβύλιον Di βομβύλον P | νεχύδαλον F | 19 ἐκ Pt ὁ P* | 25 σαρχικῶς)
σαρχί πως Schw | ἱτῷ σχήματι] Wi | σχήματι (χη in Ras. Pt)] σώματι am Rand
P2| 26 ὥστ οὐχ ὁρῶντι) ὡς To γ᾽ ὁρῶντι Jacobs zu Achill. Tat. p. 404 ὥστε (μό-
γον) οὐχ ὁρῶντι Bernays | 29 τῷ] τὸ F | (eis) Schw | 30 ἐξανϑεῖν] ἐξάπτειν Ma

107,1

878

108, 1

222 Clemens.

τὸν ψόγον μόνον, καὶ TO ἐπιτερπὲς τῆς χροιᾶς τοὺς λίχνους ἀνιᾷ
εἰς τὴν ἀνόητον ὀφϑαλμίαν ἐρεϑίζον, τοὺς δὲ λευκοὺς καὶ οὐ | νόϑους 235 P
τὰ ἔνδον λευχαῖς καὶ ἀπεριέργοις ἁρμοδιώτατον ἐσϑήσεσι χρῆσϑαι.
σαφῶς γοῦν καὶ καϑαρῶς Δανιὴλ ὁ προφήτης »ἐτέϑησανε, φησί, 3
»ϑρόνοι καὶ ἐχάϑισεν ἐπ᾿ αὐτῶν οδσεὶ παλαιὸς ἡμερῶν, καὶ τὸ ἔνδυμα
αὐτοῦ οσεὶ χιὼν λευκόνς. τοιαύτῃ χρώμενον στολῇ τὸν κύριον ἐν 8
ὁράματι ϑεωρεῖ" καὶ ἡ ᾿᾿ποχάλυψίς φησιν" »εἶδον τὰς ψυχὰς τῶν
μεμαρτυρηχότων ὑποχάτω τοῦ ϑυσιαστηρίου: καὶ ἐδόϑη ἑἕχάστῳ
στολὴ λευχή.« εἰ δὲ καὶ ἄλλο τι δέοι χρῶμα ζητεῖν, τὸ αὐτοφυὲς 4
τῆς ἀληϑείας ἀπόχρη βάμμα, αἱ δὲ τοῖς ἄνϑεσιν ἐοικυῖαι ἐσϑῆτες
βαχχικοῖς καὶ τελεστιχοῖς καταλειπτέαι λήροις, πρὸς δὲ καὶ »ἡ πορ-
φύρα καὶ τὰ ἀργυρώματας, ὥς φησιν ὃ κωμικχός, »εἰς τοὺς τραγῳδοὺς
χρήσιμα καὶ οὐχ εἰς τὸν βίον«ε, τὸν δὲ ἡμέτερον βίον πάντα μᾶλλον
ἢ πομπὴν εἶναι χρεών. βάμμα γοῦν Σαρδιανιχὸν καὶ ἄλλο ὀμφάκινον 5
καὶ χλωρὸν ἕτερον ῥοδομιγές (Te) καὶ κοχκοβαφὲς καὶ ἄλλα μυρία διὰ
σπουδῆς βάμματα ἐπινενόηται ταῖς ἐξώλοις ἡδυπαϑιείαις.

Ὄψεως, οὐ σκέπης ἡ ἐσθὴς αὕτη. Ta τε χρυσῷ πεποικιλμένα καὶ 109,1
τὰ ἁλουργοβαφῆ καὶ ζῳωτὰ (προσήνεμόν γέ τι τρύφημα Tovroi) τόν
τε μυροβαφῆ ἐχεῖνον χροκωτὸν χαὶ τῶν ὑμενίνων τῶν περιόπτων
τὰ πολυτελῆ καὶ ποικίλα ἱμάτια, ἔχοντα ζῴδια ἐν τῇ πορφύρᾳ, αὐτῇ
τέχνῃ χαίρειν ἐατέον. »τί γὰρ (ἂν) φρόνιμον γυναῖχες ἐργάσαιντο ἢ 2
λαμπρόν, αἱ καϑήμεϑας, φησὶν ἡ κωμῳδία,

ἐξηνϑισμέναι,
χροκωτοφοροῦσαι (zul) κεκαλλοωπισμέναι;

παραινεῖ δὲ διαρρήδην ὃ παιδαγωγός" »ἂν περιβολῇ ἱματίου οὐ μὴ 8
καυχήσῃ, μηδὲ ἐπαίρου ἐν δόξῃ πάσῃ ἀπαραμόνῳ οὔσῃ.« ἐπισχώπτων
γοῦν τοὺς τοῖς μαλακοῖς ἠμφιεσμένους ἱματίοις ἐν τῷ εὐαγγελίῳ
λέγει" »ἰδού, οἱ ἐν ἱματισμῷ ἐνδόξῳ καὶ ἐν τρυφῇ διάγοντες ἐν τοῖς
βασιλείοις εἰσίς, τοῖς ἐπιγείοις βασιλείοις λέγει, τοῖς φϑαρτοῖς, ἔνϑα
δοξοχαλία καὶ δοξοχοπία χαὶ χολακεία καὶ πλάνη" οἱ δὲ τὴν |
οὐράνιον ϑεραπεύοντες αὐλὴν περὶ τὸν πάντων βασιλέα τὴν 236 P
ἀκήρατον τῆς ψυχῆς ἐσϑῆτα, τὴν σάρκα, ἁγιάζονται, καὶ ταύτῃ

4—6 Dan.7,9 — 6f vgl. Matth. 17,2 — 7—9 Apok. Joh.6,9.11 — 12 Phile-

mon Fr. 105, 5 CAF II p. 512 — 14 vgl. Hesychius s. v. βάμμα 8. — 21—24 Ari-
stoph. Lys. 42—44; vgl. Paed. III 7 — 25 f Sir. 11, 4 — 981 Luk. 7, 25

8 ἐσθῆσι Sy |? ϑεωρεῖ P* ϑεωρεῖν P2 | 11 βαχχιχοῖς (x! in Ras.) P! χατα-
λειπτέοι PSFM? χαταληπτέοι P*M | 18 χρήσιμ᾽ οὐκ Diog. Laert. 2, 25 εὔϑετ᾽, οὐκ Stob.
Flor. 56, 16 | 14 Σαρδιανικὸν W. T(euffel) in Zimmermanns Zeitschr. f. ἃ. Alter-
thumswiss. 2 (1835) S. 84 σαρδηνιαχὸν P | 15 (re) Wi | 17 πεποικιλμένα Po πεποιη-
μένα P| 18 ζῳωτὰ (vgl. Poll. VII 55) Wi ζῴων τε P | ζῴων τὸ προσώνυμον (dies
schon Po) ἔτι τρύφημα Schw | τουτοὶ Wi τούτωι P | 19 τὸν ὑμένιμον, Schw |
21 (ἂν) aus Aristoph. u. Paed. III 7, 1] 24 (zeit) aus Aristoph.

N nee

Paedagogus II. Cap. X. 108, 2—111, 1. 223

ἐπενδύονται ἀφϑαρσίαν. καϑάπερ οὖν ἡ ἄγαμος μόνῳ σχολάξει τῷ ϑεῷ 4

καὶ ἡ φροντὶς αὐτῆς οὐ περισχίζεται, γημαμένη δὲ 7) γε σώφρων διαιρεῖ
ται τὸν βίον καὶ πρὸς ϑεὸν καὶ πρὸς ἄνδρα, ἡ δὲ ἄλλως φερομένη ὅλη
γίνεται τοῦ γάμου, τοῦτ᾽ ἔστι τοῦ πάϑους, τὸν αὐτόν, οἶμαι, τρόπον

57 σώφρων γυνὴ σχολάζουσα μὲν τῷ ἀνδρὶ ἀνυποχρίτως ϑεοσεβεῖ,
φιλοχοσμοῦσα δὲ ἀποπέπτωχεν καὶ τοῦ ϑεοῦ καὶ τοῦ γάμου τοῦ
σώφρονος, τὸν κόσμον» ἀντικαταλλαττομένη τἀνδρὸς χατὰ τὰ αὐτὰ
τῇ Aerelg ἑταίρᾳ, τῇ Ἐριφύλῃ λέγω, ᾿

ἢ χρυσὸν φίλου ἀνδρὸς ἐδέξατο τιμήεντα.

10 Ταύτῃ καὶ τὸν Κεῖον ἀποδέχομαι σοφιστὴν τὰς ἐοικυίας καὶ
καταλλήλους ἀρετῆς καὶ καχίας εἰκόνας ὑπογράφοντα᾽ τὴν μὲν αὐταῖν
ἀφελῶς ἱσταμένην ἐποίησε καὶ λευχείμονα καὶ καϑάριον, τὴν ἀρετήν,
αἰδοῖ μόνῃ κεκοσμημένην (τοιαῴσην εἶναι χρὴ τὴν πίστιν, ἐνάρετον
μετ᾽ αἰδοῦς), ϑατέραν δὲ τοὐναντίον εἰσάγει, τὴν καχίαν, περιττῇ μὲν

15 ἐσϑῆτι ἠμφιεσμένην, ἀλλοτρίῳ δὲ χρώματι γεγανωμένην᾽ καὶ ἡ κίνησις
αὐτῆς καὶ ἡ σχέσις πρὸς τὸ ἐπιτερπὲς ἐπιτηδευομένη ταῖς μαχλώσαις
ἔχχειται σκιαγραφία γυναιξίν. πρὸς οὐδεμίαν δὲ ὅλως ὁ ἑπόμενος τῷ
λόγῳ αἰσχρὰν ἡδονὴν οἰχειώσεται" διὸ καὶ τῆς ἐσϑῆτος τὸ χρειῶδες
προχριτέον. χἂν ὃ λόγος τοῦτο ψάλλῃ διὰ Δαβὶδ περὶ τοῦ κυρίου

20 λέγων. »εὔφρανάν σε ϑυγατέρες βασιλέων Ev τῇ τιμῇ σου" παρέστη ἡ
βασίλισσα ἐκ δεξιῶν σου ἐν ἱματισμῷ διαχρύσῳ καὶ ζροσσωτοῖς χρυσοῖς
περιβεβλημένης, οὐχ ἐσθῆτα τὴν τρυφητικὴν μεμήνυχεν, ἀλλὰ τὸν dx
πίστεως συνυφασμένον ἀκήρατον τῶν ἠλεημένων χόσμον τῆς ἐχκλησίας
δεδήλωκεν, ἐν N ὃ ἄδολος Ἰησοῦς »oc χρυσὸς διαπρέπειε, καὶ οἱ

25 χροσσοί, οἱ | ἐκλεκτοί, οἱ χρυσοῖ. εἰ δὲ καὶ ὑφεῖναι χρὴ τοῦ τόνου
διὰ τὰς γυναῖχας, λείαν τὴν ἐσϑῆτα καὶ προσηνῆ πρὸς τὴν ἁφὴν
ἐξυφαντέον, οὐχὶ δὲ καϑάπερ τὰς γραφὰς πρὸς τὸ τερπνὸν τῆς ὄψεως
ἐξανϑιστέον" ἐξίτηλος μὲν γὰρ ἡ γραφὴ τῷ χρόνῳ γίνεται, αἱ δὲ

ῥύψεις χαὶ αἱ στύψεις τοῖς φαρμαχώδεσι τῆς βαφῆς χυμοῖς ἐχτήκουσαι

80 τὰ ἔρια τῶν ἀμπεχονῶν τὰς ὑφάνσεις ἀσϑενεῖς ἀποτελοῦσι, τὸ δὲ

1 vgl. I Kor. 15, 53f; II Kor. 5, 2 — 1-3 vgl. I Kor. 7, 84 — 9 4 327 —
10—17 vgl. Xenoph. Mem, II 1, 21-34; Philo De merc. mer. 2—4 (II p. 265 ff M);
Wendland, Neuentdeckte Fragm. Philos 85. 142 — 20-22 Psal. 44, 98 14 —
24 vgl. I Petr. 2, 22 — 24 Pind. Ol. 1,1

110,1

237P 111,

224 Clemens.

οὐδ᾽ εἰς οἰκονομίαν εὐϑετον. ἀπειροχαλία δὲ ἡ μεγίστη τοσοῦτον 2
ἐπτοῆσϑαι περὶ τοὺς πέπλους καὶ τὰς ξυστίδας καὶ τὰς ἐφαπτίδας
χλαίνας τε καὶ χιτῶνας, »τὰ τ᾽ αἰδῶ ἀμφικαλύπτειςε, Ὅμηρός φησιν.
αἰσχύνομαι γὰρ ὡς ἀληϑῶς ὁρῶν τοσοῦτον ἐκχεόμενον πλοῦτον εἰς
5 τὴν αἰδοίων σχέπην. ὃ γάρ τοι ἀρχαῖος ἄνϑρωπος ὁ ἐν τῷ παρα- 3
δείσῳ κλάδοις καὶ φύλλοις τὴν σχέπην τῆς αἰσχύνης παρεμέτρει, νυνὶ
δὲ ἐπεὶ τὰ πρόβατα ἡμῖν δεδημιούργηται, μὴ κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς
προβάτοις ἀφραίνωμεν, παιδαγωγούμενοι δὲ τῷ λόγῳ τὸ πολυτελὲς.
τῆς ἐσϑῆτος διελέγχωμεν ἐπιλέγοντες, τρίχες ἐστὲ προβάτων, κἂν 88 8
10 Μίλητος αὐχῇ, κἂν Ἰταλία δοξάζηται, κἂν ὑπὸ διφϑέραις φυλάττωνται
αἱ τρίχες, περὶ ἃς μεμήνασιν οἱ πολλοί, ἀλλὰ ἡμῖν γε οὐ σπουδαστέον.

Ὁ δὲ μακάριος Ἰωάννης καὶ τῶν προβάτων ὑπεριδὼν τὰς τρίχας 112,1
ὀζούσας τρυφῆς τὰς τῶν καμήλων εἵλατο τρίχας καὶ ταύτας ἠμπίσχετο,
τὸ εὐτελὲς χαὶ ἄδολον τοῦ βίου ὑποϑυπούμενος. καὶ γὰρ μέλι ἤσϑιεεν

15 καὶ ἀκρίδας, sd καὶ πνευματικὴν τροφήν, ἀτύφους καὶ σώφρονας
τὰς ὁδοὺς τοῦ κυρίου παρασκευάζων. N που γὰρ ἂν ἁλουργὴν χλα- 2
vida περιεβάλετο 6 τὴν ἀλαζονείαν τὴν πολιτικὴν ἐχτραπείς, εἰς δὲ
τὴν ἔρημον * * τῆς ἐρημίας γαλήνην ϑεῷ πεπολιτευμένος ἐχτὸς πάσης
κενοσπουδίας, ἀπειραγαϑίας, μικροπρεπείας. μηλωτῇ δὲ δὲ ἐχρῆτο ᾿λίας 3

20 ἐνδύματι καὶ ζώνῃ τὴν μηλωτὴν κατέσφιγγεν ἐκ τριχῶν πεποιημένῃ.
Ἡσαΐας δέ, ἄλλος οὗτος προφήτης, »γυμνός τε καὶ ἀνυπόδετος« ἦν, h
πολλάκις δὲ καὶ σάκκον ἠμπίσχετο ταπεινοφροσύνης ἔνδυμα. εἰ δὲ 113,1
καὶ Ἱερεμίαν καλεῖς, λινοῦν οὗτος περίζωμα εἶχε μόνον. og δὲ τὰ
εὐτραφῆ τῶν σωμάτων γυμνούμενα φανερωτέραν δείκνυσι τὴν ἀκμήν,

25 οὕτως καὶ τῶν ἠϑῶν τὸ κάλλος, μὴ ἐνειλούμενον ἀπειροκάλοις 238 P
φλυαρίαις, τὸ μεγαλοπρεπὲς ἐνδείκνυται.

Τὸ δὲ καὶ σύρειν τὰς ἐσθῆτας ἐπ᾽ ἄχρους καϑιέντας τοὺς πόδας 2
κομιδῇ ἀλαζονικόν, ἐμποδὼν τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ περιπατεῖν γινόμενον,
καλλύντρου δίκην ἐπισυρομένης τῆς ἐσϑῆτος τὰς ἐπιπολαίους τῆς γῆς

80 ἀχυρμιάς, οὐδὲ τῶν κατεαγότων τούτων δὴ τῶν τὴν κιναιδίαν τὴν

ὃ B 262 — ὅ ἢ vgl. Gen. 8, 7 — 9f vgl. Lukian Vit. Dem. 41 τοῦτο μέντοι
πρὸ σοῦ πρόβατον ἐφόρει καὶ ἦν πρόβατον; vgl. Wendland, Philos Schrift üb. ἃ.
Vorsehung 8. 52 — 10 vgl. Kock CAF III p. 617 Adesp. 1259 — 10f vgl. Varro
De re rust. Il 2, 18; Hor. Od. II 6, 10 — 12—15 vgl. Matth. 3, 4; Mark. 1, 6 — 16
vgl. Matth. 3,3; Mark. 1, 3; Luk. 3, 4; Joh. 1, 23 (Jes. 40, 3) — 19f vgl. I Kön. 19,
13. 19; II Kön. 1, 8 — 21f vgl. Jes. 20, 2 — 22f vgl. Jerem. 13, 1

N ΨΥΨΥΎΡῪΣ

Paedagogus II. Cap. X. 111, 2—115, 1. 225

ἄφωνον ἐπὶ ταῖς σχηναῖς μετιόντων ὀρχηστῶν ἀπορρέουσαν εἰς
τοσοῦτον ὕβρεως τὴν ἐσϑῆτα περιορώντων, οἷς οἱ ἐπιμελεῖς στολισμοὶ
καὶ τῶν κρασπέδων αἱ ἀπαιωρήσεις καὶ τῶν σχημάτων οἱ περίεργοι
ῥυϑμοὶ βλακείας μικρολόγου ἐπισυρμὸν ἐμφαίνουσιν. κἂν τὸν ποδήρη 8
5 τις παραφέρῃ τὸν κυρίου, ὃ ποικιλανϑὴς ἐχεῖνος χιτὼν τὰ τῆς σοφίας
ἄνϑη δεικνύει, τὰς ποικίλας καὶ μὴ μαραινομένας γραφάς, τὰ λόγια
τὰ κυρίου ταῖς τῆς ἀληϑείας ἀπαστράπτοντα αὐγαῖς. τοιαύτην ἄλλην 4
τὸν κύριον ἐσθῆτα διὰ τοῦ Δαβὶδ ἠμφίεσεν τὸ πνεῦμα ὧδέ πως
ψάλλον" »ἐξομολόγησιν καὶ εὐπρέπειαν ἐνεδύσω, ἀναβαλλόμενος φῶς
10 οἷς ἱμάτιον.«

Καϑάπερ οὖν περὶ τὴν κατασκευὴν τῶν ἐσϑήτων χαϑα- 114,1
θευτέον πάσης ἀτοπίας, οὕτως δὲ καὶ τῆς χρήσεως τὴν ἀμετρίαν
εὐλαβητέον. οὐδὲ γὰρ ὑπὲρ γόνυ καϑάπερ τὰς Πακαίνας φασὶ παρ-
ϑένους ἐστολίσϑαι καλόν" οὐδὲν γὰρ μέρος ὁτιοῦν ἀπογυμνοῦσϑαι

15 γυναιχὸς εὐπρεπές. καίτοι δυνατὸν ἀποφϑέγξασϑαι μάλα κοσμίως 2
τὴν ἀστείαν ἐχείνην φωνὴν πρὸς τὸν εἰπόντα »καλὸς ὁ πῆχυςε, »ἀλλ᾽
οὐ δημόσιοςς, καὶ »κνῆμαι καλαίε, ν»ἀλλὰ μόνους, φάναι, »τοῦ ἀνδρὸς
τοῦ ἐμοῦς, καὶ »πρόσωπον εὐπρεπέςςε, νἀλλὰ μόνου τοῦ γεγαμηκότοςε.
ἐγὼ δὲ οὐδὲ τὴν αἰτίαν τῶν τοιούτων ἐπαίνων ϑέλω παρέχειν τὰς 8

20 σώφρονας τοῖς διὰ τῶν ἐπαίνων ϑηρωμένοις τὰ ἐπίψογα, καὶ οὐδ᾽
ὅτι γε παραγυμνοῦν τὸ σφυρὸν κεχώλυται μόνον; ἐγκεκαλύφϑαϊι δὲ
καὶ τὴν κεφαλὴν χαὶ τὸ πρόσωπον ἐπεσκιάσϑαι προστέτακται. οὐ
γὰρ ὅσιον εἶναι ϑήρατρον ἀνϑρώπων τὸ κάλλος τοῦ σώματος, οὐδὲ 4
ἁλουργῷ παραπετάσματι χρωμένην περίβλεπτον ἐϑέλειν γίνεσϑαι τὴν

25 γυναῖχα εὔλογον. εἴϑε γὰρ καὶ τῆς ἐσϑῆτος οἷόν τε ἦν ἐξελεῖν τὴν
πορφύραν, sg μὴ ἐπὶ τὸ πρόσωπον τῶν χρωμένων τοὺς | ϑεατὰς 239 P
ἐπιστρέφειν" αἷ δὲ ὀλίγον κομιδῇ τὸ λοιπὸν τῆς ἀμπεχόνης ὑφαί-
vovoa τὸ πᾶν ἁλουργὲς εἰργάσαντο ἐχφλέγουσαι τὰς ῥᾳϑυμίας, καὶ
δῆτα αὐτὰς περὶ τὰς μεμωρημένας Tavras καὶ ἁβρὰς ἀλυούσας πορ-

30 φύρας χατὰ τὸ ποιητικὸν δὴ ἐκεῖνο »ἔλλαβε πορφύρεος ϑάνατοες.
διὰ ταύτην γοῦν τὴν πορφύραν ἡ Τύρος καὶ ἡ Σιδὼν καὶ τῆς Aaxo- 115,1
νιχῆς ἡ γείτων τῆς ϑαλάσσης ποϑεινόταται" ἀνάγονται δὲ εὖ μάλα
χαὶ οἱ βαφεῖς αὐτῶν καὶ οἱ πορφυρευταὶ καὶ αὐτὰ τὰ κογχύλια διὰ

4 vgl. Joh. 19, 23 — 9f Psal. 103, 1f — 16f vgl. Strom. IV 121; Plut.
Mor. p. 142 C (= Stob. Flor. 74, 49a); Arsen. Viol. p. 293 W. — 21f vgl. I Kor.
11,10 — 30 E83; 1334; Υ 477; vgl. Diogenes bei Diog. Laert. VI 57; Theokrit
von Chios bei Plut. Mor. p. 11 B; Athen. XII p. 540 A

1 τὰς σχηνὰς F | 4 μιχρολόγου F μιχρολόγους PM μιχρολόγους (negl τὸν»
Schw | 7 (τοῦ) χυρίου F | 16 πρὸς τὸν εἰπόντα] προσειπόντα F | 32 τῆς ϑαλάσσης]
ϑάλασσα Jacobs zu Achill. Tat. p. 523

Clemens I, 15

226 Clemens.

τὸ αἷμα τούτω; ἐξανϑεῖν τὴν πορφύραν. ἀλλὰ καὶ τοῖς Alyvoıs 2
ὑφάσμασιν ἐγκαταμιγνύουσαι αἱ δολεραὶ γυναῖκες καὶ τῶν ἀνδρῶν οἱ
γυναικώδεις τὰς δολερὰς βαφὰς μαργαίνουσιν περὶ τὴν ἀμετρίαν,
οὐχέτι τὰς ὀϑόνας τὰς ἀπ᾿ Αἰγύπτου, ἄλλας δέ τινας ἐκ γῆς Ἑβραίων

5 χαὶ Κιλίκων ἐχποριζόμενοι γῆς. τὰ δὲ ἀμόργινα καὶ τὰ βύσσινα
σιωπῶ" ὑπερεχπέπαιχεν ἡ τρυφὴ καὶ τὴν ὀνομασίαν. δεῖ δὲ τὴν 8
σχέπην, οἶμαι, αὐτὸ αὑτῆς κρεῖττον ἀποφαίνειν τὸ σκεπόμενον, οὑς
τὸ ἄγαλμα τοῦ νεὼ καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ σώματος καὶ τῆς ἐσϑῆτος τὸ
σῶμα. γυνὶ δὲ πᾶν τοὐναντίον, τὸ μὲν σῶμα αὐταῖς εἰ πιπράσχοιτο, 4

10 οὐχ av ποτε χιλίας εὕροι Artızas, μίαν δέ που ἐσθῆτα μυρίων
ταλάντων ὠνούμεναι σφᾶς αὐτὰς ἀχρειοτέρας. καὶ ἀτιμοτέρας τῶν
ὑφασμάτων ἐλέγχουσιν. τί ποτ᾽ οὖν διώκετε τὰ σπάνια καὶ πολυτελῆ 5
πρὸ τῶν ἐν μέσῳ καὶ τῶν εὐτελῶν; ὅτι ἀγνοεῖτε τὸ ὄντως καλὸν
καὶ τὸ ὄντως ἀγαϑόν᾽ καὶ ἀντὶ τῶν ὄντων τὰ δοχοῦντα παρὰ τοῖς

15 ἀνοήτοις σπουδάζεται, οἱ τοῖς μεμηνόσιν ἐπ᾿ ἴσης τὰ λευχὰ ὡς μέλανα
φαντάζονται. |

ΧΙ. Περὶ ὑποδέσεως. 240 P

Παραπλήσιαι δὲ καὶ περὶ τὰς ὑποδέσεις εἰσὶν ai ἀλαζόνες τὴν 116,1
πολλὴν βλακείαν | κἀνταῦϑα ἐπιδεικνύμεναι. αἰσχρὰ γοῦν ἀληϑῶς τὰ 89 8
20 σανδάλια ἐχεῖνα, ἐφ᾽ οἷς ἐστι τὰ χρυσᾷ ἄνϑεμα, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἥλους
ἑλικοειδῶς τοῖς χαττύμασιν ἐγκατακχρούειν ἀξιοῦσιν, πολλαὶ δὲ καὶ
ἐρωτικοὺς ἀσπασμοὺς ἐγχαράττουσιν αὐτοῖς, os ἂν ἐκ τῆς ἐπιβάσεως
ῥυϑμίζουσαι τὴν γῆν, τὸ ἑταιρικὸν τοῦ φρονήματος ἐκ τοῦ βαδίσματος
ἐναποσφραγίσωνται. χαίρειν οὖν ἐατέον τὰς ἐπιχρύσους καὶ διαλίϑους 2
25 τῶν σανδαλίων ματαιοτεχνίας καὶ κρηπῖδας "Artızas καὶ τὰς Σικυ-
ovias καὶ τοὺς κοϑόρνους, Περσικάς τε καὶ Τυρρηνικᾶς, προϑεμένους
δὲ καϑὼς ἔϑος τῇ ἀληϑείᾳ ἡμῶν τὸν σχοπὸν τὸν ὀρϑὸν τὸ κατὰ
φύσιν ἐκλέγειν χρή. ἡ γὰρ χρῆσις τῶν ὑποδημάτων ἡ N μὲν αὐτῶν εἰς
δχέπην ποδῶν, ἢ δὲ εἰς προφυλαχὴν τῶν προσπταιομάτων καὶ τῶν
80 ὀρειβατικῶν τραχυτήτων τὴν πέλμα ποδὸς σῴζουσαν. γυναιξὶ μὲν οὖν 117,1

6f vgl. Musonius bei Stob. Flor. 1, 84 Mein. (5. 173, 14 Hense) δεῖ γὰρ τὴν
σχέπην αὐτῆς (δαυτῆς Hense) χρεῖττον ἀποφαίνειν τὸ σχεπόμενον zal ἰσχυρότερον
— 8:1 vgl. K. Praechter, BphW 1896 5. 904 --- 10f vgl. CAF III p. 503 Adesp.
516‘ — 20 vgl. Kephisodoros Fragm. 4 CAF I p. 801; Pollux VII 87

DD
τ

Ὁ

Paedagogus II. Cap. X. 115, 2—Cap. XII. 118, 3. 3237

x x < ’ ’ x \ c ’ ’ x -
τὸ λευχοὸν ὑπόδημα συγχωρητέον, πλὴν εἰ μὴ οδεύοιεν, torte δὲ τῷ
ἀλειπτῷ χρηστέον. ἡλωμένων δὲ δέονται τῶν καττυμάτων αἱ ὁδεύου-
σαι. πλὴν τὰ πολλὰ ὑποδήμασι χρηστέον αὐταῖς" οὐ γὰρ ἁρμόζει

x > ’ x [A ” \ > “ B
yvuvov ἐπιδείκνυσθαι τὸν noda' ἄλλος TE καὶ εὐολίσϑητον εἰς Blaßnv
ἡ γυνή. ἀνδρὶ δὲ εὖ μάλα ἁρμόδιον ἀνυποδησία, πλὴν εἰ μὴ στρα-
τεύοιτο. καὶ γάρ πῶς ἐγγὺς τὸ ὑποδεδέσϑαι τῷ δεδέσϑαι. ἀσκητι-
κώτατόν γέ τοι γυμνοῖς χρῆσϑαι τοῖς ποσὶν καὶ πρὸς ὑγείαν καὶ

3 μ γ Ὁ, ἈΝ ἐν ’ N BR ΄
εὐχολίαν εὐυϑετον, ἔνϑα μὴ avayxn τις διακωλῦοι. εἰ δὲ μὴ οδεύοιμεν,
ἀλλὰ μηδὲ φέροιμεν τὴν ἀνυποδησίαν, βλαύταις ἢ φαικασίοις χρὴ στέον᾽
χονίποδας αὐτὰ ἐχάλουν οἱ Artıxoi, διὰ τὸ πελάζειν μοι δοκεῖν τῇ
κόνει τὼ πόδε. τῆς λιτῆς ὑποδέσεως ἀπόχρη μάρτυς Ἰωάννης, οὐκ
ἄξιος εἶναι ὁμολογῶν τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων λύειν τοῦ κυρίου.
οὐ γάρ τι τῶν περιέργων ὑπεδέδετο ὁ τῆς ἀληϑοῦς Ἑβραίοις φιλο-
σοφίας ὑποδεικνύμενος τὸν τύπον. τοῦτο δὲ εἰ καὶ αἰνίττεταί τι,
ἐν ἄλλοις δηλωϑήσεται.

XI. Ὅτι οὐ χρὴ περὶ τοὺς λίϑους καὶ τὸν χρυσοῦν ἐπτοῆσϑαι κόσμον.

Μίϑους δὲ πελίους ἢ χλωροὺς καὶ τῆς ἀπεξενωμένης ϑαλάττης
τὰ ἐχβράσματα καὶ τῆς γῆς τὰ ἐκψήγματα μειρακιῶδές ἐστι τεϑηπέναι.
ἐπὶ γὰρ τὰ διαυγῆ τῶν λιϑιδίων καὶ τὰς ἰδιαζούσας χρόας ὑέλους τε
ἵεσϑαι ποικίλας οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ ἀνοήτων ἐστὶν ἀνϑρώπων ὑπὸ τῶν
πληχτικὴν ἐχόντων φαντασίαν ἑλκομένων. ταύτῃ καὶ τὸ πῦρ τὰ
παιδία ϑεασάμενα φέρεται ἐπ᾽ αὐτὸ τῇ λαμπρότητι ἀγόμενα, τῆς δὲ
ἐπαφήσεως τὸ ἐπισφαλὲς διὰ τὴν ἄνοιαν οὐ κατανενοηχότα. τοιοῦτο
ταῖς ἠλιϑίαις οἱ λίϑοι γυναιξὶν περιδούμενοι τοῖς ὅρμοις καὶ τοῖς
περιδεραίοις ἐγκατακλειόμενοι ἀμέϑυστοι καὶ χκεραυνῖται καὶ ἰάσπιδες
καὶ τοπάζιον N τε

“ΜΜιλησία
σμάραγδος ἐμπόλημα τιμηέστατον.

6—8 vgl. Musonius bei Stob. Flor. 1, 84 Mein. (p. 174, 16 Hense) χινδυνεύει γὰρ
τὸ μὲν ὑποδεδέσϑαι τῷ δεδέσϑαι ἐγγὺς εἶναι" ἡ δ᾽ ἀνυποδησία πολλὴν εὐλυσίαν τινὰ
καὶ εὐχολίαν παρέχει τοῖς ποσίν, ὅταν ἠσχημένοι ὦσιν — 11 vgl. Mark. 1,7; Luk.
3, 16; Joh. 1, 27 — 15 vgl. Strom. V 55 — 17 f vgl. CAF III p. 610 Adesp. 1218
— 27 f vgl. TGF Adesp. 109; CAF III p. 611 Adesp. 1226; Cobet, Nov. lect. p. 48

4 εὐολίσϑητον Cobet 477 εὐαίσϑητον P | 8 διακωλύοι (ο in Ras.) P! | 9 φέρομεν

F* | 28 τοιοῦτο] τοιοῦτοι F τοιοῦτό τι Jacobs zu Achill. Tat. p. 519 | 25 ἀμέϑυσοι

F|27 μιλησία M?F μιλισία PM* | 28 τιμηέστατον] τιμιέστατον Nauck τιμαλφέστα-

τον oder τιμιώτατον Lobeck, Philol. 5 (1850) p. 244 vgl. Philo De vita Mosis II [IIT]
112 (I p. 151 Μὴ λίϑοι... σμαράγδου πολυτελοῦς δύο τιμαλφέστατοι
168

3
241 P

118,1

328 Clemens.

ὁ δὲ πολυτίμητος μαργαρίτης ὑπερφυῶς τῇ γυναικωνίτιδι εἰσεκώμασεν" 4
γίνεται δὲ οὗτος ἐν ὀστρείῳ τινὶ παραπλησίῳ ταῖς πίνναις, μέγεϑος
δὲ ἡλίκος ἰχϑύος ὀφθαλμὸς εὐμεγέϑης. χαὶ οὐκ αἰσχύνονται αἱ ὃ
κακοδαίμονες περὶ ὁστρειον ὀλίγον τοῦτο τὴν πᾶσαν σπουδὴν πεποιη-

5 μέναι, ἐξὸν ἁγίῳ κοσμεῖσϑαι λίϑῳ, τῷ λόγῳ τοῦ ϑεοῦ, ὃν μαργαρίτην
ἡ γραφὴ κέχληχέν που, τὸν διαυγῆ καὶ καϑαρὸν Ἰησοῦν, τὸν ἐν σαρκὶ
ἐπόπτην ὀφϑαλμόν, τὸν λόγον τὸν διαφανῆ, δι ὃν ἡ σὰρξ τιμία
ὕδατι ἀναγεννωμένη. καὶ γὰρ τὸ ὀστρειον ἐχεῖνο ἐν ὕδατι γιγνόμε-
vov περιστέγει τὴν σάρχα, ἐκ δὲ ταύτης ὁ μαργαρίτης κυΐσκεται.

10 λίϑοις δὲ ἁγίοις τὴν ἄνω Ἱερουσαλὴμ τετειχίσϑαι παρειλήφαμεν, 2429 119,1
καὶ τὰς δώδεχα τῆς οὐρανοπόλεως πύλας τιμίοις ἀπεικασμένας λίϑοις
τὸ περίοπτον τῆς ἀποστολικῆς [φωνῆς] αἰνίττεσϑαι χάριτος ἐκδεχό-
μεϑα. ἐπὶ γὰρ τῶν λίϑων τῶν πολυτελῶν αἱ χρόαι τετάχαται, τίμιαι
δὲ αὗται, τὰ δ᾽ ἄλλα ὕλη γεώδης καταλείπονται. συμβολικῶς τού- 2

15 τοις εἰκότως τειχίζεται τῶν ἁγίων ἡ πόλις πνευματικῶς οἰχοδομου-.
μένη. πρὸς τὸ ἄνϑος τῶν λίϑων τὸ ἀμίμητον τὸ ἄνϑος τοῦ πνεύ-
ματος τὸ ἀκήρατον καὶ ἅγιον τῆς οὐσίας vevonxaoıw' ai δέ, μὴ
συνιεῖσαι τὸ συμβολικὸν τῶν γραφῶν, ὅλαι περικεχήνασι τοῖς λίϑοις,
τὸν ϑαυμάσιον ἐχεῖνον ἀπολογισμὸν προφερόμεναι" ῦ τι κατέδειξεν

20 ὁ ϑεός, διὰ «τί μὴ χρησώμεϑα; καὶ πάρεστί μοι, διὰ τί μὴ τρυᾳφήσο;
καὶ τίσιν οὖν ταῦτα γέγονεν, εἰ μὴ ἡμῖν; τελέως δὲ ἠγνοηκότων τὸ 8
ϑέλημα τοῦ ϑεοῦ αἱ τοιαῦται φωναί. πρῶτον μὲν γὰρ τὰ ἀναγκαῖα
καϑάπερ τὸ ὕδωρ καὶ τὸν ἀέρα προφανῆ πᾶσι χορηγεῖ, τὰ δὲ ὅσα μὴ
avayxala γῇ τε καὶ ὕδατι ἔχρυψεν. διὰ τοῦτό τοι μύρμηκες χρυσω- 120,1

1—3 vgl. Theophrast De lapid. 36 (— Athen. III p. 93 AB) τῶν σπουδαζο-
μένων (ϑαυμαζομένων Ath.) δὲ λίϑων ἐστὶ καὶ ὁ μαργαρίτης zakoluevog, διαφανὴς
μὲν τῇ φύσει" ποιοῦσι δ᾽ ἐξ αὐτοῦ τοὺς πολυτελεῖς ὅρμους. γίνεται δὲ ἐν ὀστρέῳ
τινὲ παραπλησίῳ ταῖς πίνναις (+ πλὴν ἐλάττονι. μέγεϑος δὲ ἡλίχον ἰχϑύος ὀφ-
ϑαλμὸς εὐμεγέϑης. Ath.) — 5f vgl. Matth. 13, 46 — 5—9 Nicetascat. zu Matth.
(13, 46) bei Corderius, Symb. in Matth. tom. alter p. 492 (= Monae. 36 f. 264 r) in
folgender Gestalt: xAnuevros‘ Ἔστι μαργαρίτης καὶ ὃ διαυγὴς χαὶ καϑαρώτατος
Ἰησοῦς, ὃν ἐξ ἀστραπῆς τῆς ϑείας ἣ παρϑένος ἐγέννησεν. ὥσπερ γὰρ ὁ μαργαρί- ὁ
τῆς ἐν σαρχὶ καὶ ὀστρείῳ καὶ ἐν ὑ ὑγροῖς γεννώμενος (γεννόμενος Cord. γενόμενος Zahn
Suppl. S. 51) σῶμα ἔοικεν εἶναι ὑγρὸν καὶ διειδὲς φωτὸς (- Zahn) χαὶ πνεύματος
γέμον, οὕτω καὶ ὃ σαρχωϑεὶς ϑεὸς λόγος φῶς ἐστὶ γοερὸν διὰ φωτὸς καὶ ὑγροῦ
ἐχλάμψας σώματος --- 8 vgl. I Petr. 1, 23 — 10-12 vgl. Apok. Joh. 21, 18—21
— 24f vgl. Paed. III 26; Herod. IV 13. 27 u. Megasthenes Fr. 39 FGH II p. 434;
Fr. 39. 40 Schwanbeck

“οὐ πιὰ σα

Paedagogus Il. Cap. XII. 118, 4—121, 1. 339

ρυχοῦσι, καὶ γρῦπες χρυσοφυλακοῦσι, καὶ ἡ ϑάλασσα τὸν μαργαρίτην
ἔχρυψεν λίϑον" ὑμεῖς δὲ περίεργοι εἰς ἃ μὴ δεῖ. ἰδοὺ ὅλος ἀνα-
πέπταται οὐρανός, καὶ οὐ ζητεῖτε τὸν ϑεόν᾽ τὸ δὲ κεχρυμμένον
χρυσίον καὶ τοὺς λίϑους οἱ τὴν ἐπὶ ϑανάτῳ κεχριμένοι γεωρυχοῦσι
παρ᾽ ἡμῖν. ἀλλὰ καὶ τῇ γραφῇ ἀντᾷδετε, βοώσης ἐκείνης διαρρήδην᾽
»ζητεῖτε πρῶτον τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, καὶ ταῦτα πάντα προσ-
τεϑήσεται ὑμῖν.« εἰ δὲ καὶ πάντα ὑμῖν δεδώρηται καὶ εἰ πάντα
ὑμῖν συγκεχώρηται καὶ εἰ »πάντα ἡμῖν ἔξεστεε, φησὶν ὃ ἀπόστολος,
»ἀλλ᾽ οὐ πάντα συμφέρειε. za, rayev δὲ τὸ γένος ἡμῶν ἐπὶ κοι-
νονίᾳ ὃ ϑεὸς αὐτὸς τῶν ἑαυτοῦ πρότερος μεταδοὺς καὶ κοινὸν πᾶσιν
ἀνϑρώποις τὸν ἑαυτοῦ ἐπικουρήσας λόγον, πάντα ποιήσας ὑπὲρ πάν-
τῶν. κοινὰ οὖν τὰ πάντα καὶ μὴ πλεονεχτούντων οἱ πλούσιοι. τὸ
οὖν πάρεστί μοι καὶ πλεονάζει μοι, διὰ τί μὴ τρυφήσω; οὐκ |
ἀνϑρώπινον οὐδὲ κοινωνικόν, ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον ἀγαπητικόν᾽ πάρεστί
μοι, διὰ τί μὴ μεταδῶ τοῖς δεομένοις; ὃ γὰρ τοιοῦτος τέλειος ὃ τὸ
"ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου Os σεαυτὸν« πληρώσας. αὕτη γὰρ ἡ
ἀληϑὴς τρυφή, ἡ ϑησαυριζομένη πολυτέλεια, ἣ δὲ εἰς τὰς ματαίους
ἐπιϑυμίας ἀνάλωσις ἀπωλείας, οὐ δαπάνης, ἐπέχει λόγον. δέδωκεν
γὰρ ὁ ϑεὸς old ὅτι τῆς χρήσεως ἡμῖν τὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ μέχρι τοῦ
ἀναγκαίου, καὶ τὴν χρῆσιν κοινὴν εἶναι βεβούληται. ἄτοπον δὲ ἕνα
τρυφᾶν πενομένων πλειόνων. πόσῳ μὲν γὰρ εὐκλεέστερον τοῦ πολυ-
τελῶς οἰχεῖν τὸ πολλοὺς εὐεργετεῖν; πόσῳ δὲ συνετώτερον τοῦ εἰς
λίϑους καὶ χρυσίον τὸ εἰς ἀνϑρώπους ἀναλίσχειν; πόσῳ δὲ ὠφελι-
μώτερον τῶν ἀψύχων κοσμίων τὸ φίλους κεχτῆσϑαι κοσμίους; τίνα
δὲ ἂν ἀγροὶ τοσοῦτον ὅσον τὸ χαρίζεσθαι ὠφελήσειαν;

Λείπεται τοίνυν ἡμῖν κἀκεῖνο ἐπιλῦσαι τὸ ἐπιφερόμενον' τίσιν
οὖν τὰ πολυτελέστερα, ἂν αἱρῶνται πάντες τὰ εὐτελέστερα; τοῖς
ἀνϑρώποις, φήσαιμ᾽ ἄν, ἐὰν χωρὶς προσπαϑείας καὶ διαφορᾶς χρώμεϑα
αὐτοῖς. εἰ δὲ ἀμήχανον πάντας σωφρονεῖν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν τῶν

6f Matth. 6, 33; Luk. 12, 81 -- 571 Kor. 10,23 — 16 Matth. 19, 19;
22, 39; Mark. 12, 31; Luk. 10, 27; Röm. 13, 9; Gal. 5, 14; Jak. 2,8 (Lev. 19, 18) —
20f vgl. Kock, Hermes 21 (1886) S. 381 und CAF III p. 453 Adesp. 244 — 21—25
vgl. Musonius bei Stob. Flor. 1, 84 Mein, (p. 175, 18—176, 7 Hense) πόσῳ μὲν εὐ-
χλεέστερον τοῦ πολυτελῶς οἰχεῖν τὸ πολλοὺς εὐεργετεῖν; πόσῳ δὲ καλοκαγαϑιχώ-
τερον τοῦ ἀναλίσχειν εἰς ξύλα zal λίϑους τὸ εἰς ἀνθρώπους ἀναλίσχειν; πόσῳ δὲ
ὠφελιμώτερον τοῦ περιβεβλῆσϑαι μεγάλην οἰχίαν τὸ χεχτῆσϑαι φίλους πολλούς;
. τί δ᾽ ἂν ὄναιτό τις τηλικοῦτον ἀπ᾽ οἰχίας μεγέϑους τε καὶ κάλλους, ἡλίχον
ἀπὸ τοῦ χαρίζεσϑαι πόλει καὶ πολίταις ἐκ τῶν ξαυτοῦ;

908 8

243 P

ἡ ὅ

121,1

330 Clemens.

ἀναγκαίων χρείαν τὰ εὐπόριστα μεταδιωχτέον μακρὰ τοῖς περιττοῖς
τούτοις χαίρειν φράσασιν. χκαϑόλου μὲν οὖν τὰ κόσμια ὥσπερ κορο- 2
κόσμια ἀποσκορακχιστέον ὅλον καὶ αὐτὸν παραιτουμέναις τὸν κόσμον.
χρὴ γὰρ εἶναι κοσμίας ἔνδοϑεν καὶ τὴν ἔσω γυναῖκα δεικνύναι καλήν"
5 ἐν μόνῃ γὰρ τῇ ψυχῇ καταφαίνεται καὶ τὸ κάλλος καὶ τὸ αἶσχος.
διὸ καὶ μόνος ὃ σπουδαῖος καλὸς κἀγαϑὸς ὄντως ἐστίν, καὶ μόνον 3
τὸ καλὸν ἀγαϑὸν δογματίζεται,
ἡ δὲ ἀρετὴ μόνη
χαὶ διὰ καλοῦ τοῦ σώματος χαταφαίνεται
10 καὶ ἐπανϑεῖ τῇ σαρχί, τὸ ὡραῖον τῆς σωφροσύνης ἀξιέραστον δει-
κύουσα, ὅταν οἱονεὶ φέγγος ἐπιλάμπῃ τῇ μορφῇ τὸ ἦϑος. τὸ γὰρ 4
ἑχάστου χαὶ φυτοῦ καὶ ζῴου χάλλος ἐν τῇ ἕχάστου ἀρετῇ εἶναι συμ-
βέβηκεν. ἀνθρώπου δὲ ἀρετὴ δικαιοσύνη καὶ σωφροσύνη καὶ ἀνδρεία
καὶ εὐσέβεια. καλὸς ἄρα ἄνϑρωπος ὁ δίκαιος καὶ σώφρων καὶ συλ-

16 λήβδην ὁ ἀγαϑός, οὐχ ὁ πλούσιος. ἤδη δὲ καὶ οἱ στρατιῶται | χρυσίῳ 244 P 5

κεχοσμῆσϑαι βούλονται, οὐδὲ ἐκεῖνο ἀνεγνωκότες τὸ ποιητικόν,

ὃς καὶ χρυσὸν ἔχων πόλεμον κίεν ἠύτε κούρη
νηπίη.
ἀλλὰ γὰρ τὴν μὲν φιλοκοσμίαν ἥκιστα ἀρετῆς ἐπιμελουμένην, σώματος 122,1
20 δὲ ἀντιποιουμένην, ἐκτραπέντος τοῦ φιλοχάλου περὶ τὴν κενοδοξίαν,
ἄρδην ἐκβλητέον. τὰ γὰρ μὴ οἴχεῖα τῷ σώματι ὡς οἰχεῖα προσά-
πτουσὰ μελέτην τοῦ ψεύδεσϑαι καὶ ἔϑος ἀπάτης ἐνεγέννησεν, οὔτι τὸ
σεμνὸν καὶ ἄπλαστον καὶ νήπιον ος ἀληϑῶς, τὸ σοβαρὸν δὲ καὶ
ϑρυπτιχὸν καὶ ἁβροδίαιτον φαίνουσα. αἱ δὲ ἀμαυροῦσι τὸ κάλλος τὸ 2
25 ἀληϑινὸν ἐπισκιάζουσαι χρυσίῳ, καὶ οὐχ ἴσασι τὸ πλημμέλημα οἷόν
ἐστι, δεσμὰ ἑαυταῖς περιϑεῖσαι πλούσια μυρία, καϑάπερ καὶ

παρὰ τοῖς βαρβάροις
φασὶν δεδέσϑαι τοὺς κακούργους χρυσίῳ.

τούτους ἐζηλωκέναι δοχοῦσί μοι αἱ γυναῖχες τοὺς δεσμώτας τοὺς 8
80 πλουσίους. ἢ γὰρ οὐχὶ κλοιὸς τὸ χρυσοῦν ἐστι περιδέραιον καὶ οἱ

Sf CAF III p. 486 Adesp. 412 --- 11—13 vgl. Epiktet III 1,6 — 17} Β 8721
— 27f CAF III p. 486 Adesp. 413; vgl. Herod. III 23; Plut. Mor. p. 753 A (Wend-
land Quaest. Mus. p. 57); Apost. XVIIT41 K; Arsen. Viol. p. 478 Walz (Cobet 426
hält die Worte mit Unrecht für Prosa)

Paedagogus II. Cap. XII. 121, 2—124, 2. 231

στρεπτοί; οἵ τε καϑετῆρες καλούμενοι ἁλύσεων ἐπέχοντες τρόπον [καὶ]
παρὰ τοῖς ᾿Αττιχοῖς αὐτῷ τούτῳ τῷ ὀνόματι ἁλύσεις κέκληνται.
πέδας δὲ περισφυρίους τὴν περὶ τοὺς πόδας ἀκοσμίαν τῶν γυναικῶν 4
Φιλήμων ἐν Συνεφήβῳ προσεῖπεν,

δ ἱμάτια διαφαίνοντα καὶ πέδην τινὰ
᾿ χρυσῆν.

Ti οὖν ἔτι ὁ καλλωπιοσμὸς 6 ζηλωτὸς (N) ἐθέλειν ὑμᾶς, ὠ γυ- 123,1
ναῖχες, σφᾶς αὐτὰς φαίνεσϑαι πεπεδημένας; εἰ γὰρ ἡ ὕλη τὸ ὀνειδος
ὑπεκλύει, τὸ πάϑος ἀδιάφορον. ἐμοὶ γοῦν δοκοῦσιν ἑκουσίως περι-

10 πίπτουσαι δεσμοῖς αὐχεῖν ἐπὶ συμφοραῖς πλουσίαις. ἴσως δὲ καὶ 62
ποιητικὸς μῦϑος τοιούτους “δεσμοὺς μοιχευομένῃ τῇ Ayoodirn περι-
βεβλῆσϑαι λέγει, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ μοιχείας σύμβολον αἰνιττόμενος τὰ
er χρυσοῦς γὰρ εἶπεν κἀχείνους Ὅμηρος τοὺς δεσμούς. ἤδη δὲ
| φανερώτατα τοῦ «πονηροῦ σύμβολα οὐχ ἀἰσχύνονται περιχείμεναι. 245 Ρ
15 ὡς γὰρ τὴν Εὔαν ὁ ὄφις ἠπάτησεν, οὕτω δὲ καὶ τὰς ἄλλας γυναῖχας 3
ὃ χόσμος ὃ χρυσοῦς δελέατι προσχρώμενος τοῦ ὄφεως τῷ σχήματι
ἐξέμηνεν εἰς ὕβρεις, σμυραίνας τινὰς καὶ ὄφεις ἀποπλαττομένας εἰς
εὐπρέπειαν. λέγει γοῦν ὁ κωμικὸς Νικόστρατος,

u γιῖς εν ἊἋ

ἁλύσεις, καϑετῆρας, δακτυλίους, βουβάλια, ὄφεις,
20 περισκελίδας, ἐλλέβορον.

πάνυ γοῦν ἐπιψόγως πάντα τὸν γυναικεῖον καταλεγόμενος χόσμον 124,1
᾿Αριστοφάνης ἐν Θεσμοφοριαζούσαις ὑποδείχνυσιν. παραϑήσομαι δὲ
αὐτὰς τοῦ κωμιχοῦ τὰς λέξεις διελεγχούσας ἀχριβῶς τὸ φορτιχὸν
ὑμῶν τῆς ἀπειραγαϑίας"
95 A. μίτρας, ἀναδήματα, 2
νίτρον, κίσηριν, στρόφιον, ὀπισϑοσφενδόνγην,
κάλυμμα, φῦκος, περιδέραια, ὑπογράμματα,
τρυφοκχαλάσιριν, (ἐλλέβορον,) κεκρύφαλον,
ζῶμα, ἀμπέχονον, τρύφημα, παρυφές, ξυστίδα,

5f Philemon Fr. 81 CAF II p. 501 8ᾳ. — 11--18 vgl. $ 2061 — 15 vgl. Gen.
3, 1ff — 19 Nikostratus Fr. 33 CAF ΤΙ p. 228 — 25—S. 232, 7 Aristoph. Fr. 320

CAF I p. 474 sqgq.

232 Clemens.

- ’ ” [4
κιϑῶνα, βαραϑρον, ἔγκυχλον, χιτώνιον.
τὰ μέγιστα δ᾽ οὐχ εἴρηκα τούτων. B. εἶτα τί;
A. διόπας, διάλιϑον, πλάστρα, μολόχιον, βότρυς,

χλίδωνα, περόνας, ἀμφιδέας, | ὅρμους, πέδας, 246 P
ὃ σφραγῖδας, ἁλύσεις, | δακτυλίους, καταπλάσματα, 918

πομφόλυγας, ἀποδέσμους, ὀλίσβους, σάρδια,
ὑποδερίδας, ἑλικτῆρας.
ἐγὼ μὲν ἔχαμον καὶ ἄχϑομαι λέγων τὸ πλῆϑος τῶν χοσμίων, τὰς 8
δὲ καὶ ϑαυμάζειν ἐπεισί μοι, ὡς ἄρα οὐχ ἀποκναίονται τοσοῦτον
10 ἄχϑος βαστάζουσαι. ὦ τῆς κενῆς πολυπραγμοσύνης, ὦ τῆς ματαίας 125,1
δοξομανίας" ἐχχέουσιν ἑταιρικῶς τὸν πλοῦτον εἰς ὄνειδος, καὶ τοῦ
ϑεοῦ τὰ δωρήματα ἀπειροκαλίᾳ παραχαράττουσι ζηλοῦσαι τοῦ πονη-
ροῦ τὴν τέχνην. σαφῶς δὲ ὃ κύριος ἐν τῷ εὐαγγελίῳ τὸν πλούσιον 2
τὸν ϑησαυρίζοντα εἰς τὰς ἀποϑήκας καὶ πρὸς ἑαυτὸν Akyovra' »ἔχεις
15 ἀγαϑὰ πολλὰ ἀποκείμενα εἰς ἔτη πολλά' φάγε, πίε, εὐφραίνουε,
ἄφρονα κέχληκεν, »ταύτῃ γὰρ τῇ νυχτὶ τὴν ψυχήν σου παραλαμβάνου-
om‘ ἃ ovv ἡτοίμασας, τίνος γένηται; « ᾿Δπελλῆς ὁ ζωγράφος ϑεα- 3
σάμενός τινα τῶν μαϑητῶν Ἑλένην [ὀνόματι πολύχρυσον γράψαντα"
17) μειράκιον, εἶπεν, μ μὴ δυνάμενος γράψαι καλὴν πλουσίαν πεποίηκας.
20 τοιαῦται τοίνυν “Ἑλέναι αἱ νῦν εἰσι γυναῖκες, οὐ καλαὶ γνησίως, πε-
πλασμέναι δὲ πλουσίως. ταύταις προφητεύει διὰ τοῦ Σοφονίου τὸ 120,1
πνεῦμα" »xal τὸ ἀργύριον αὐτῶν καὶ τὸ χρυσίον αὐτῶν οὐ μὴ δύ-
vnraı ἐξελέσϑαι αὐτοὺς ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς κυρίου.« ταῖς δὲ ὑπὸ Χριστοῦ
παιδαγωγουμέναις οὐ χρυσίῳ κοσμεῖσθαι προσήκει, ἀλλὰ τῷ λόγῳ,
25 δι οὗ μόνου καταφαίνεται τὸ χρυσίον. μαχάριοι μεντὰν ἦσαν οἱ 2
παλαιοὶ τῶν Ἑβραίων, εἰ περιελόμενοι τὸν κόσμον τῶν γυναιχῶν
ἔρριψαν ἢ ἐχώνευσαν μόνον, νυνὶ δὲ εἰς βοῦν χρυσοχοήσαντες καὶ
τούτῳ εἰδωλολατρήσαντες αὐτοὶ μὲν οὐχ ὦναντο οὔτε τῆς τέχνης
οὔτε τῆς ἐπιβολῆς, ἐδίδαξαν δὲ ἡμῶν τὰς γυναῖχας τυπικώτατα
80 χοσμίων ἀποσχέσϑαι. τὸ γοῦν ἐχπορνεῦσαν τῆς ἐπιϑυμίας εἰς χρυσίον 8
εἴδωλον γίνεται βασανιζόμενον πυρί, ᾧ μόνῳ τηρεῖται τρυφὴ καϑά-.
περ εἴδωλον, οὐκ ἀλήϑεια. ἐντεῦϑεν ὀνειδίζων ὁ λόγος διὰ τοῦ προ-
8—10 vgl. CAF IIlp. 721 — 13—17 vgl. Luk. 12, 18—20 —.22f Zephan. 1,18
— 25—28 vgl. Exod. 32, 1—6

Paedagogus II. Cap. XI. 124, 3—129, 2. 333

φήτου τοὺς Ἑβραίους: »apyvoa καὶ χρυσᾶς, φησίν, »ἐποίησαν τῇ
Βάαλε, κόσμια δηλονότι" καὶ ἐναργέστατα ἐπαπειλῶν »καὶ ἐκδικήσως 4
λέγει »ἐπ᾽ αὐτὴν τὰς ἡμέρας τῶν Βααλείμ, ἐν αἷς ἐπέϑυσεν αὐτῇ,
καὶ περιετίϑετο τὰ ἐνώτια ἑαυτῆς καὶ τὰ χαϑόρμια αὐτῆςς, καὶ τὴν
5 αἰτίαν τοῦ κοσμήματος ἐπήγαγεν εἰπών" »zal ἐπορεύετο ὀπίσω τῶν
ἐραστῶν αὐτῆς, ἐμοῦ δὲ ἐπε λάϑετο, λέγει κύριος. « 247 P
᾿4ποϑέμεναι τοίνυν τοὺς λήρους αὐτῷ πονηρῷ σοφιστῇ τοῦ ἕται- 127,1
ρικοῦ τούτου μὴ μετεχόντων καλλωπισμοῦ μηδὲ εἰδωλολατρούντων
διὰ παραπετάσματος εὐπρεποῦς. πάνυ γοῦν ϑαυμασίως ὁ Πέτρος ὁ 2

10 μακάριος »γυναΐκαρε, φησίν, »ὡσαύτως μὴ Ev πλέγμασιν ἢ χρυσῷ
ἢ μαργαρίταις ἢ ἱματισμῷ σερλυτελεξ, ἀλλ᾽ ὃ πρέπει γυναιξὶν ἐπαγ-
γελλομέναις ϑεοσέβειαν, di ἔργων ἀγαϑῶν σφᾶς αὐτὰς χοσμουσῶν.«
καὶ γὰρ εἰκότως ἀπεῖναι αὐτῶν τὸν καλλωπισμὸν κελεύει. εἰ μὲν 3
γὰρ καλαὶ εἶεν, ἀπόχρη ἢ φύσις" μὴ φιλονεικείτω ἢ τέχνη πρὸς

15 τὴν φύσιν, τουτέστιν ἀπάτη ἀληϑείᾳ μὴ ἐριζέτω᾽ εἰ δὲ αἰσχραὶ φύσει,
ἐλέγχουσιν ἐξ ὧν προσάπτουσιν ὃ un ἔχουσιν. προσήκει. τοίνυν λιτό- 128,1
τητα ἀσπάζεσϑαι τὰς Χριστῷ λατρευούσας. τῷ ὄντι γὰρ ἡ λιτότης
ἁγιωσύνης προμηϑεῖται ἐξισοῦσα τὰς πλεονεξίας καὶ διὰ τῶν τυχόν-
τῶν τὴν ἀπὸ τῶν περιττῶν κομιζομένη χρείαν. τὸ γὰρ λιτόν, Ἃ καὶ

20 τούνομα ἐμφαίνει, οὐχ ἐξέχει οὐδὲ κατά τι ὀγκοῦται ἢ τυφοῦται, ὁμα-
λὸν δὲ ὅλον καὶ λεῖον καὶ ἴσον καὶ ἀπέριττον καὶ ταύτῃ ἱκανόν ἐστιν.
ἱκανότης δὲ ἕξις ἐστὶν ἐξικνουμένη „7908 τὸ οἰχεῖον πέρας ἀνελλιπῶς 2
καὶ ἀπερίττως" μήτηρ δὲ αὐτῶν ἡ δικαιοσύνη, τιϑηνὴ δὲ ἢ αὐτάρ-

. κξία. αὕτη γοῦν τοι ἕξις, ἐστὶν ἀρκουμένη οἷς δεῖ καὶ δι᾽ αὐτῆς πορι-

25 στικὴ τῶν πρὸς τὸν μαχάριον συντελούντων βίον. ἔστω οὖν ἐπὶ μὲν 129,1
καρποῖς τῶν χειρῶν ὑμῶν κόσμος ἅγιος, εὐμετάδοτος χοινωνία καὶ
ἔργα οἰχουρίας. »ὁ γὰρ διδοὺς πτωχῷ δανείζει ϑεῷςε, καὶ »χεῖρες
ἀνδρείων πλουτίζουοιν.« ἀνδρείους τοὺς καταφρονοῦντας χρημάτων
καὶ περὶ τὰς μεταδόσεις εὐχόλους εἴρηκεν. ἐπὶ δὲ τῶν ποδῶν ἡ

80 ἄοχγνος πρὸς εὐποιίαν ἑτοιμότης ἐπιφαινέσϑω καὶ ἡ πρὸς δικαιοσύνην
ὁδοιπορία. καϑετῆρες δὲ καὶ περιδέραια αἰδὼς καὶ σωφροσύνη εἰσίν.
τοιούτους ὅρμους χρυσοχοεῖ ὃ ϑεός:. »μακάριος ἄνϑρωπος, ὃς εὗρεν

1—6 Hos. 2, 8. 18 — 10—12 1 Tim. 2, 9 — 17—19 vgl. Andronicus De virt.
et vit. p. 24,5 Schuchhardt λιτότης δὲ ἕξις ἀρχουμένη τοῖς τυχοῦσιν — 22—25
Chrys. Fr. mor. 276 Arnim — 22—24 vgl. Apostol. IX 2b; Arsen. Viol. p. 303 W.
— 24 f vgl. Andron. a. a. Ο. p. 24, 10 αὐτάρχεια δὲ ἕξις ἀρχουμένη οἷς δεῖ χαὶ δι᾽
αὑτῆς ποριστικὴ τῶν πρὸς τὸ ζῆν χαϑηχκόντων — 91 Prov. 19, 17; 10,4 — 29 vgl.
Ignatius Ep. ad Polye. 7, 2 (&oxvog) — 32—S. 234, 8 Prov. 3, 13—15

234 Clemens.

σοφίαν, καὶ ϑνητός, ὃς εἶδεν φρόνησινε, διὰ Σολομῶντος τὸ πνεῦμα
(λέγει), »κρεῖσσον γὰρ αὐτὴν ἐμπορευϑῆναι ἢ χρυσίου καὶ ἀργυρίου
ϑησαυρούς, τιμιωτέρα δέ ἐστι λίϑων πολυτελῶν.« αὕτη γὰρ ἡ ἀλη-
ϑινὴ εὐχοσμία. τὰ δὲ ὦτα αὐταῖς | παρὰ φύσιν μὴ τιτράσϑω εἰς 248 Ὲ 8

5 ἀπάρτησιν ἐλλοβίων καὶ πλάστρων" οὔτε γὰρ ϑέμις βιάζεσϑαι τὴν
φύσιν, παρ᾽ ὃ βεβούληται, οὔτε μὴν ἄλλος ἀμείνων ἂν εἴη τῶν ὦτων
κόσμος εἰς τοὺς κατὰ φύσιν τῆς ἀκοῆς καταβαίνων πόρους κατηχή-
σεως ἀληϑοῦς. ὀφϑαλμοὶ δὲ ὑπαληλιμμένοι λόγῳ καὶ ὦτα εἰς αἴ- 4
σϑησιν διατετρημένα ϑείων ἀκουστὴν καὶ ἁγίων ἐπόπτην παρασχευά-

10 ζοῦσιν δεικνύντος ὡς ἀληϑῶς τοῦ λόγου τὸ κάλλος τὸ ἀληϑινόν, »ὃ
ὀφϑαλμὸς οὐκ εἶδεν οὐδὲ οὖς ἤκουσες πρότερον. | |

10f£ 1 Kor. 2, 9

1 οἶδεν P3 | 2 (λέγει) Arcerius | 6 οὐδὲ Wi | 11 Subseriptio: Κλήμεντος παι-
δαγωγοῦ τῶν εἰς τρία τὸ δεύτερον (+ βὶ ΕἾ P2FM

KAHMENTO3 STP2MATESZS

HAIAAT2TOZ
AOTOZ ΤΡΙΤῸΣ

Κεφάλαια τοῦ τρίτου λόγου.

A. Περὶ τοῦ κάλλους τοῦ ἀληϑινοῦ.
Β. Ὅτι οὐ χρὴ καλλωπίζεσϑαι.
IT. Πρὸς τοὺς καλλωπιζομένους τῶν ἀνδρῶν.
Δ. Τίσι συνδιατριπτέον.
Ε. Πῶς περὶ τὰ λουτρὰ ἀναστρεπτέον.
ο͵ ’ ’ ς [4
F. Ὅτι uovog πλούσιος ὁ Χριστιαγος.
Ζ. Ὅτι καλὸν ἐφόδιον Χριστιανῷ ἡ εὐτέλεια.
Η. Ὅτι αἱ εἰκόνες καὶ τὰ ὑποδείγματα μέγιστον μέρος τῆς ὀρϑῆς
εἶσι διδασκαλίας.
τ a \ \ )
©. Τίνος Evsxev τὸ λουτρὸν παραληπτέον.
1 Ὅτι καὶ γυμνάσια ἐγκριτέον τοῖς κατὰ λόγον βιοῦσιν.
> x ’ - | ’
IA. Erıdooun κεφαλαιώδης τοῦ ἀρίστου βίου.
> \ ᾿ ς BERG , [7 κὰν δ
IB. Erıdooun κεφαλαιώδης ομοίως τοῦ ἀρίστου βίου, ὁσαι τῶν αγίων
γραφῶν χαραχτηρίζουσαι τὸν τῶν Χριστιανῶν βίον.

I. Περὶ τοῦ κάλλους τοῦ ἀληϑινοῦ.

Hv ἄρα, ὡς ἔοιχεν, πάντων μέγιστον μαϑημάτων τὸ γνῶναι αὖ-

τόν" ἕαυτὸν γάρ τις ἐὰν γνῷ, ϑεὸν εἴσεται, ϑεὸν δὲ εἰδὼς ἐξομοιο-
ri ie R a N | Pe

ϑήσεται ϑεῷ, οὐ χρυσοφορῶν οὐδὲ ποδηροφορῶν, ἀλλὰ ἀγαϑοεργῶν

21f vgl. I Joh. 3, 2
1ff Überschrift in PFM λόγος τρίτος, Verzeichnis der Capitelüberschriften

fehlt | 21 γνῷ Di yywın P | 22 ποδηροφορῶν)] dazu am Rande σιδηροφορῶν P?
(jetzt ausrad.), FM

928 250 P

236 Clemens.

καὶ ὅτι μάλιστα ὀλιγίστων δεόμενος" ἀνενδεὴς δὲ μόνος ὁ ϑεὸς καὶ
χαίρει μάλιστα μὲν καϑαρεύοντας ἡμᾶς ὁρῶν τῷ τῆς διανοίας κόσμῳ,
ἔπειτα δὲ καὶ τῷ τοῦ σώματος, ἁγνὴν στολήν, σωφροσύνην, περι-
βεβλημένους. τριγενοῦς οὖν ὑπαρχούσης τῆς ψυχῆς τὸ νοερόν, ὃ δὴ 3
δ λογιστικὸν χαλεῖται, ὃ ἄνϑρωπός ἐστιν ὃ ἔνδον, ὃ τοῦ φαινομένου
τοῦδε ἄρχων ἀνθρώπου, αὐτὸν δὲ ἐκεῖνον ἄλλος ἄγει, ϑεός" τὸ δὲ
ϑυμιχόν, ϑηριῶδες ὃν, πλησίον μανίας οἰκεῖ" πολύμορφον δὲ τὸ ἐπι-
ϑυμητικὸν καὶ τρίτον, ὑπὲρ τὸν Πρωτέα τὸν ϑαλάττιον δαίμονα
ποικίλον, ἄλλοτε ἄλλως μετασχηματιζόμενον, εἰς μοιχείας καὶ λαγνείας
10 χαὶ εἰς φϑορὰς ἐξαρεσχευόμενον"]

ἤτοι μὲν πρώτιστα λέων γένετ᾽ ἠυγένειος, 261} 8
ya ‚ \ ‚ ” ’ « - ’ ’ ἡ
ἔτι φέρων τὸν καλλωπιόμον" ἄνδρα δείκνυσιν ἢ τοῦ γενείου χομὴ
5. Ὑ ’ ἊΝ ’ 2 an ’ αν
αὐτὰρ ἔπειτα δράκων ἡ πάρδαλις ἠδὲ μέγας σῦς"

’ > \ 3... ς ‚ Σ 8-75 Pr
χατώλισϑεν εἰς τὴν ἀσέλγειαν ἢ φιλοκοσμία. οὐχέτι καρτερῷ ϑηρίῳ
15 7 ἄνϑρωπος φαίνεται,

> x Ω \ « ,
γίνετο δ᾽ ὑγρὸν ὕδωρ καὶ δένδρεον ὑψιπέτηλον.

x c ’ ’ x

ἐχχεῖται τὰ πάϑη, ἐκβλύζονται ai ἡδοναί, μαραίνεται τὸ κάλλος, καὶ 4

- - G -
ϑᾶττον ἀποπίπτει τοῦ πετάλου χαμαί, ὅταν αὐτοῦ καταπνεύσωσιν
- [4] ’ \ \ x ’
αἱ ἐρωτικαὶ τῆς ὕβρεως λαίλαπες, καὶ πρὶν ἢ τὸ μετόπωρον ἐλϑεῖν
= “ ς , , ,

20 μαραίνεται τῇ φϑορᾷ᾽ πᾶντα γὰρ ῇ ἐπιϑυμία γίνεταί τε χαὶ πλαττε-
ς \

ται καὶ φεναχίζειν «βούλεται, ἵνα καταχρύψῃ τὸν ἄνϑρωπον. Ο δὲ 5
ἄνϑρωπος ἐκεῖνος, ᾧ σύνοικος ὃ λόγος, οὐ ποικίλλεται, οὐ πλάττεται,
μορφὴν ἔχει τὴν τοῦ λόγου, ἐξομοιοῦται τῷ ϑεῷ, καλός ἐστιν, οὐ
N ΄ 2 \ \ > ’ \ x ς , > N \
καλλωπίζεται᾽ χαλλος ἐστὶ τὸ ἀλήϑινον, καὶ γὰρ ὁ ϑεὸος ἔστιν" ϑεὸς

\ > ς ” ’ o ’ a [4 > - ”
25 δὲ ἐκεῖνος ὁ ἀγϑρῶπος γίνεται, ὁτε βουλεται ὁ ϑεὸς. ὀρϑῶς ἄρα 2,1
3: ς ’ ” N ι ” , \
εἶπεν Πρακλειτος »avdomnoı ϑεοί, ϑεοὶ ἀνϑρῶποι. λόγος γὰρ
[4 ς

ωὐτός᾽ « μυστήριον ἐμφανές: ϑεὸς ἐν ἀνϑρώπῳ, καὶ ὁ ἄνϑρωπος
- ς , ς
ϑεός, καὶ τὸ ϑέλημα τοῦ πατρὸς ὁ μεσίτης ἐκτελεῖ᾽ μεσίτης γὰρ ὁ

1 vgl. Strom. II 81, 1; Philo De fort. 3 (II p. 377 M) ἔστι yao ὁ μὲν ϑεὸς ἀνε-
πιδεής, οὐδενὸς χρήζων, ἀλλ᾽ αὐτὸς αὐταρχέστατος ἑαυτῷ — 4—8 vgl. Plato
Rep. IV p.41A u.a. — 8f vgl. A. Otto, Sprichw. d. Röm. 83. 289 (Proteus) —
11. 13. 16 ὃ 456—458 — 26 Heraklit Fr. 67 Bywater; vgl. 62 Diels — 28 vgl.
Joh. 4, 34

3f περιβεβλημένους Markland περιβεβλημένωι P περιβεβλημένου Ma | 6 ἄλλος
P3 ἄλλως P* | 10 ἐξαρεσχευόμενον] ἐμπαρεσχευασμένον Heyse ἐξαραιούμενον
Ma | 12 ἔτι φεύγοντα καλλωπισμὸν ἄνδρα Ὁ Münzel ἔτι φέρον τὸν χαλλ. ἀνδρὸς
Schw | 15 ἄνϑρωπος) συγγενὲς Schw ὅμοιος St {ὅμοιος 6) ἄνϑρ. He | 19 μετό-
πωρον P3 μεϑόπωρον P* | 24 χάλλος — ἐστιν] χαὶ γὰρ ὁ ϑεὸς (χαλός) ἐστιν
κάλλος τὸ ἀληϑινόν Ma | 9ὅ {ποιεῖ 6) βούλεται Schw | ὃ ϑεός Bernays, Herakl.
Briefe S. 40 ὁ ϑεός P

en » “ΦΦν

Paedagogus III. Cap. I. 1, 2—-Cap. II. 4, 2. 337

λόγος ὁ κοινὸς ἀμφοῖν, ϑεοῦ μὲν υἱός, σωτὴρ δὲ ἀνϑρώπων, καὶ τοῦ
μὲν διάκονος, ἡμῶν δὲ παιδαγωγός. δούλης δὲ οὔσης τῆς σαρχός,
καϑὼς καὶ ὃ Παῦλος μαρτυρεῖ, πῶς ἂν τις εἰχύότως τὴν ϑεράπαιναν
κοσμοίη προαγωγοῦ δίχην; ὅτε γὰρ δούλου μορφὴ τὸ σαρκικχόν, ἐπὶ
5 τοῦ χυρίου φησὶν ὃ ἀπόστολος" »ὕτε ἐχένωσεν ἑαυτὸν μορφὴν δού-
λου λαβώνε, τὸν ἐκτὸς ἄνϑρωπον δοῦλον προσειπὼν πρὶν ἢ δουλεῦ-
σαε καὶ σαρχοφορῆσαι, τὸν κύριον. ὁ δὲ συμπαϑὴς ϑεὸς αὐτὸς ἠλευϑέ-
θῶσεν τὴν σάρχα τῆς φϑορᾶς χαὶ δουλείας τῆς ϑανατηφόρου καὶ
πικρᾶς ἀπαλλάξας τὴν ἀφϑαρσίαν περιέϑηχεν αὐτῇ, ἅγιον τοῦτο τῇ
10 σαρχὶ [καὶ] ἀιδιότητος καλλώπισμα περιϑείς, τὴν ἀϑανασίαν. ἔστι δὲ
καὶ ἄλλο κάλλος ἀνϑρώπων ἀγάπη »ayann dee, κατὰ τὸν ἀπόστο-
λον, »μαχροϑυμεῖ, χρηστεύεται, οὐ ζηλοῖ, οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦ-
ται.ς περπερεία γὰρ ὁ καλλωπισμὸς περιττότητος καὶ ἀχρειότητος
ἔχων ἔμφασιν. διὸ καὶ ἐπι φέρει" νοὐχ ἀσχημονεῖ.ς« ἄσχημον γὰρ τὸ
15 ἀλλότριον καὶ μὴ κατὰ φύσιν σχῆμα: τὸ δ᾽ ἐπίπλαστον ἀλλότριον,
ὅπερ ἐξηγεῖται σαφῶς, »οὐ ζητεῖς φήσας »τὸ μὴ ἑαυτῆς«᾿ τὸ γὰρ
ἴδιον ἡ ἀλήϑεια τὸ οἰχεῖον καλεῖ, τὸ δ᾽ ἀλλότριον ἡ φιλοκοσμία ζητεῖ,
ἐκτὸς οὖσα καὶ τοῦ ϑεοῦ χαὶ τοῦ λόγου καὶ τῆς ἀγάπης. τὸν δὲ
κύριον αὐτὸν τὴν ὄψιν αἰσχρὸν γεγονέναι διὰ Ἡσαΐου τὸ πνεῦμα
20 μαρτυρεῖ ν»καὶ εἴδομεν αὐτόν, καὶ οὐχ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος, ἀλλὰ
τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐχλεῖπον παρὰ τοὺς ἀνϑρώπους.« καὶ τίς
ἀμείνων κυρίου; ἀλλ᾿ οὐ τὸ κάλλος τῆς σαρχὸς τὸ φαντασιαστιχόν,
τὸ δὲ ἀληϑινὸν καὶ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος ἐνεδείξατο κάλλος,
τῆς μὲν τὸ εὐεργετιχόν, τὸ ὁὲ ἀϑάνατον τῆς σαρκός.

25 11. Ὅτι οὐ χρὴ καλλωπίζεσϑαι.

Οὐχ ἄρα ἡ πρόσοψις τοῦ ἐχτὸς ἀνϑρώπου, ἀλλὰ ἡ ψυχὴ καλλοω-
πιστέα τῷ τῆς καλοχαἀγαϑίας xoounuarı' εἴη δ᾽ ἂν χαὶ τὴν σάρχα
εἰπεῖν τῷ τῆς ἐγχρατείας χόσμῳ. al δέ, τὴν ἐπιφάνειαν καλλωπιζό-
μεναι χαὶ τὰ βάϑη χερσούμεναι, λελήϑασι σφᾶς αὐτὰς κατὰ τοὺς Al-

80 γυπτίων κοσμοῦσαι ναούς" προπύλαια παρ᾽ αὐτοῖς καὶ προτεμενίσματα

Sf Phil. 2, 7 — 11—16 1 Κου. 18, 4 — 900 Jes. 53, 28 — 28—S. 238, 15
Münzel verweist auf Luc. Imag. 11 αἵ γε τοιαῦται δμοιαί μοι δοκοῦσι τοῖς Alyv-
πτίοις ἱεροῖς" χἀχεῖ γὰρ αὐτὸς μὲν ὃ ναὸς χάλλιστός τε καὶ μέγιστος, λίϑοις τοῖς
πολυτελέσιν ἠσχημένος καὶ χρυσῷ χαὶ γφαφαῖς διηνϑισμένος" ἔνδον δὲ ἢν ζητῇς
τὸν ϑεόν, ἢ πίϑηχός ἐστιν ἢ ἴβις ἢ τράγος ἢ αἴλουρος. vgl. Diod. Bibl. I 83, 1;
87; Orig. c. Cels. IH 17 (I 215, 16-21 K.)

4 χοσμοίη P? χοσμώιη P* | μορφὴ Sy μορφὴν P 10 [χαὲὶ] Markland | 15 δ᾽
ausradiert P | 30 χοσμοῦσαι ναούς" Jacobs zu Achill. Tat. p. 607 χόσμους, οἷς ναοὶ
χαὶ P χόσμους᾽ οἱ ναοὶ χαὶ He | προταινίσματα F

252P2

4,1

2338 Clemens.

ἐξήσκηται, ἄλση τε καὶ ὀργάδες, κίοσίν τε παμπόλλοις ἐστεφάνωνται
αἵ αὐλαί: τοῖχοι δὲ ἀποστίλβουσι ξενικοῖς λίϑοις καὶ γραφῆς ἐν τέχ-
vov [οἷς] ἐνδεῖ οὐδὲ ἕν" χρυσῷ δὲ καὶ ἀργύρῳ καὶ ἠλέχτρῳ παραστίλ-
βουσιν οἱ ναοί, καὶ τοῖς ἀπὸ Ἰνδίας καὶ Αἰϑιοπίας πεποικιλμένοι

5 μαρμαίρουσι λιϑιδίοις, τὰ δὲ ἄδυτα χρυσοπάστοις ἐπισχιάζεται πέ-

DD
ι

Ὁ

ro" ἀλλ᾽ ἣν παρεισέλϑῃς (eis) τὸ βάϑος τοῦ περιβόλου σπεύδων
ἐπὶ τὴν ϑέαν τοῦ χρείττονος, ζητήσεις τὸ ἄγαλμα τὸ ἔνοικον | τοῦ
νεώ, παστοφύόρος δὲ ἢ τις ἄλλος τῶν ἱεροποιούντων περὶ τὸ τέμε-
γος σεμνὸν δεδορκώς, παιᾶνα τῇ «Αἰγυπτίων adov γλώττῃ, ὀλίγον
ἐπαναστείλας τοῦ καταπετάσματος, ὡς δείξων τὸν ϑεόν, πλατὺν ἡμῖν
ἐνδίδωσι γέλωτα τοῦ σεβάσματος. οὐ γὰρ ϑεὸς ὁ ζητούμενος ἔνδον
εὐρεϑήσεται, ἐφ᾽ ὃν ἐσπεύσαμεν, αἴλουρος δὲ ἢ κροκόδειλος ἢ αὐτόχϑων
ὄφις ἢ τι τοιοῦτον ϑηρίον ἀνάξιον (μὲν) τοῦ νεώ, χηραμοῦ δὲ ἢ φω-
λεοῦ ἢ βορβόρου ἀντάξιον" ὃ ϑεὸς Αἰγυπτίων ἐπὶ στρωμνῆς ἁλουργῆς
καταφαίνεται κυλιόμενον ϑηρίον. ταύτῃ μοι δοκοῦσιν αἱ χρυσοφο-
ροῦσαι γυναῖκες, τῶν πλοκάμων τοὺς ἐνουλισμοὺς ἀσχοῦσαι χρίσματά
τε παρειῶν καὶ ὑπογραφὰς ὀφϑαλμῶν καὶ βαφὰς μετιοῦσαι τριχῶν
καὶ τὴν ἄλλην βλαχείαν κακομηχανώμεναι, κοσμοῦσαι τὸν περίβολον
τὸν σαρχιχόν, αἰγυπτιάζουσαι ὡς ἀληϑῶς, ἐπισπᾶσθαι τοὺς δεισιδαί-
μονας ἐραστάς. ἀλλ᾽ ἣν ἀποχαλύψῃ τις τὸ καταπέτασμα τοῦ νεώ,
τὸν κεχρύφαλον λέγω, τὴν βαφήν, τὴν ἐσϑῆτα, τὸ χρυσίον, τὸ φῦ-
κος, τὰ ἐντρίμματα, τουτέστι τὸ ἐκ τούτων -συγχείμενον ὕφος, [τὸ
καταπέτασμα, ὡς. ἔνδον εὐρήσων τὸ κάλλος τὸ ἀληϑινόν, μυσάξεται,
εὖ old ἐγώ. οὐ γὰρ τὴν εἰκόνα τοῦ ϑεοῦ κατοιχοῦσαν ἔνδον εὑρήσει
τὴν ἀξιόλογον, πόρνη δὲ ἀντ᾽ αὐτῆς καὶ μοιχαλὶς τῆς ψυχῆς κατεί-
Anpe τὸ ἄδυτον, τό τε ἀληϑινὸν ϑηρίον ἐλεγχϑήσεται
ψιμυϑίῳ πίϑηκος ἐντετριμμμένος,

καὶ ὁ παλίμβολος ὄφις ἐχεῖνος διαβιβρώσκων τὸ νοερὸν τῆς ἀνϑρώ-
που διὰ τῆς φιλοδοξίας χηραμὸν ἔχει τὴν ψυχήν πᾶντα φαρμάχων
ὀλεϑρίων ἐμπλήσας καὶ τὸν ἑαυτοῦ τῆς πλάνης ἐνερευξάμενος ἰὸν

μετεσκεύασεν τὰς γυναῖχας εἰς πόρνας ὃ προαγωγὸς οὗτος δράχων

(οὐ γὰρ γυναικός, ἀλλ᾽ ἑταίρας TO φιλόκοσμον) αἷ τῆς παρὰ μὲν

27 CAF DI p. 503 Adesp. 517; vgl. Nauck, Philol. 4 (1849) p. 359; Crusius,
Rh. Mus. 49 (1894) S. 307; vgl. Aristoph. Ecel. 1072

2 χαὶ] Schw | 2f γραφαῖς ἐντέχνοις He γραφαῖς, ἐντέχνου αἷς Münzel | 8 [οἷς]
St αὐτοῖς Markland | 4 πεποικιλμένοι Münzel πεποικιλμένοις P | 6 (εἰς) Ma | (zeit)
σπεύδων Po | 7 ζητήσῃς Po ζητήσας oder ζητήσῃς τε Sy | 8 παστροφόρος F | [δὲ]
Di | 10 ἐπαναστείλῃ Münzel | 18 (μὲν) über ἃ. Z. P2 | 21 τὸν St τὸ P | 228 [τὸ
zer.) Wi | 25 μοιχαλλὶς P* w. 6. sch, M | 26 ἄδυτον: τὸ δὲ Ma | 29 ἔχει Meorr
ἔχειν PFM* ἔχων Schw | 30 [οὗτος δράκων] Schw | 81} δράχων' οὐ γὰρ γυναι-
κός, ἀλλ᾽ ἑταίρας Ῥϑ δρα....... γὰρ γυναικός @..... ἐρας P* (Lücken im Archetypus)

985

253 P

5,1

Paedagogus III. Cap. II. 4, 3—7, 2. 239

τοῖς ἀνδράσιν olxovgias ὀλίγα φροντίζουσιν, λύσασαι δὲ τἀνδρὸς τὸ
βαλλάντιον ἐκτρέπουσι τὰς χορηγίας εἰς ἐπιϑυμίας, ὡς πολλοὺς ἔχοιεν
τοῦ καλαὶ δοκεῖν εἶναι μάρτυρας, χαὶ τὴν πᾶσαν ἡμέραν χομμωτιχῇ
προσχαϑεζόμεναι ἀργυρωνήτοις σχολάζουσιν ἀνδραπόδοις. καϑάπερ 6,1

5 οὖν ὄψον πονηρὸν ἡδύνουσι τὴ» σάρχα καὶ τὴν μὲν ἡμέραν κομμωτικῇ
προστετήχασι ϑαλαμευόμεναι, μὴ ἐλεγχϑῶσιν ξανϑιζόμεναι, ἑσπέρας δὲ
καϑάπερ ἐκ φωλεοῦ πρὸς τὸν λύχνον τὸ νόϑον | τοῦτο προσέρπει 254 Ῥ
κἄλλος" συνεργεῖ γὰρ καὶ ἡ μέϑη καὶ τὸ ἀμυδρὸν τοῦ φωτὸς πρὸς
τὴν ἐπίϑεσιν αὐτῶν. καὶ τὴν μὲν ξανϑίζουσαν τοὺς πλοχάμους ὁ 2

10 χωμικὸς Μένανδρος εἴργει τῆς οἰκίας"

νῦν δ᾽ ἕρπε ἀπ᾽ οἴχων τῶνδε" τὴν γυναῖχα γὰρ

τὴν σώφρονα οὐ δεῖ τὰς τρίχας ξανϑὰς ποιεῖν,
ἀλλ᾽ οὐδὲ τὰς παρειὰς φυχοῦν οὐδὲ τοὺς ὀφϑαλμοὺς ὑπογράφεσϑαι.
λελήϑασι δὲ σφᾶς αἱ κακοδαίμονες τὸ οἰκεῖον ἀπολλύουσαι κάλλος 3

15 τοῦ ὀϑνείου τῇ ἐπεισαγωγῇ ἅμα γοῦν ἡμέρᾳ σπαρασσόμεναι καὶ
ἀποτριβόμεναι καὶ φυράμασί τισι καταπλαττόμεναι ψήχουσι μὲν τὸν
χρῶτα, ϑρύπτουσι δὲ τὴν σάρκα τοῖς φαρμάκοις καὶ τῇ περιεργίᾳ
τῶν δυμμάτοων τὸ οἰκεῖον μαραίνουσιν ἄνϑος. διὰ τοῦτό τοι χραὶ 4
μὲν ἔκ καταπλασμάτων καταφαίνονται, εὐάλωτοι δὲ ὑπὸ νόσων γί-

20 γονται ταχερὰν ἤδη τὴν σάρχα φαρμάκοις τὴν ἐσχιαγραφημένην ἔχου-
σαι, τῶν ἀνϑρώπων τὸν δημιουργὸν ἀτιμάζουσαι, ὡς οὐ κατ᾽ ἀξίαν
δεδωρημένον τὸ κάλλος. εἰχότως ἀργαὶ πρὸς οἰχουρίας γίνονται,
χαϑάπερ ἐζωγραφημέναι, καϑεζόμεναι εἰς ϑέαν, οὐχ εἰς οἰχουρίαν
γεγενημέναι. διὰ τοῦτό τοι ἡ παρὰ τῷ κωμικῷ ἐπιλογιστικὴ γυνὴ 1,1

25 λέγει"

τί δ᾽ ἂν γυναῖχες φρόνιμον ἐργασαίμεϑα

ἢ λαμπρόν, ci καϑήμεϑ᾽ ἐξανϑισμέναι,
τῶν ἐλευϑέρων γυναικῶν λυμαινόμεναι τὸν χαρακτῆρα, οἴχων ἀνα-
τροπὰς καὶ γάμων ἐχτροπὰς καὶ παίδων ὑποβολὰς περιποιούμεναι.

30 τοῦτο αὐτὸ γάρ τοι καὶ Avtıpyarns ὃ κωμικὸς ἐν Μαλϑακῇ τὸ ἕταιρι- 2

11f Menander Fr. 610 CAF III p. 184 --- 96 ἢ Aristoph. Lys. 42 ἔ

3 χομμωτιχῆι (uu in Ras.) ΡΙ | 5 ὄψον ἘΞ ὄψιν PF*M | 6 ξανϑιζόμεναι Mark-
land ἀνϑιζόμεναι P | 11 ἕρπε] ἐ ἔρρ᾽ Cobet, Mnemos. 4 (1855) p. 126 — Nov. lect. 30;
vgl. aber Eur. Hel. 477 | 14 ἀπολλύουσαι P! ἀπολύουσαι P* | 16 ἀποτριβόμεναι
Schw ἀποτεινόμεναι P ἀποχτεινόμεναι Bywater, Journ. of Phil. 4 (1872) p. 205 |
ψήχουσι Jacobs, Anthol. Palat. III p. 715 ψύχουσι P τρύχουσι Wendland Quaest.
Mus. 51 ef. wrgent Tert. de cultu fem. II 5 | 17 ϑρύπτουσι Bywater a. a. 0.
ὀρύττουσι P χρύπτουσι oder ῥύπτουσι Bermays | 18 ἄνϑος] κάλλος F, aber ἄνϑος
am Rand | 20 [τὴ»2] Bernays | 23 ἐζωγραφημέναι (μέναι in Ras.) P! ἐζωγραφημένῆς
M|27 χαϑήμεϑα FM ἐξηνϑισμέναι Ῥ8 (wie 5. 222, 23) | 29 zal γάμων ἐχτροπὰς᾽
am Rand ΕἸ] ὑποβολὰς Cobet 480f διαβολὰς P

240 Clemens,

κὸν τῶν γυναικῶν ἐπισχώπτει τὰ κοινὰ πάσαις ῥήματα εἰς τὴν κατα-
τριβὴν | ἐξηυρημένα λέγων
ἔρχεται,
μετέρχεται αὖ, προσέρχεται av, μετέρχεται,
5 ἥκει, πάρεστι, ῥύπτεται, προσέρχεται,
: σμῆται, κτενίζεται, Zußeßnxe, τρίβεται,
λοῦται, σχοπεῖται, στέλλεται, μυρίζεται,
κοσμεῖται, ἀλείφεται" + ἂν δ᾽ ἔχοι τι, ἀπάγχεται.

τρὶς γάρ, οὐχ ἅπαξ ἀπολωλέναι δίκαιαι κροκοδείλων. ἀποπάτοις χρώ- 8

10 PERL: καὶ σηπεδόνων ἀφροῖς ἐγχριόμεναι, καὶ ταῖς ὀφρύσι τὴν ἀσβό-
λην ἀναματτόμεναι καὶ ψιμυϑίῳ τὰς παρειὰς ἐντριβόμεναι. αἱ τοίνυν
καὶ τοῖς ἐϑνιχοῖς σπροσχορεῖς ποιηταῖς διὰ τὸν τρόπον πῶς οὐκ ἂν
ἀπόβλητοι τῇ ἀληϑείᾳ γένοιντο; ἕτερος γοῦν κωμικὸς ἐλέγχων αὐτὰς
Arsgıs' καὶ γὰρ καὶ τούτου παραϑήσομαι τὴν λέξιν δυσωποῦσαν τῷ

15 περιέργῳ τῆς ἑρμηνείας τὸ ἀδιάτρεπτον τῆς ἀναισχυντίας" οὐ γὰρ
εἰς τοσοῦτον περίεργος mv" ἐγὼ δὲ αἰσχύνομαι κωμῳδουμένης ἐς
τοσοῦτον τῆς γυναικωνίτιδος, N »βοηϑὸςς« γενομένη εἶτα μέντοι προσ-
ἀπολλύει καὶ τὸν ἄνδρα.

πρῶτα μὲν γὰρ ἐς τὸ χέρδος καὶ τὸ | συλᾶν τοὺς πέλας

20 πᾶντα τὰ ἄλλα [ἔργα] αὑταῖς πάρεργα γίγνεται.
τυγχάνει μικρά τις οὐσα" φελλὸς ἐν ταῖς βαυχίσιν |
ἐγκεχάττυται. μαχρά Tu‘ διάβαϑρον λεπτὸν φορεῖ
τὴν (Te) κεφαλὴν ἐπὶ τὸν ὦμον καταβαλοῦσα ἐξέρχεται"
τοῦτο τοῦ μήκους ἀφεῖλεν. 00% ἔχει τις ἰσχία"

25 ὑπενέδυσ᾽ ἐρραμμένα αὐτήν, ὥστε τὴν eunvylav
ἀναβοᾶν τοὺς εἰσιδόντας. κοιλίαν ἁδρὰν ἔχει"

ὃ--8 Antiphanes Fr. 148 CAF II p. 71 sq. — 17 vgl. Gen. 2, 18. 20 —
19—S. 241, 13 Alexis Fr. 98, 1. 2. 7—22. 24—26 CAF II p. 329 sqg.

-255 P

256P 2

94 S

und. > ae ee ee u nn

Paedagogus 11]. Cap. H. 7, 3—10, 1. 241

τιτϑί᾽ ἔστ᾽ αὐταῖσι τούτων ὧν ἔχουσ(ιν) οἱ κωμικοί"
ὀρϑὰ προσϑεῖσαι τοιαῦτα τοὐνδυτὸν τῆς κοιλίας
ὡσπερεὶ κοντοῖσι τούτοις εἰς τὸ πρόσϑί(εν) ἀπήγαγον.
τὰς ὀφρῦς πυρρὰς ἔχει τις" ζωγραφοῦσιν ἀσβόλφ.
συμβέβηκί(εν) εἶναε μέλαιναν" κατέπλασε φψιμυϑίῳ"
λευχόχρως λίαν τις ἐστίν: παιδέρωτ᾽ ἐντρίβεται.
καλὸν ἔχει τοῦ σώματός τι" τοῦτο γυμνὸν δεικνύει.
εὐφυεῖς ὀδόντας ἔσχεν" ἐξ ἀνάγκης δεῖ γελᾶν,
ἵνα ϑεωρῶσ(ιν) οἱ παρόντες τὸ στόμα ὡς κομψὸν φορεῖ.
ἂν δὲ μὴ χαίρῃ γελῶσα, διατελεῖ τὴν ἡμέραν
ξυλήφιον
μυρρίνης ἔχουσα λεπτὸν (0090v) ἐν τοῖς χείλεσιν,
ὥστε τῷ χρόνῳ σεσηρέν᾽͵, ἄν τε βούλητ᾽ ἂν τε μή.

Ταῦτα ὑμῖν εἰς τὴν ἀποτροπὴν τῆς φιλοχύσμου κακομηχανίας

9,1

15 &x | σοφίας κοσμικῆς παρατίϑεμαι, παμμάχως σῴζειν ἐϑελήσαντος ἡμᾶς 257 Ρ

τοῦ λόγου, μετὰ μικρὸν δὲ χαὶ ταῖς ϑείαις ἐπιστύψω γραφαῖς. φιλεῖ
δέ πος τὸ μὴ λανϑάνον δι᾿ αἰσχύνην τῶν ἐλέγχων ἀφίστασϑαι τῶν
ἁμαρτημάτων. ὡς δὲ ἡ καταπεπλασμένη χεὶρ καὶ ὃ περιαληλιμμένος
ὀφϑαλμὸς ὑπόνοιαν τοῦ νοσοῦντος ἐχ τῆς ὄψεως ἐνδείχνυται, οὕτως
τὰ ἐντρίμματα καὶ ai βαφαὶ νοσοῦσαν ἐν βάϑει τὴν ψυχὴν αἰνίττον-
ται. ἡμῖν δὲ παριέναι »ποταμὸν ἀλλότριονε 6 ϑεῖος παραινεῖ παιδα-
γωγός, τὴν ἀλλοτρίαν γυναῖχα, τὴν μάχλον, ποταμὸν ἀλλότριον ἀλλη-
γορῶν, πᾶσιν ἐπιρρέουσαν, πᾶσι δι’ ἀσέλγειαν πορνικὴν εἰς τρυφὴν

> r 2,82, > , ΕΣ, > ER
. ἐχχεομένην" »anro υδατος ἀλλοτρίου ἀποσχους, φησίν, »καὶ ἀπὸ πη-

γῆς ἀλλοτρίας um rings, τὸ ῥεῦμα τῆς ἡδυπαϑείας φυλάξασϑαι παραι-
vor, »ἵνα πολὺν ζήσωμεν χρόνον, προστεϑῇ δὲ auto ἔτη Lone, εἴτε
ἀλλοτρίαν ἡδονὴν μὴ ϑηρωμένοις εἴτε καὶ τὰς αἱρέσεις ἐκτρεπομένοις.
φιλοψία μὲν οὖν καὶ φιλοινία εἰ καὶ πάϑη μεγάλα, ἀλλ᾽ οὐ τοσαῦτα
τὸ μέγεϑος ὁπόση ἡ φιλοχοσμία. τράπεζα πλήρης καὶ κύλιχες ἐπάλ-

21 Prov. 9, 18a; vgl. Strom. 196 — 24—26 Prov. 9,18 be — 38--,. 242, 4
vgl. Plut. Mor. p. 523 E

1 τιτϑί᾽ ἔστ᾽ αὐταῖσι Jacobs, Additam. animady. in Athen. (Ienae 1809) p. 301
τιτϑίαις ταύταισιν P στήϑι᾽ ἔστ᾽ αὐταῖσι Ath. | 2 τοιαῦτα Ath. ταῦτα P τοὔνδυτον
Sy οὐ τον τυνδυτον Ρ γοῦν αὐτῶν Ath. | 8 τούτοις] τοὔπισϑ᾽ Emperius | ἀπήγαγεν
P | 5 κατέπλασε Ath. χατέπασε P | 6 παιδέρωτ᾽ Ath. πετεύρων δ᾽ ῬΊ 7 δείκνυται

10, 1

Ath. | 9 ϑεωροῖεν Ath. | ὡς Ath. ὡς ὅτι P| 10 ἂν Ath. ἐὰν P | διατελεῖ] διὰ τέλους

o&vaı Ath. βούλητ᾽ Schweighäuser βούλετ᾽ P βούλωνται Ath. | 15 χωμιχῆς P3 |

16 ἐπιστύψω Ma ἐπιστύφω P
Clemens 1, 16

942 Clemens.

ληλοι ἱκαναὶ πληρῶσαι τὴν λαιμαργίαν᾽ τοῖς δὲ φιλοχρύσοις καὶ φιλο-
πορφύροις καὶ φιλολίϑοις οὔτε ὃ “ὑπὲρ, γῆς καὶ ὑπὸ Ζῆν χρυσὸς αὐ-
τάρχης οὔτε ἢ Τυρίων ϑάλαττα οὔτε, μὴν ὁ φόρτος ὃ ar Ἰνδῶν καὶ
Αἰϑιόπων, ἀλλ οὐδὲ ὃ Πακτωλὸς ὁ ῥέων τὸν πλοῦτον. οὐδ᾽ ἂν 3
Μίδας τις αὐτῶν γένηται, πεπλήρωται, ἀλλὰ ἔτι πένης ἐστὶ Bee:
ἄλλον ποϑῶν, ἕτοιμοι δὲ οὗτοι oVvarodeveiv χρυσίῳ. εἰ δὲ καὶ ὁ
Πλοῦτος τυφλός, ὥσπερ οὖν, αἱ περὶ αὐτὸν ἐπτοημέναι καὶ συμπα-
ϑοῦσαι πῶς οὐ τυφλώττουσιν; ὅρον γοῦν ἐπιϑυμίας οὐκ ἔχουσαι εἰς 3
ἀναισχυντίαν ἐξοκέλλουσιν: δεῖ γὰρ αὐταῖς καὶ ϑεάτρου καὶ πομπῆς
καὶ πλήϑους ϑεατῶν καὶ πλάνης ἐν ἱεροῖς καὶ τῆς ἐν τοῖς ἀμφόδοις
διατριβῆς, ὡς πᾶσιν αὐτὰς γίνεσϑαι καταφανεῖς. κοσμοῦνται γὰρ ἵνα 4
ἄλλοις ἀρέσχοιεν αἱ ὃν προσώπῳ | καυχώμεναι, οὐκ ἐν καρδίᾳ" ὡς 258 P
γὰρ τὸν δραπέτην τὰ στίγματα, οὕτω τὴν μοιχαλίδα δείκνυσι τὰ
ἀνϑίσματα. »κὰν περιβάλῃ χόχκινον καὶ κοσμήσῃ κόσμῳ χρυσῷ, καὶ
ἐὰν ‚xolon στίμμι τοὺς ὀφϑαλμούς σου, εἰς μάτην ὃ ὡραϊοσμός σους,
ὃ λόγος διὰ “Ἱερεμίου φησίν.

Εἶτα οὐκ ἄτοπον ἵππους μὲν καὶ ὄρνεις χαὶ τὰ ἄλλα ζῷα ἔκ 11,1
τῆς χλόης καὶ τῶν λειμώνων ἀνίστασϑαι χαὶ ἀνίπτασϑαι οἰχείῳ
κόσμῳ χαίροντα, χαίτῃ ἱππικῇ καὶ χροιᾷ φυσιχῇ καὶ πτερώσει ποικίλῃ,
os δὲ ἐνδεέστερον καὶ τῆς ϑηρείου φύσεως ἡ γυνὴ ἀκαλλὴς εἰς τοσοῦ-
τον εἶναι οἴεται, ος ὀϑνείου δεῖσϑαι κάλλους, ὠνητοῦ καὶ σχιαγρα-
φουμένου; κεχρύφαλοι μέν γε καὶ κεκρυφάλων διαφοραὶ καὶ περίεργοι 2
πλοκχαί, ἀλλὰ χαὶ τῶν τριχῶν οἱ μυρίοι σχηματισμοὶ κατόπτρων τε
πολυτίμητοι κατασχευαί, οἷς κατασχηματίζονται ϑηρῶσαι τοὺς dixnv
παίδων ἀφρόνων περὶ τὰς μορφὰς ἐπτοημένους, τέλεον ἀπηρυϑρια-
κυιῶν ἐστι γυναικῶν, ἃς ἑταίρας καλῶν οὐχ ἂν τις ἀφαμάρτοι προσ-
Οπεῖα ποιούσας τὰ πρόσωπα. ἡμῖν δὲ ὁ λόγος παραινεῖ »μὴ σκοπεῖν 3
τὰ βλεπόμενα, ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα" τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσκαιρα,
τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνιας. ὃ δὲ καὶ πέρα τῆς ἀτοπίας προβέβηκεν,
τῆς ἐπιπλάστου μορφῆς τῆς ἑαυτῶν οἷον ἀνδραγαϑήματός τινος ἢ
ἐπανορϑώματος κάτοπτρα ἐπινενοήκασιν, ἐφ᾽ ἧς ἀπάτης μάλιστα..
κάλυμμα ἐπιτιϑέναι ἐχρῆν οὐδὲ γάρ, ὡς ὁ μῦϑος Ἑλλήνων ἔχει,
ΜΝαρκίσσῳ προεχώρησεν τῷ καλῷ τῆς Eavrod εἰκόνος γενέσϑαι ϑεατήν.
εἰ δὲ οὐδεμίαν eixova ὁ Μωυσῆς παραγγέλλει ποιεῖσϑαι τοῖς ἀνθρώποις 12,1

2 vgl. Plato Leg. V p. 728 A πᾶς 6 τ᾽ ἐπὶ γῆς καὶ ὑπὸ γῆς χρυσός --- 12 vgl.
II Kor. 5, 12 — 14f Jerem. 4, 30 — 96 1 vgl. Pollux V 102; Anthol. Palat. XI

408, 4 (ὥστε προσωπεῖον κοὐχὶ πρόσωπον ἔχειν») --- 27—29 II Kor. 4, 18 — 84 f vgl.
Exod. 20, 4

ὝΡΡνΨΨΨ Ψ ΡΨ ΨΥ

Paedagogus III. Cap. II. 10, 2—13, 2. 243

ἀντίτεχνον τῷ ϑεῷ, πῶς ἂν εὐλόγως ποιοῖεν αἱ γυναῖκες αὗται
σφῶν κατὰ ἀνάκλασιν ἀπομιμούμεναι τὰς εἰχόνας εἰς τοῦ προσώπου
τὴν ψευδοποιίαν; ἀλλὰ καὶ τῷ Σαμουὴλ τῷ προφήτῃ, ὁπότε πέμπε-
ται ἕνα χρῖσαι τῶν υἱῶν Ἰεσσαὶ εἰς βασιλέα, [καὶ] τὸν πρεσβύτατον
τῶν παίδων αὐτοῦ καλὸν καὶ μέγαν ἰδόντι, ὁπότε τὸ χρῖσμα προέ-
βαλεν ὃ “Σαμουὴλ ἡσϑεὶς ἐπ᾿ αὐτῷ, »εἶἴπενε, φησίν, »ὁ κύριός αὐτῷ"
μὴ ἐπιβλέψῃς εἰς τὴν ὄψιν αὐτοῦ καὶ τὸ ὕψος τοῦ μεγέϑους αὐτοῦ,
ὅτι ἀπῶσμαι αὑτόν. ἄνϑρωπος μὲν γὰρ εἰς ὀφϑαλμοὺς ὄψεται καὶ
κύριος εἰς καρδίανε, καὶ οὐκ ἔχρισε τὸν καλὸν τὸ σῶμα, ἀλλὰ τὸν
καλὸν τὴν | ψυχήν. | εἰ οὖν τὸ φυσικὸν τοῦ σώματος κάλλος ἔλαττον
τοῦ ψυχικοῦ λογίζεται κύριος, τί περὶ τοῦ νόϑου φρονεῖ, ἅπαν τὸ
ψεῦσμα ἄρδην ἐχβαλών; »διὰ πίστεως γὰρ περιπατοῦμεν, οὐ διὰ
εἴδους.« σαφέστατα γοῦν ὁ κύριος διὰ τοῦ ᾿Αβραὰμ διδάσχει καὶ
πατρίδος καὶ συγγενέων καὶ κτήσεως καὶ πλούτου παντὸς καταφρονεῖν
τὸν ἑπόμενον τῷ ϑεῷ, ποιήσας αὐτὸν ἔπηλυν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ
»φίλονε αὐτὸν ὠνόμασεν τῆς οἴχοι καταφρονήσαντα, περιουσίας"
εὐπατρίδης γὰρ ἣν καὶ εὔπορος σφόδρα. τριακοσίοις γοῦν καὶ ὀχτω-
καίδεκα οἰχέταις ἰδίοις χεχείρωται τοὺς τέσσαρας βασιλεῖς τοὺς
αἰχμαλωτεύσαντας τὸν Amt. μόνην εὐὑρίσχομεν τὴν Εσϑὴρ δικαίως
κοσμουμένην. ἐχαλλωπίζετο μυστικῶς ἡ γυνὴ βασιλεῖ τῷ ξἕαυτῆς,
ἀλλὰ τὸ χάλλος αὐτῆς ἐκεῖνο λύτρον εὐρίσχεται φονευομένου λαοῦ.
Ὅτι δὲ ἑταίρας μὲν ποιεῖ τὰς γυναῖχας ὁ καλλωπιοσμός, ἀνδρο-
γύνους δὲ τοὺς ἄνδρας καὶ μοιχικούς, μάρτυς ἡμῖν ὃ τραγικὸς διηγού-
μενος ὧδέ πως;
ἐλϑὼν δὲ ἐκ Φρυγῶν ὃ τὰς ϑεὰς

χρίνων ὅδε, εἷς ὁ μῦϑος ᾿Αργείων ἔχει,

“ακεδαίμονα, ἀνϑηρὸς μὲν εἱμάτων στολῇ

χρυσῷ τε λαμπρός, βαρβάρῳ χλιδήματι,

ἐρῶν ἐρῶσαν ᾧχετ᾽ ἐξαναρπάσας

Ἑλένην πρὸς Ἴδης βούσταϑμα, ἔχδημον λαβὼν

“Μενέλαον.

ὦ κάλλους μοιχικοῦ" ἀνέτρεψε τὴν Ἑλλάδα ἡ βάρβαρος φιλοχοσμία
καὶ ἡ ἀνδρόγυνος τρυφή" σωφροσύνην διέφϑειρεν Πακωνικὴν ἐσϑὴς

8--1ὸ I Sam. 16,7 --- 12f II Kor. 5, 7 --- 13—15 vgl. Gen. 12, 1 — 16 zu
φίλον vgl. Paed. ΠῚ 42; Strom. II 20. 103; IV 105. 106 (= I Clem. Cor. X 1; XVII 2);
Philo De sobr. 56 (I p. 401 M); Jak. 2, 23 u. Zahn, Forsch. III p. 152 — 17—19 vgl.
Gen. 14, 14f — 19-21 vgl. Esth. 5; Ὁ 1f (15, 4f) — 25-31 Eurip. Iph. in
Aul. 71—77

4 [zei] tilgt P3 | 10 ἔλαττον (2 u. zz in Ras.) P | 14 συγγενῶν F συγγενειῶν
Markland | 27 εἰμάτων (ει in Ras.) P?2 | στοληῖ M? Eur. στολὴν PFM*
16*

958 259 P

13,1

244 Clemens.

καὶ χλιδὴ καὶ κάλλος ὡραῖον" αἱ βάρβαροι φιλοκοσμίαι ἑταίραν
ἤλεγξαν τὴν Διὸς ϑυγατέρα. οὐχ ἦν παιδαγωγὸς αὐτοῖς ἀνακόπτων 3
Tag ἐπιϑυμίας οὐδὲ μὴν ὁ λέγων "μὴ μοιχεύσῃςς οὐδὲ (6) »μὴ ἐπιϑυ-
unans«. λέγων μηδὲ εἰς μοιχείαν ὁδεύσῃς δι᾿ ἐπιϑυμίας, ἀλλὰ μηδὲ
δ τὰς ὀρέξεις ἐχκαύσῃς διὰ φιλοκοσμίας. οἷον αὐτοῖς τὸ ἐπὶ τούτοις 4
ἐξηχολούϑησεν τέλος, καὶ ὅσων ἀπέλαυσαν κακῶν οἱ φιλαυτίαν
κωλῦσαι μὴ ϑελήσαντες" ἤπειροι κεκίνηνται δύο ἀπαιδεύτοις ἡδοναῖς
καὶ κλονεῖται τὰ πάντα μειρακίῳ βαρβάρῳ: Ἑλλὰς ὅλη ναυτίλλεται,
στενοχωρεῖται δὲ ἡ ϑάλασσα ἠπείρους φέρουσα' πόλεμος ἐχριπίζεται 5
10 μαχρύς, καὶ μάχαι καταρρήγνυνται καρτεραί, καὶ νεχρῶν ἐμπίμπλαται
τὰ πεδία" ἐνυβρίξει τῷ ναυστάϑμῳ ὃ βάρβαρος" ἀδικία | χρατεῖ καὶ 260 P
τοῦ ποιητικοῦ Διὸς ἐχείνου τὸ ouua τοὺς Θρᾷκας βλέπει" εὐγενὲς
αἷμα βάρβαρα πίνει πεδία καὶ ποταμῶν ῥεύματα σώμασιν ἵσταται
vexgols' στήϑη κρούεται ϑρήνοις καὶ τὸ πένϑος ἐπινέμεται τὴν γῆν"
16 πᾶντες δὲ σείονται

πόδες πρλυξηλανοῦ Ἴδης
καὶ κορυφαί, Τρώων τε πόλις καὶ νῆες ᾿Αχαιῶν.

ποῖ φύγωμεν, Ὅμηρε, καὶ στῶμεν; δεῖξον ἡμῖν γῆν μὴ κεχινημένην. 14,1

x» x * μὴ ϑίγῃς ἡνιῶν, παιδίον, ἄπειρος ὦν, μηδὲ ἀναβῇς τὸν δίφρον
20 ἐλαύνειν μὴ μαϑών" δυσὶν ἡνιόχοις οὐρανὸς ἥδεται, οἷς μόνοις

ἐλαυνόμενον ἄγεται τὸ πῦρ. μετάγεται γὰρ ἡ διάνοια ὑπὸ ἡδονῆς,

καὶ τὸ ἀκήρατον τοῦ λογισμοῦ μὴ rudaywyovusvov τῷ λόγῳ εἰς

ἀσέλγειαν κατολισϑαίνει καὶ μισϑὸν τοῦ παραπτώματος τὸ ἀπόπτωμα

λαμβάνει. δεῖγμά σοι τούτων οἱ ἄγγελοι τοῦ ϑεοῦ τὸ κάλλος κατα- 2
25 λελοιπότες διὰ κάλλος μαραινόμενον καὶ τοσοῦτον ἐξ οὐρανῶν ἀπο-

πεσόντες χαμαί. ἀλλὰ καὶ Σικιμῖται κολάζονται καταπεπτωκότες

τὴν ἁγίαν ὑβρίζοντες παρϑένον᾽ Tapos ἡ κόλασις αὐτοῖς καὶ τὸ

μνημόσυνον τῆς ἐπιτιμίας εἰς σωτηρίαν παιδαγωγεῖ. |

11. Πρὸς τοὺς καλλωπιζομένους τῶν ἀνδρῶν. 261 P

30 Eis τοσοῦτον δὲ ἄρα ἐλήλακεν ἡ χλιδὴ ὡς μὴ To ϑῆλυ μόνον 15,1
γοσεῖν περὶ τὴν κενοσπουδίαν ταύτην, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄνδρας ζηλοῦν

8f Exod. 20, 13. 17 --- 1ὅ--ΤἼὖ Y59f — 18 vgl. Archimedes (z. B. bei Pappos
ed. Hultsch VIII p. 1060) δός μοι ποῦ στῶ κτλ. --- 19f vielleicht aus Eurip. Phae-
thon; vgl. Meineke zu Athenäus vol. IV p. 232 (μή μοι ϑίγῃς τῶν ἡνιῶν ἄπειρος
ὦν, | und’ ἐπαναβῇς τὸν δίφρον οὐ μαϑὼν ἐλᾶν) — 20—24 vgl. Plato Phädrus
Ῥ. 246ff — 24—26 vgl. Gen. 6, 1f — 26f vgl. Gen. 34 — 80ff vgl. Suid. 8. τ,
“εόντιος μοναχός

ον ΝΑ \

παν

Paedagogus III. Cap. II. 13, 3—Cap. III. 16, 2. 245

τὴν νόσον. μὴ γὰρ καϑαρεύοντες καλλωπισμοῦ οὐχ ὑγιαίνουσιν, πρὸς
δὲ τὸ μαλϑακώτερον ἀποκλίναντες γυναικίζονται, κουρὰς μὲν ἀγεννεῖς
καὶ πορνικὰς ἀποκειρόμενοι,
χλανίσι δὲ δὴ φαναῖσι περιπεπεμμένοι
καὶ μαστίχην τρώγοντες, ὄζοντες μύρου.
τί ἂν τις φαίη τούτους ἰδών; ἀτεχνῶς καϑάπερ μετωποσχόπος ἐκ
τοῦ σχήματος αὐτοὺς καταμαντεύεται μοιχούς τε καὶ ἀνδρογύνους,
ἀμφοτέραν ἀφροδίτην ϑηρωμένους, μισότριχας, ἄτριχας, τὸ ἄνϑος τὸ
ἀνδρικὸν μυσαττομένους, τὰς κόμας δέ, ὥσπερ αἱ γυναῖχες, κοσμου-
μένους. »ἐπ᾿ οὐχ ὁσίοις δὲ τόλμαις ζῶντεςς« οἱ παλίμβολοι
δέζουσιν ἀτάσϑαλα καὶ κακὰ ἔργα,

φησὶν ἡ Σίβυλλα. διὰ τούτους γοῦν πλήρεις αἱ πόλεις πιττούντων,
ξυρούντων, παρατιλλόντων τοὺς ϑηλυδρίας τούτους" ἐργαστήρια δὲ
χατεσχεύασται καὶ ἀνέφκται πάντῃ καὶ τεχνῖται τῆς ἑταιρικῆς ταύτης
πορνείας συχνὸν ἐμπολῶσιν ἀργύριον ἐμφανῶς" οἷς σφᾶς καταπιττοῦσι
καὶ τὰς τρίχας ἀνασπῶσι πάντα τρόπον παρέχουσιν, οὐδὲν αἰσχυνό-
uevou τοὺς ὁρῶντας οὐδὲ τοὺς παριόντας, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἑαυτοὺς ἄνδρας
ὄντας" τοιοῦτοι γὰρ οἱ τῶν ἀγεννεστέρων ζηλωταὶ παϑῶν, ἅπαν τὸ
σῶμα τοῖς βιαίοις τῆς πίττης ὁλκοῖς λελειουργημένοι. μέλει δὲ οὐδ᾽
ὁπωστιοῦν περαιτέρω τῆς τοιαύτης προβαίνειν ἀναισχυντίας. εἰ γὰρ
μηδὲν ἄπραχτον αὑτοῖς ὑπολείπεται, οὐδὲ ἐμοὶ ἄρρητον. ἕνα τινὰ
τούτων τῶν ἀγεννῶν παιδαγωγικῶς ἐπιπλήττων 0 > Διογένης ὁπηνίχα |
ἐπιπράσκετο, ἀνδρείως σφόδρα ἤχει. εἶπεν, »μειράκιον, ἄνδρα ὦνησαι
σαυτῷς, ἀμφιβόλῳ λόγῳ τὸ πορνικὸν ἐχείνου σωφρονίζων. τὸ γὰρ
ἄνδρας ὄντας ξύρεσϑαι καὶ λεαίνεσϑαε πῶς οὐχ ἀγεννές; βαφὰς δέ

2—5 vgl. CAF III p. 470f Adesp. 338; PLG* II p. 459; Blass, Hermes 35 (1900)
S. 341 — 10 f Orae. Sibyll. 4, 154f — 12—18 vgl. Theopomp bei Athen. XII p. 518 A
χαὶ παρά γε τοῖς Τυρρηνοῖς ἐργαστήρια χατεσχεύασται πολλὰ καὶ τεχνῖται τούτου
τοῦ πράγματος εἰσίν, ὥσπερ παρ᾽ ἡμῖν οἱ χουρεῖς" παρ᾽ οὺς ὅταν εἰσέλϑωσι, παρ-
ἔχουσιν ἑαυτοὺς πάντα τρόπον, οὐδὲν αἰσχυνόμενοι τοὺς ὁρῶντας οὐδὲ τοὺς παρ-
ἐόντας (nachgewiesen von R. Münzel) — 21—24 vgl. Philo Quod omn. prob. 110.
18 (II p. 465 M); Diog. Laert. VI 74; Arsen. Viol. p. 197 sq. W. — 25 vgl. Mu-
sonius bei Stob. Flor. 6, 62 Mein. (p. 291, 1—7 Hense) ἤδη δέ τινες καὶ αὐτῷ τῷ
βαρύνεσϑαι τὰς τρίχας κείρονται, καὶ λεαίνουσι τὰ γένεια, σαφῶς οὗτοί γε κατεα-
γότες ὑπὸ τῆς τρυφῆς καὶ ἐκνενευρισμένοι παντάπασιν, οἵ γε ἀνέχονται ἀνδρόγυνοι καὶ
γυναιχώδεις ὁρᾶσϑαι ὄντες, ὅπερ ἔδει φεύγειν ἐξ ἅπαντος, εἰ δὴ τῷ ὄντι ἄνδρες ἦσαν.

16,1

96 S
2

16 τρίχας] + τοῖς über ἃ. Z. P2| 19 089° P | 23 ὥνησαι Ῥ' ὥνησε P* | 25 ξυρᾶ-᾿

σϑαι P3

246 Clemens.

τινὰς τριχῶν καὶ χρίσματα πολιῶν καὶ ξανϑίσματα, ἀνδρογύνων
ἐξωλῶν ἐπιτηδεύματα, καὶ τοὺς διακτενισμοὺς αὐτῶν τοὺς ϑηλυ-
δριώδεις μεϑετέον. ἡγοῦνται γὰρ καϑάπερ ὄφις τῆς κεφαλῆς anex- 8
δύσασϑαι τὸ γῆρας μεταγράφοντες | ἑαυτοὺς καὶ νεοποιοῦντες" εἰ καὶ 262 Ῥ

5 σοφίσονται τὰς τρίχας, ἀλλ᾽ οὐ τὰς ῥυτίδας διαφεύξονται, ἀλλ᾽ οὐ
λήσονται τὸν ϑάνατον σοφιζόμενοι τὸν χρόνον. οὐ γὰρ δεινόν, οὐ
δεινὸν γέροντα δοχεῖν τὸ εἶναι λαϑεῖν μὴ δυνάμενον. ὅσῳ γοῦν 4
ὁ ἄνϑρωπος σπεύδει πρὸς τέλος, τοσούτῳ τιμιώτερος πρὸς ἀλήϑειαν,
μόνον ἔχων αὑτοῦ πρεσβύτερον τὸν ϑεόν, ἐπεὶ κἀκεῖνος ἀίδιος γέρων

10 6 τῶν ὄντων πρεσβύτερος" »παλαιὸν ἡμερῶνς κέκληκεν αὐτὸν ἡ
προφητεία, »καὶ ἡ ϑρὶξ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ οὐσεὶ ἔριον καϑαρόνε, ὃ
προφήτης λέγει. οὐδεὶς δὲ ἄλλος, φησὶν ὁ κύριος, »δύναται ποιῆσαι
τρίχα λευχὴν ἢ μέλαινανκ. πῶς οὗν ἀντιδημιουργοῦσι. τῷ ϑεῷ, 11,1
μᾶλλον δὲ ἀντιχεῖσϑαι βιάζονται οἱ ἄϑεοι τὴν ὑπ᾿ αὐτοῦ πεπολιω-

15 μένην παραχαράττοντες τρίχα; »στέφανος δὲ γερόντων πολυπειρίας,
ἘΠ ἡ γραφή, καὶ τοῦ προσώπου αὐτῶν ἡ ἡ πολιὰ ἄνϑος "πολυπειρίας"

i δὲ τὸ πρεσβεῖον τῆς ἡλικίας, τὸν πολιέα, καταισχύνουσιν. οὐχ
τὰς δέ, οὐχ ἔστιν ἀληϑινὴν ἐνδεικνύναι τὴν ψυχὴν τὸν κίβδηλον
ἔχοντα κεφαλήν. »ὑμεῖς δὲ οὐχ οὕτωςς«, φησίν, »ἐμάϑετε τὸν Χριστόν, 2

20 εἴ γε αὐτὸν ἠκούσατε καὶ ἐν αὐτῷ ἐδιδάχϑητε, καϑώς ἐστιν ἀλήϑεια
ἐν τῷ Ἰησοῦ, ἀποϑέσϑαι ὑμᾶς κατὰ τὴν προτέραν ἀναστροφὴν τὸν
παλαιὸν ἄνϑρωπονς, οὐ τὸν πολιόν, ἀλλὰ »τὸν φϑειρόμενον κατὰ
τὰς ἐπιϑυμίας τῆς ἀπάτης" ἀνανεοῦσϑαι dee, μὴ βαφαῖς καὶ καλλωπί-
σμασιν, ἀλλὰ »τῷ πνεύματι τοῦ νοὸς ὑμῶν καὶ ἐνδύσασϑαι τὸν καινὸν

25 ἄνϑρωπον τὸν κατὰ ϑεὸν κτισϑέντα ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ὁσιότητι τῆς
ἀληϑείας.« ἄνδρα δὲ ὄντα κτενίζεσϑαι καὶ ἀποκείρεσϑαι ξυρῷ πρὸς 3
εὐπρέπειαν καὶ πρὸς τὸ ἔσοπτρον διατιϑέμενον τὰς τρίχας ξύρεσϑαί
τε καὶ ἀποτίλλεσϑαι καὶ λεαίνεσϑαι τὰς γένυς πῶς οὐ γυναικεῖον;
καὶ εἰ μή τις αὐτοὺς γυμνοὺς ἴδοι, κἂν γυναῖχας ὑπολάβοι. εἰ γὰρ 4

80 μὴ χρυσοφορεῖν καὶ αὐτοῖς ἐφεῖται, ἀλλ᾽ οὖν γε διὰ τὴν ϑηλυδριώδη
ἐπιϑυμίαν ἱμάντας καὶ λώματα χρυσίου περιπτύξαντες πετάλοις ἢ
τινα σφαιρικὰ τῆς αὐτῆς ὕλης ποιησάμενοι σχήματα σφυρῶν ἀπαρ-

3f vgl. 2. Β. Aristot. Hist. an. V 17 p. 549p 26 — 10f Dan. 7,9 — 19 Matth.
5, 36 — 15 Sır. 25, 6 — 19—26 Ephes. 4, 20-24

1 χαὶ χρίσματα co nach ξανϑίσματα Ma | 2 τοὺς διαχτενισμοὺς Sy τοῦ δια-
χτενισμοῦ P | 88 ἀπεχδύσεσϑαι Cobet, Mnemos. 11 (1862) p. 393 | 4 (zail τοι εἰ καὶ
Heyse εἰ (δὲ) καὶ Ma (ol) εἰ καὶ Münzel | 7 γέροντα Di γέροντ᾽ ἂν P γέροντα
ζἀναίνεσϑαιΣ. . .. δυνάμενον; Ma | 8 {τὸν τέλος F|9 ἀιδίως Ma | 10 παλαιῶν
F | 12 ἄλλος] ἄνϑρωπος Markland | 17 πρεσβεῖον P3 πρέσβιον P* | τὴν πολιάν St |
19 φασὶν F | 28 ἀνανεοῦσϑε P3 | 24 ἐνδύσασϑαι Ephes. ἐνδύσασϑε P | 26 ἀπο-
zeiloeodaı Sy ἀποχείρασϑαι P | 31 περιπτύξαντες (ες in Ras.) P!

u nn ud u

nn nt

Paedagogus III. Cap. III. 16, 3—19, 4. 247

τῶνται καὶ τραχήλων ἀπαιωροῦσι. δόφισμα τοῦτο κατεαγότων 18,1
ἀνθρώπων εἰς τὴν γυναικωνῖτιν κατασυρομένων, ἀμφιβίων καὶ
λάγνων ϑηρίων" πορνικὸς τῆς ἐνέδρας 6 τρόπος καὶ ἄϑεος οὗτος. ὃ
γὰρ ϑεὸς τὴν μὲν γυναῖχα | λείαν ἠϑέλησεν εἶναι, αὐτοφυεῖ τῇ κόμῃ 263 P
5 μόνῃ ὥσπερ ἵππον τῇ χαίτῃ γαυρουμένην, τὸν δὲ ἄνδρα καϑάπερ
τοὺς λέοντας γενείοις κοσμήσας καὶ τοῖς λασίοις ἤνδρωσε στήϑεσι"
δεῖγμα τοῦτο ἀλκῆς καὶ ἀρχῆς: ταύτῃ καὶ τοὺς ἀλεχτρυόνας τοὺς 2
ὑπερμαχοῦντας τῶν ὀρνίϑων χκαϑάπερ κόρυσι τοῖς κόλλεσιν ἐχαλλώ-
πισεν. καὶ οὕτως περὶ πολλοῦ τὰς τρίχας ταύτας 6 ϑεὸς ἡγεῖται
10 ὥστε ἅμα φρονήσει κελεύειν παραγίνεσθαι αὐτὰς τοῖς ἀνδράσι, καὶ
δὴ ἀγασϑεὶς τῇ σεμνότητι τὸ βλοσυρὸν τοῦ ϑεάματος γεραρᾷ τετίμηκεν
πολιᾷ. φρόνησις δὲ καὶ ἀκριβεῖς λογισμοὶ πολιοὶ συνέσει συναχμά- 3
ζουσι τῷ χρόνῳ, καὶ τὸ γῆρας ἐνισχύουσι τῷ τόνῳ τῆς πολυπειρίας,
ἄνϑος ἀξιέραστον φρονήσεως σεμνῆς εἰς πίστιν εὔλογον προτείνοντες
15 (τὴν) πολιᾶν. τοῦτο οὖν τοῦ ὃ ἀνδρὸς τὸ σύνϑημα, τὸ γένειον, de οὗ κατα- 19,1
φαίνεται [ὁ] ἀνήρ, πρεσβύτερόν ἐστι τῆς Evas καὶ σύμβολον τῆς κρείτ-
τονος φύσεως" τούτῳ πρέπειν ἐδικαίωσε τὸ λάσιον ὁ ϑεός, καὶ διέ-
ὄπειρεν παρὰ πᾶν τὸ σῶμα τοῦ ἀνδρὸς τὰς τρίχας, τὸ δὲ ὅσον λεῖον
αὐτοῦ καὶ μαλϑακὸν ἀφείλετο τῆς πλευρᾶς εἰς ὑποδοχὴν σπέρματος
20 εὐαφῆ τὴν Εδαν δημιουργήσας γυναῖχα βοηϑὸν οὔσαν γενέσεως καὶ
οἰχουρίας. ὃ δὲ (προήκατο γὰρ τὸ λεῖον) ἔμεινέν τε ἀνὴρ καὶ τὸν 2
ἄνδρα δεικνύει. καὶ τὸ δρᾶν αὐτῷ συγχεχώρηται, ὡς ἐχείνῃ τὸ
πάσχειν. ξηρότερα γὰρ φύσει καὶ ϑερμότερα τὰ δασέα τῶν ψιλῶν
ἐστιν. διὸ καὶ τὰ ἄρρενα τῶν ϑηλειῶν καὶ τὰ ἔνορχα τῶν ἐχτομιῶν
25 χαὶ τὰ τέλεια τῶν ἀτελῶν δασύτερά τέ ἐστι καὶ ϑερμότερα. τὸ οὖν 3
τῆς ἀνδρώδους φύσεως σύμβολον, τὸ λάσιον, παρανομεῖν ἀνόσιον"
τὸ δὲ καλλώπισμα τῆς λειάνσεως, ϑερμαίνομαι γὰρ ὑπὸ τοῦ λόγου,
el μὲν ἐπὶ τοὺς ἄνδρας, ϑηλυδρίου, εἰ δὲ ἐπὶ τὰς γυναῖχας, μοιχοῦ"
ἄμφω δὲ ὅτι μάλιστα πορρωτάτω τῆς ἡμετέρας ἐχτοπιστέον πολι-
80 τείας. »ἀλλὰ καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς ὑμῶν πᾶσαι ἠριϑμημέναις, 4
φησὶν ὁ κύριος. ἠρίϑμηνται δὲ καὶ (ai) ἐπὶ τῷ γενείῳ καὶ μὴν καὶ
1ff vgl. Epiktet ΠΠ 1, 278 --- ὅ ἔ νρῖ. χὰ 1 f— 6fvgl. 4 189 --- 15 fvgl. Musonius
bei Stob. Flor. 6, 62 Mein. (p. 289, 9—11 Hense) τὸν δὲ πώγωνα zal σύμβολον γεγο-
γέναι τοῦ ἄρρενος, ὥσπερ ἀλεχτρυόνι λόφον καὶ λέοντι χαίτην. Ähnlich Epiktet
UI 1,45; [Lukian] Cyn. 14 --- 19f vgl. Gen. 2, 21f. 18 — 22f vgl. Aristot. De
an. gen. 1 20 p. 729a 27 ff — 27 vgl. Diogenes bei Stob. Flor. 6, 5 Mein. (p. 294, 14
Hense) Διογένης πρός τινα νέον περιττῶς καλλωπιζόμενον »el μὲν πρὸς ἄνδρας,
ἀτυχεῖς« εἶπεν, »el δὲ πρὸς γυναῖχας, ἀδικεῖς.« Diog. Laert. VI 54 — 30 Matth.
10, 30; Luk. 12, 7
4 λείαν P! λίαν P* | αὐτοφυεῖ F! am Rand αὐτοφυῆ PF (Text) M | 8 χάλλε-
σιν P3 καλλαίοις Cobet 483 | 15 (rijv) Wi | 16 [ὁ] Wi | 17 [τὸ λάσιον] Sy | 24 &x-
τομιῶν Sy Cobet 485 ἐντομίων P | 31 (ei) Barnard, The Bibl. Text p. 44

248 Clemens.

αἱ παρ᾽ ὅλον τὸ σῶμα. οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν ἐκτιλτέον παρὰ τὴν προαί- 30,1
ρεσιν τοῦ ϑεοῦ τὴν ἐγκατηριϑμημένην τῷ αὐτοῦ Heinuarı“ »el μή
τι οὐχ ἐπιγιγνώσκετε ἑξαυτούςς, φησὶν ὁ ἀπόστολος, »ὅτι Χριστὸς
Ἰησοῦς ἐν ὑμῖν«ε, ὃν εἰ ἐνοικοῦντα γδειμεν, οὐκ old ὅπως ἂν αὐτὸν
λωβᾶσϑαι τετολμήκειμεν. τὸ δὲ καὶ πιττοῦσϑαι (ὀχνῶ καὶ “λέγειν | 2
τὴν περὶ τοὔργον ἀσχημοσύνην) ἀπεστραμμένους καὶ χεχυφότας καὶ 264 P
τῆς φύσεως τὰ ἀπόρρητα εἰς τὸ συμφανὲς ἀπογυμνοῦντας, ἐξορχου-
μένους καὶ λορδουμένους, ἀπερυϑριῶσι σχήμασιν οὐκ ἀπερυϑριῶντας
αὑτούς, ἐν αὐτῇ νεολαίᾳ καὶ γυμνασίῳ μέσῳ, ἔνϑα ἀρετὴ ἀνδρῶν
ἐξετάζεται, | ἀσχημονοῦντας, τὸ παρὰ φύσιν τοῦτο διώκοντας ἐπιτή- 91 8
δευμα, πῶς οὐχὶ τῆς ἐσχάτης ἀσελγείας ἐστίν; οἱ γὰρ ἐν τῷ φανερῷ
τοιαῦτα διαπραττόμενοι σχολῇ γ᾽ ἂν αἰδεσϑεῖεν οἴχοι τινᾶς. κατα- 3
μαρτυρεῖ δὲ αὐτῶν ἡ ἐν τῷ δημοσίῳ ἀναισχυντία τὴν ἐν τῷ ἀφανεῖ
ἐπ᾽ ἐξουσίας ἀκολασίαν" ὁ γὰρ ὑπὸ τὰς αὐγὰς τὸν ἄνδρα ἀρνούμενος
πρόδηλός ἐστι νύχτωρ ἐλεγχόμενος γυνή. »οὐκ ἔσται dee, εἶπεν ὃ 4
λόγος διὰ Μωυσέως, »ἀπὸ ϑυγατέρων» Ἰσραὴλ πόρνη, καὶ οὐχ ἔσται ὁ
πορνεύων ἀπὸ υἱῶν Ἰσραήλ. ἀλλ᾽ ὠφελεῖ, φησίν, ἡ πίττα. ἀλλὰ
διαβάλλει, φημί: οὐκ ἂν δὲ ἠϑέλησέ τις εὐ φρονῶν πόρνος εἶναι δο-
κεῖν, μὴ νοσῶν, καὶ διαβάλλειν ἐπιτηδεύειν τὴν καλὴν εἰχόνα οὐκ ἂν
ἑκὼν βουληϑείη τις. εἰ γὰρ »τοὺς κατὰ πρόϑεσιν κλητούς, (οῦς) προ- ὕ
ἔγνω ὁ ϑεός, συμμόρφους τῆς εἰχόνος τοῦ υἱοῦ αὐτοῦς [δι᾿ οὗς] κατὰ
τὸν μαχάριον ἀπόστολον »ὥρισεν εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν πρωτότοχον ἐν
πολλοῖς ἀδελφοῖες, πῶς 00% ἄϑεοι τὸ σύμμορφον τοῦ κυρίου λωβώ-
μενοι σῶμα; ἀνδρὶ δὲ βουλομένῳ εἶναι καλῷ τὸ κάλλιστον ἐν ἀνϑρώπῳ 6
τὴν διάνοιαν κοσμητέον, ἣν καϑ᾽ ἑκάστην ἡμέραν εὐπρεπεστέραν ἐπι-
δεικτέον παρατιλτέον δὲ οὐ τὰς τρίχας, ἀλλὰ τὰς ἐπιϑυμίας. ἐγὼ 21,1
καὶ τῶν ἀνδραποδοκαπήλων τὰ παιδάρια ἐλεῶ εἰς ὕβριν κοσμούμενα,
ἀλλ᾽ οὐχ ὑφ᾽ ἑαυτῶν λελώβηται, κελευόμενα δὲ εἰς αἰσχροκέρδειαν τὰ
δύστηνα καλλωπίζξεται. οἱ δὲ ἑχόντες ταῦτα αἱρούμενοι δρᾶν, ἃ
κελευόμενοι ϑανάτου ἂν ἐτιμήσαντο, εἰ ἄνδρες ἦσαν, πῶς οὐ κατά-
πτυστοι;

Καὶ νῦν μὲν εἰς τοσοῦτον ἀκολασίας ἐλήλαχεν ὁ βίος ἐντρυφώσης =
ἀδικίας, καὶ τὸ λάγνον πᾶν ἐπικέχυται ταῖς πόλεσι νόμος γενόμενον"
ἐπὶ τέγους ἑστᾶσι παρ᾽ αὐτοῖς τὴν σάρκα τὴν ἑαυτῶν εἰς ὕβριν ndo-
νῆς πιπράσχουσαι γυναῖχες, καὶ παῖδες ἀρνεῖσϑαι τὴν φύσιν δεδιδα-

2—4 II Kor. 13,5 — 9f vgl. N 277 --- 14f vgl. Blass, Hermes 35 (1000)
S. 341 — 15—17 Deut. 23, 17 — 20-23 vgl. Röm. 8, 28—30

Paedagogus III. Cap. II. 20, 1—23, 2. 249

γμένοι προσποιοῦνται γυναῖχες. πάντα μετακχεχίνηχεν ἡ τρυφή᾽ χατή- 3

σχυνε τὸν ἄνϑρωπον ἁβροδίαιτος περιεργία' πάντα ζητεῖ, πάντα
ἐπιχειρεῖ, βιάζεται πάντα, συγχεῖ τὴν φύσιν, τὰ γυναικῶν οἱ ἄνδρες
πεπόνϑασιν καὶ γυναῖχες ἀνδρίζονται παρὰ φύσιν γαμούμεναί τε καὶ
γαμοῦσαι | γυναῖχες. πόρος δὲ οὐδεὶς ἄβατος ἀχολασίᾳ" κοινὴ δὲ αὐ-
τοῖς ἀφροδίτη δημεύεται, συνέστιος τρυφή. ὦ τοῦ ἐλεεινοῦ ϑεάματος,
ὦ τοῦ ἀρρήτου ἐπιτηδεύματος" τρόπαια ταῦτα τῆς πολιτικῆς. ὑμῶν
ἀχρασίας δείκνυται, τῶν ἔργων ὁ ἔλεγχος αἱ χαμαίτυπαι. φεῦ τῆς
τοσαύτης ἀνομίας. ἀλλ᾽ οὐδὲ συνιᾶσιν οἱ ταλαίπωροι, ος τὸ ἄδηλον
τῆς συνουσίας πολλὰς ἐργάζεται τραγῳδίας. παιδὶ πορνεύσαντι καὶ
μαχλώσαις ϑυγατράσιν ἀγνοήσαντες πολλάκις μίγνυνται πατέρες, οὐ
μεμνημένοι τῶν ἐκτεϑέντων παιδίων, καὶ ἄνδρας δείκνυσι τοὺς γε-
γεννηχότας ἀχρασίας ἐξουσία. ταῦτα οἱ σοφοὶ τῶν νόμων ἐπιτρέ-
rovow' ἔξεστιν αὐτοῖς ἁμαρτεῖν κατὰ νόμον, καὶ τὸ ἀπόρρητον τῆς
ἡδονῆς εὐχολίαν λέγουσιν. μοιχείας ἀπηλλάχϑαι νομίζουσιν οἱ μοι-
χεύοντες τὴν φύσιν, ἕπεται δὲ αὐτοῖς τῶν τολμημάτων τιμωρὸς ἡ
δίκη" καὶ καϑ'᾽ ἑαυτῶν ἀπαραίτητον ἐπισπώμενοι συμφορὰν ὀλίγου νομί-
σματος ὠνοῦνται ϑάνατον. τούτων ἔμποροι τῶν φορτίων οἱ κακοδαίμο-
γες πλέουσιν, gs σῖτον, οἧς οἶνον, πορνείαν ἀγώγιμον φέροντες. ἄλλοι
δὲ ἀϑλιώτεροι μαχρῷ οὑς ἄρτον, ος ὄψον, ἀγοράζουσιν ἡδονάς, οὐδὲ
ἐκεῖνο ἐν νῷ λαβόντες τὸ Μωυσέως" ν»οὐ βεβηλώσεις τὴν ϑυγατέρα
σου ἐχπορνεῦσαι αὐτήν, καὶ οὐχ ἐχπορνεύσει ἡ γῆ, καὶ ἡ γῆ πλησϑή-
σεται ἀνομίας.« ταῦτα προεφητεύετο πάλαι, ἀρίδηλος δὲ ἡ ἔκβασις"
πᾶσα ἤδη πεπλήρωται γῆ καὶ πορνείας καὶ ἀνομίας.

Ayaucı τοὺς παλαιοὺς Ῥωμαίων »ομοϑέτας" ἀνδρόγυνον ἐμίση-
σαν ἐπιτήδευσιν οὗτοι, καὶ τοῦ σώματος τὴν πρὸς τὸ ϑῆλυ κοινωνίαν

265 Ρ 4

23,1

παρὰ | τὸν τῆς φύσεως νόμον ὀρύγματος κατηξίωσαν κατὰ τὸν τῆς 266 P
δικαιοσύνης νόμον. οὐ γὰρ ϑέμις ἐχτῖλαί ποτε τὸ γένειον, τὸ κάλλος 2

᾽ [2
τὸ σύμφυτον, τὸ γενναῖον χάλλος
- ς τι: τ ’ a
πρῶτον ὑπηνήτῃ, οὗπερ χαριεστάτη ἢ βῆ.

’ x ” > ’ ’ ’ >) » a ᾿
προβαίνων δὲ ndn ἐπαλείφεται yavovusvos noymvı, Ep ον κατέβαινε
2 x > -
τὸ μύρον τὸ προφητιχὸν ᾿Μαρὼν τιμωμένου. χρὴ δὲ τὸν ὀρϑῶς

7f vgl. Krates bei Stob. Flor. 6, 39 Mein. (p. 296, 8 Hense) Κράτης ἰδὼν χρυσῆν
εἰχόνα Φρύνης τῆς ἑταίρας ἐν Δελφοῖς ἑστῶσαν ἀνέκραγεν, ὕτι τοῦτο τῆς Ἑλλήνων
ἀκρασίας τρόπαιον ἕστηκεν. --- 10—12 vgl. Justin Apol. 1 27; Min. Fel. Oct. 81,4
— 16f vgl. Plato Leg. IV p. 716 A ξυνέπεται dien τῶν ἀπολειπομένων τοῦ ϑείου
νόμου τιμωρός --- 21—23 Lev. 19,29 — 80 x 279; 2 348 — 31f vgl. Psal. 132, 2

1 γυναῖχας ΚΙ 8 συγχεῖ P? am Rand συνέχει P* | 5 ἀκολασίαι P* ἀκολασία

P3 | 18 ϑάνατον (vi in Ras.) Pt | 30 ὑπηνήτηι P* ὑπηνήτην P2 | 31 γανύμενος

Cobet 259

250 Clemens.

Φ. a c ’ ’ x
παιδαγωγούμενον, ἐφ᾽ ὃν ἡ εἰρήνη κατεσκήνωσεν, καὶ πρὸς τὰς kav-

τοῦ τρίχας εἰρήνην ἄγειν. τί τοίνυν» οὐχ ἂν ἐπιτηδεύσειαν αἱ γυ-

valxes αἱ εἰς μαχλοσύνην σπεύδουσαι, τοιαῦτα τολμῶσιν ἐνοπτριζό-
μεναι τοῖς ἀνδράσιν; μᾶλλον δὲ οὐκ ἄνδρας, βατάλους δὲ καὶ γύννιδας
καλεῖν τούτους χρή, ὧν καὶ αἱ φωναὶ τεϑρυμμέναι καὶ ἡ ἐσϑὴς τεϑη-
λυμμένη ἁφῇ καὶ βαφῇ. δῆλοι δὲ οἱ τοιοῦτοι ἐλεγχόμενοι. τὸν τρόπον
ἔξωϑεν ἀμπεχόνῃ, ὑποδέσει, σχήματι, βαδίσματι, κουρᾷ, βλέμματι"
»ἀπὸ ὁράσεως γὰρ ἐπιγνωσϑήσεται ἀνήρε, ἡ γραφὴ λέγει, »καὶ ἀπὸ
ἀπαντήσεως ἀνϑρώπου ἐπιγνωσϑήσεται ἄνϑρωπος:" στολισμὸς ἀνδρὸς
καὶ βῆμα ποδὸς καὶ γέλως ὀδόντων ἀναγγελεῖ τὰ περὶ αὐτοῦ.« οἱ
γὰρ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὰς ἄλλας πεπολεμωμένοι τρίχας μόνον
τὰς ἐπὶ τῇ κεφαλῇ περιέπουσι, μικροῦ δεῖν ἀναδούμενοι κεχρυφάλοις
τὰς κόμας ὥσπερ αἱ γυναῖκες. λέοντες μὲν οὖν αὐχοῦσι τὸ λάσιον
αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς ἀλκῆς ὁπλίζονται τῇ τριχί, κάπροι δὲ καὶ αὐ-
τοὶ σεμνύνονται λοφιᾷ, ἀλλὰ φρίσσοντας αὐτοὺς τὴν τρίχα δεδοίκασιν
κυνηγοί,
εἰροπόχοι δ᾽ ὁιες μαλλοῖς καταβεβρίϑασιν,

ΔΙ ΑὖΝἮ \ ’ RN 2 \ N c ’ \ >
ἀλλὰ καὶ τουτῶν ἔἕπληϑυνεν Tag τρίχας 0 φιλανϑρῶπος πατήρ εἰς

24,1

σήν, ἄνϑρωπε, ὑπουργίαν κεῖραι 1 διδάξας τοὺς πόκους. καὶ τῶν | 267P 2

ἐθνῶν οἱ Κελτοὶ καὶ οἱ Σιχύϑαι κομῶσιν, ἀλλ᾽ οὐ κομμοῦνται" ἔχει
τι φοβερὸν τὸ εὐτριχον τοῦ βαρβάρου καὶ τὸ ξανϑὸν αὐτοῦ πόλεμον
ἀπειλεῖ" συγγενές τι τὸ χρῶμα τῷ αἵματι. μεμισήκατον ἄμφω τούτω
τὼ βαρβάρω τὴν τρυφήν μάρτυρας ἐπιδείξονται σαφεῖς τὸν Ῥῆνον
ö Γερμανός, ὁ Σχύϑης τὴν ἅμαξαν. ὀλιγωρεῖ. δὲ ἔσϑ᾽ ὅτε καὶ τῆς
ἁμάξης ὁ Σχύϑης (πλοῦτος εἶναι δοχεῖ τῷ βαρβάρῳ τὸ μέγεϑος αὐ-
τῆς) καὶ καταλιπὼν τὴ» τρυφὴν εὐτελὴς πολιτεύεται" οἶκον αὐτάρχη
xal TNS ἁμάξης εὐζωνὅτερον, τὸν ἵππον, λαβὼν Σκύϑης ἀνὴρ ἀναβὰς
φέρεται οἱ βούλεται" κάμνων δὲ ἄρα λιμῷ αἰτεῖ τὸν ἵππον τροφάς,
ὁ δὲ ὑπέχει τὰς φλέβας, καὶ ὃ χέχτηται μόνον, τῷ κυρίῳ τὸ αἷμα

80 χορηγεῖ, καὶ τῷ vouadı ὃ ἵππος ὄχημα γίνεται καὶ τροφή. Agapiov

δὲ (ἄλλοι οὗτοι νομάδες) ἡ μάχιμος ἡλικία καμηλοβάται εἰσί" κυούσας
οὗτοι τὰς καμήλους ἐφέζονται" αἵ δὲ νέμονται ἅμα καὶ ϑέουσιν ἀνα-
λαμβάνουσαι τοὺς δεσπότας, καὶ τὸν οἶχον ἐπιφέρονται σὺν αὐτοῖς.
εἰ δὲ καὶ ποτὸν ἐπιλίποι τοῖς βαρβάροις, ἀμέλγονται τοῦ γάλακτος,

8—10 Sir. 10, 208 — 17 Hesiod Op. 234

988

25,1

ei ro

are νι

Paedagogus Ill. Cap. III. 23, 3—Cap. IV. 26, 3. 251

κενουμένης δὲ ἤδη τῆς τροφῆς, ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦ αἵματος φείδονται, ἡ
φασι λυττήσαντας τοὺς λύχους. al δὲ ἄρα ἡμερώτεραι τῶν βαρβάρων
οὐ μνησικακοῦσιν ἀδικούμεναι, ἀλλὰ καὶ τὴν ἔρημον διεκϑέουσιν τε-
ϑαρρηκότως δεσπότας ὁμοῦ καὶ “φέρουσαι καὶ τρέφουσαι. ὄλοιντο οὖν
οἱ ϑῆρες οἱ φυλακτικοί, οἷς τὸ αἷμα ἡ τροφή" οὐδὲ γὰρ ϑεγεῖν αἵ-
ματος ἀνϑρώποις ϑέμις, οἷς τὸ σῶμα οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ σάρξ ἐστιν αἵματι
γεωργουμένη. μετέσχηκεν τοῦ λόγου τὸ αἷμα τὸ ἀνθρώπινον καὶ τῆς
χάριτος χοινωνεῖ τῷ πνεύματι, κἂν ἀδικήσῃ τις | αὐτό, οὐ λήσεται.
ἔξεστιν αὐτῷ καὶ γυμνῷ τοῦ σχήματος πρὸς τὸν κύριον λαλεῖν.
ἀποδέχομαι δὲ τῶν βαρβάρων τὴν λιτότητα εὔζωνον ἀγαπήσαντες
πολιτείαν οἱ βάρβαροι χκατέλειψαν τὴν τρυφήν. τοιούτους ὁ κύριος
ἡμᾶς καλεῖ γυμνοὺς ἀπειροκαλίας, γυμνοὺς κενοδοξίας, ἁμαρτιῶν ἀπε-
σπασμένους, μόνον ἐπιφερομένους τὸ ξύλον τῆς ζοῆς, μόνον ἐπέχον-

Tas τὴν σωτηρίαν.

IV. Τίσι συνδιατριπτέον.

᾿Αλλὰ γὰρ ἐλελήϑειν παραπλεύσας τῷ πνεύματι τὴν ἀκολουϑίαν,
ἐφ᾽ ἣν αὖϑις παλινδρομητέον χαὶ τῶν οἰχετῶν τὴν πολυχτημοσύνην
ὀνειδιστέον. φεύγοντες γὰρ αὐτουργίαν καὶ αὐτοδιακονίαν ἐπὶ τοὺς
ϑεράποντας καταφεύγουσιν, ὀψοποιῶν καὶ τραπεζοποιῶν καὶ τῶν
ἐντέχνως εἰς μοίρας χατατεμνόντων τὰ χρέα τὸν πολὺν συν-
ὠνούμενοι ὄχλον. μεμέρισται δὲ αὐτοῖς ἡ ϑητεία πολυσχιδῶς"
καὶ οἱ μὲν περὶ τὴν γαστριμαργίαν αὐτῶν πονοῦσι δαιτροί τε
χαὶ χαρυχευταὶ καὶ οἱ τῶν πεμμάτων καὶ οἱ τῶν μελιπήκτων καὶ
οἱ τῶν ῥοφημάτων συσχευασταί τε καὶ δημιουργοί, οἱ δὲ περὶ τὰς
ἐσθῆτας ἀσχολοῦνται τὰς περιττάς, οἱ δὲ χρυσοφυλακοῦσιν ὡς γρῦπες,
οἱ δὲ τὸν ἄργυρον φυλάττουσι καὶ σμήχουσιν τὰ ἐκπώματα καὶ τὰς
περὶ τὰς ἑστιάσεις παρασχευὰς εὐτρεπίζουσιν, ἄλλοι καταψήχουσι τὰ
ὑποζύγια, οἰνοχόων τε ὅμιλος ἀσχεῖται παρ᾽ αὐτοῖς καὶ μειρακίων
ὡραίων ἀγέλαι καϑάπερ ϑρεμμάτων, παρ᾽ ὧν ἀμέλγονται τὸ κάλλος.
χομμωταὶ δὲ καὶ κομμώτριαι περὶ τὰς | γυναῖχας ἀμφιπολεύουσιν αἱ
μὲν τὰ κάτοπτρα, ai δὲ τοὺς κεχρυφάλους, ἄλλαι τοὺς χτένας * *, εὑ-

2 vgl. Ael. nat. an. 7, 20 — 9 vgl. Gen. 4, 10 — 18 vgl. Gen. 2, 9; Apok. Joh.

-2,7u.Öö. — 25 vgl. zu Paed. II 120, 1 — 29 vgl. Tatian 28 p. 29, 24 Schw.;

Justin Apol. I 27

2 λύχους * α Schw | 5f ϑιγεῖν αἵματος) οἰχεῖν ἅμα τοῖς Schw | αἵματος
Münzel αἷμα τοῖς Ῥ] 6 ἢ Ε ἡ ΡΜ 8 χἂν Di χὴν P | ἀδικήση P3 ἀδικήσει P* ]
αὐτό St αὐτούς P | 10 λιτότητα P? λειότητα Ῥ 11 ἢ ὁ χύριος ἡμᾶς) ἡμᾶς ὃ κύριος

Ε14 77 σωτηρίᾳ St | 16 ἀχολουϑίαν (ν in Ras.) ῬΣ] 18 αὐτοδιακονίαν (a? in,

Ras.) P! | 21 πολυσχεδῶς P, aber ı über ε übergesch. P! | 27 χαταψήχουσι P3 χα-
ταψίχουσι (i in Ras.) P* | 31 ἄλλοι F|* =» Schw

268 P

26,1

269 P 3

252 Clemens.

νοῦχοι πολλοὶ καὶ οὗτοι μαστροποί, τῷ ἀξιοπίστῳ τοῦ um δύνασϑαι
φιληδεῖν τοῖς εἰς ἡδονὰς ἐθέλουσιν ῥᾳϑυμεῖν ἀνυπόπτως διακονού-
μενοι. εὐνοῦχος δὲ ἀληϑὴς οὐχ ὁ μὴ δυνάμενος, ἀλλ᾿ ὁ μὴ βουλόμε-
vog φιληδεῖν. διαμαρτυρόμενος γοῦν ὁ λόγος διὰ τοῦ προφήτου Σα-
μουὴλ πρὸς τοὺς παραβεβηκότας τῶν Ἰουδαίων αἰτοῦντι τῷ λαῷ
βασιλέα οὐ τὸν φιλάνϑρωπον ὑπισχνεῖται κύριον, ἀλλά τινα αὐτοῖς
αὐϑάδη τύραννον ἀπειλεῖ τρυφητικόν, »ὃς λήψεταιε, φησί, »τὰς ϑυ-
γατέρας ὑμῶν εἰς μυρεψοὺς καὶ εἰς μαγειρίσσας καὶ εἰς πεσσούσαςς,
νόμῳ πολέμου κρατήσας, οὐχ εἰρηνικὴν οἰκονομίαν ζηλώσας. οἱ δὲ
τὰ φορεῖα εἰς ὕψος αἴροντες τῶν γυναικῶν καὶ φοράδην βαστάζοντες
Κελτοὶ πολλοί: ἔριϑοι δὲ καὶ ταλασίαι καὶ ἱστοπονίαι καὶ ἡ γυναι-
κωνῖτις ἐργάνη καὶ ἡ olxovola οὐδαμοῦ, ἀλλ᾽ οἱ ψευδοποιοῦντες τὰς
γυναῖχας διημερεύουσι μετ᾽ αὐτῶν μύϑους ἐρωτικοὺς ἀδολεσχοῦντες
καὶ τὸ σῶμα καὶ τὰς ψυχὰς αὐτῶν διακναίοντες ψευδεργίᾳ καὶ ψευ-
δολογίᾳ. »οὐχ ἔσῃ δὲ μετὰ πολλῶν«, φησίν, »ἐπὶ κακίᾳ, οὐδὲ προσ-
ϑήσῃ μετὰ πλήϑουςς, ὅτι ἡ σοφία ἐν ὀλίγοις, ἀταξία δὲ ἐν πλήϑει
καταφαίνεται. ci δὲ οὐ διὰ σεμνότητα τοῦ κατασκοπεῖσϑαι μὴ βού-
λεσϑαι συνωνοῦνται τοὺς φορεῖς (ἀγαπητὸν γὰρ ἦν ἄν, εἰ τῇ διαϑέσει
ταύτῃ προσεβάλλοντο τὴν σχέπην), ἀλλὰ ϑρυπτόμεναι ἐποχοῦνται τοῖς
οἰχέταις ἐμπομπεύειν γλιχόμεναι. ἀναπεπταμένης γοῦν τῆς αὐλαίας
περιβλέπουσαι δριμύτερον τοὺς εἰς αὐτὰς ἀφορῶντας διελέγχονται
τὸν τρύπον, πολλάκις δὲ καὶ προχύπτουσιν ἔνδοϑεν τὴν ἐπιπόλαιον
σεμνότητα χαταισχύνουσαι τῇ ὀλισϑαινούσῃ περιεργίᾳ. "μὴ περιβλέ-
που δές, φησί, »ἂν δύμαις πόλεως, μηδὲ πλανῶ ἐν ταῖς ἐρημίαις αὖ-
unse, δρημία γὰρ ὡς ἀληϑῶς, κἂν ὄχλος ἀκολάστων N, ἔνϑα μὴ πάρε-
στιν ἄνϑρωπος | σωφρονῶν. περιφέρονται δὲ αὗται ἀνὰ τὰ ἱερὰ
ἐχϑυόμεναι καὶ μαντευόμεναι, ἀγύρταις καὶ μητραγύρταις καὶ γραίαις.
βωμολόχοις οἰκοφϑορούσαις ὁσημέραι συμπομπεύουσαι καὶ τοὺς παρὰ
ταῖς κύλιξι ψιϑυρισμοὺς γραϊκοὺς ἀνεχόμεναι, φίλτρα ἄττα καὶ ἐπῳ-
das παρὰ τῶν γοήτων ἐπ᾽ ὀλέϑρῳ γάμων ἐκμανϑάνουσαι. καὶ τοὺς

x - > - ” -
μὲν ἔχουσι τῶν ἀνδρῶν, τοὺς δὲ εὐχονται, ἄλλους δὲ αὐταῖς οἱ μᾶν-'

«ς - > \ > c
τεις ὑπισχνοῦνται. οὐκ ἴσασι δὲ ἀπατώμεναι καὶ αὑτὰς μὲν oc
- > - % - ἊΨ ’ > ’ x x c ’ x
σκεῦος ἐκδιδοῦσαι ἡδονῆς τοῖς λαγνεύῦειν ἐϑέλουσι, τὴν δὲ ayveiap τὴν

71 Sam. 813 — 15f Exod. 23,2 --- 1ὖ--17 vgl. Philo De ebriet. 26
(I p. 361 M) »μὴ γίνεσϑαι μετὰ πολλῶν ἐπὶ κακίᾳ᾽« τῷ γὰρ ὄντι πολύχουν μὲν
χαὶ πολυφορώτατον ἔν ἀνθρώπων ψυχαῖς τὸ χαχόν, ἐσταλμένον δὲ καὶ σπάνιον
τἀγαϑόν — 23—25 Sir. 9, 7

27,1

28,1

a a UT a La Aa 71 WE ιν» ee

Paedagogus Ill. Cap. IV. 27, 1—30, 3. 353

σφῶν τῆς αἰσχίστης ἀντικαταλλαττόμεναι ὕβρεως ἔργον ἡγοῦνται
χρηματισμοῦ τὴν ἐπονείδιστον φϑορᾶάν. πολλοὶ δὲ οἱ τῆς ἑταιρικῆς
διάκονοι ἀκολασίας ἄλλος ἄλλοϑεν παρεισδύοντες: εὐεπίφοροι γὰρ
οἱ ἀχόλαστοι πρὸς τὴν ἀσέλγειαν καϑάπερ οἱ χοῖροι πρὸς τὸ κατα-
δυόμενον τοῦ σχάφους ἐπιφερόμενοι. ὅϑεν ἐρρωμενέστατα ἡ γραφὴ
παραινεῖ" »μὴ πάντα ἄνϑρωπον εἴσαγε εἰς τὸν οἶκόν σου, πολλὰ γὰρ
τὰ ἔνεδρα τοῦ δολίου" « ἀλλαχοῦ δὲ »ἄνδρες δίκαιοις φησὶν »ἔστω-
σαν σύνδειπνοί σου, καὶ ἐν φόβῳ κυῤίοῦ τὸ καύχημά σου διαμενεῖ. «
ἐς κόρακας ἡ πορνεία" »εὖ γὰρ τοῦτο ἴστες, φησὶν ὃ ἀπόστολος, "ὅτι
πᾶς πόρνος N ἀχάϑαρτος ἢ πλεονέχτης, ὃς ἐστιν εἰδωλολάτρης, οὐχ
ἔχει κληρονομίαν ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Χριστοῦ χαὶ ϑεοῦ.« al δὲ ἀν-
δρογύνων συνουσίαις ἥδονται, παρεισρέουσι δὲ ἔνδον κιναίδων ὄχλοι
ἀϑυρόγλωσσοι, μιαροὶ μὲν τὰ σώματα, μιαροὶ δὲ τὰ φϑέγματα, εἰς
ὑπουργίας ἀκολάστους ἠνδρωμένοι, μοιχείας διάκονοι, κιχλίζοντες καὶ
φιϑυρίζοντες καὶ τὸ πορνικὸν ἀνέδην εἰς ἀσέλγειαν διὰ δινῶν ἐπιψο-
φοῦντες ἐπικιναίδισμα, ἀκολάστοις ῥήμασι καὶ σχήμασι τέρπειν πειρώ-
μενοι καὶ εἰς γέλωτα ἐκκαλούμενοι πορνείας πρόδρομον᾽ ἔστι δ᾽ ὅτε
καὶ ὑπεκκαιόμενοι διὰ τὴν τυχοῦσαν ὀργήν, ἤτοι πόρνοι αὐτοὶ ἢ καὶ
κιναίδων 0xAov εἰς 0129000 ἐζηλωχότες, ἐπιχροτοῦσι τῇ ῥινὶ βατράχων
δίκην, καϑάπερ ἔνοικον τοῖς μυχτῆρσι τὴν χολὴν κεχτημένοι. ἀλλ᾽
al ye | ἀστειότεραι τούτων ὄρνεις Ἰνδικοὺς καὶ ταῶνας Μηδικοὺς 2x-
τρέφουσιν καὶ συνανακλίνονται τοῖς φοξοῖς παίζουσαι, σικίννοις τέρασι
γανύμεναι" καὶ τὸν μὲν Θερσίτην ἀκούουσαι γελῶσιν, αὐταὶ δὲ
πολυτιμήτους ὠνούμεναι Θερσίτας οὐχ ἐπ᾽ ἀνδράσιν ὁμοζύγοις, ἀλλ᾽
ἐπ᾿ ἐκείνοις αὐχοῦσιν, ἃ δὴ ἄχϑος ἐστὶ γῆς" καὶ χήραν μὲν παρορῶσι
σωφρονοῦσαν Μῆὶελιταίου πολλῷ διαφέρουσαν χυνιδίου, καὶ πρεσβύτην
παραβλέπουσι δίκαιον, εὐπρεπέστερον, οἶμαι, τέρατος ἀργυρωνήτου"
παιδίον δὲ οὐδὲ προσίενται ὀρφανὸν αἱ τοὺς ψιτταχοὺς xal τοὺς
χαραδριοὺς ἐχτρέφουσαι, ἀλλὰ τὰ μὲν οἴχοι κυϊσκόμενα ἐκτιϑέασι
παιδία, τοὺς δὲ τῶν ὀρνίϑων ὑπολαμβάνουσι νεοττούς καὶ τὰ
ἄλογα τῶν λογικῶν προχεχρίχασιν, δέον ὑποτρέφειν τοὺς σωφροσύνην

6£ Sir. 11, 29 — 7f Sir. 9, 10. — 9—11 Ephes. 5, 5 — 30 ff vgl. Eusebius
bei Stob. Flor. 4, 103 Mein. (p. 244, 8 Hense) ἄνϑρωποι τοὺς μὲν παρὰ φύσιν καὶ ἐν
τεράτων λόγῳ ἐόντας ἀσπάζονται, καὶ μεγάλων χρημάτων ὠνεόμενοι ὡς Ent μεγίστῳ
χτήματι χαίρουσι καὶ μεγαλοφρονέονται, περὶ δὲ τὰ σπουδαιότατα καὶ [τὰ] σμικρὰ
ἄχϑονται ἀναλίσκοντες — 25 vgl. Σ' 104; v 379

29,1

271 P

Hervet Sy παράδρομον P | 22 σικίννοις P2 σικίνοις P* | 23 γαννύμεναι P* | αὐταὶ.

Sy αὗται P | 26 μελιταίου P3 μεληταίου P? μελητέου P* | 28 ψιτταχοὺς P3 wır-
τιχοὺς P*

254 Clemens,

ἐπαγγελλομένους γέροντας, καὶ πιϑήκων, οἶμαι, εὐπροσωποτέρους καὶ
ἀηδόνων φϑέγξασϑαί τι βέλτιον δυναμένους. »ἐφ᾽ ὅσον δές, φησίν,
»ἑνὶ τούτων ἐποιήσατε τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε.« ai δὲ ἔμ-
παλιν ἀπαιδευσίαν προτετιμήκασι σωφροσύνης, τὰς ἑαυτῶν οὐσίας
ἀπολιϑοῦσαι εἰς τοὺς μαργαρίτας καὶ τὰς σμαράγδους τὰς Ἰνδικάς:
ναὶ μὴν καὶ εἰς τὰς ἐξιτήλους βαφὰς καὶ εἰς τὰ ἀργυρώνητα ἀνδρά-
ποδὰα σπαϑῶσι καὶ διαρρίπτουσι τὰ “χρήματα, δίκην ὀρνίϑων κεχορε-
σμένων τὰ τοῦ βίου σκαλεύουσαι κόπρια. »πενία δές, φησίν, »ἄνδρα
tarsıvol'« τὴν φειδωλίαν πενίαν λέγει, καϑ' ἣν οἱ πλούσιοι πένον-
ται μεταδόσεως, οὃς οὐκ ἔχοντες. |

- \ >
V. Πῶς περὶ τὰ λουτρὰ ἀναστρεπτέον.

Οἷα δὲ καὶ τὰ λουτρὰ αὐταῖς" οἶχοι τεχνητοί, συμπαγεῖς καὶ
περιφορητοί, διαφανεῖ σινδόνι καλυπτόμενοι, καϑέδραι τε ἐπίχρυσοι,
ἀργυροῖ * * χαὶ σχεύη μυρία χρυσοῦ τε καὶ ἀργύρου, τὰ μὲν εἰς προ-
πόσεις, τὰ δὲ εἰς τροφᾶς, τὰ δὲ εἰς τὸ λούσασϑαι περιφερόμενα" »αὶ
μὴν καὶ ἐσχαρίδες ἀνϑράκων' εἰς τοσοῦτον γὰρ ἀχρασίας ἥκουσιν οἧς
δειπνεῖν καὶ μεϑύειν ἔτι λουομένας" τὰ TE ἀργυρώματα, μεϑ᾽ ὧν
ἐμπομπεύουσιν, ἀπειροκάλως ἐν τοῖς βαλανείοις προτιϑέασι' τάχα
μέν που καὶ τὸν πλοῦτον di ἀλαζονείαν περιττήν, μάλιστα δὲ τὴν
αὐτεξούσιον ἀπαιδευσίαν, καϑ᾽ ἣν κατηγοροῦσιν ἀνάνδρων ἀνδρῶν
πρὸς γυναικῶν κεχρατημένων, ἐπιδεικνύμεναι ἐλέγχουσαί τε ἁμῇ γέ πῃ
σφᾶς αὐτὰς μὴ οἵας τε εἶναι [συνεῖναι] καὶ δίχα τῶν σχευῶν τῶν
πολλῶν ἱδροῦν [δύνασϑαι] καὶ γὰρ αἱ πενόμεναι τῆς πομπῆς μὴ μετα-
λαμβάνουσαι τῶν ἴσων κοινωνοῦσι λουτρῶν. ἔχει δὲ ἄρα ὁ δύπος
τῆς περιουσίας βλασφημίας περιβολὴν πολλήν. τούτῳ χκαϑάπερ δελέατι
ἀγχιστρεύουσιν τοὺς ἀϑλίους κεχηνότας ἐπὶ τὰς μαρμαρυγὰς τοῦ
χρυσίου" καὶ γὰρ ἐκπλήττουσαι τούτῳ τοὺς ἀπειροκάλους ϑαυμάζειν
σφᾶς τεχνῶνται τοὺς ἐραστάς, οἱ μετ᾽ ὀλίγον αὐταῖς ἐνυβρίζουσι
γυμναῖς. καὶ δὴ τοῖς μὲν ἀνδράσι τοῖς σφῶν οὐχ ἂν ἀποδύσαιντὸ
προσποίητον αἰσχύνης ἀξιοπιστίαν μνώμεναι, ἔξεστι δὲ τοῖς βουλο-

2f Matth. 25, 40 — 7f vgl. Plut. Mor. p. 516 D; Headlam, The ΕἾΝ Rev.
13 (1899) 8. 135 — 8f Prov. 10, 4

32,1

A na ee

ποτῶν τὐὖν ee ee

Paedagogus II. Cap. IV, 30, 4—Cap. V. 33, 3. 355

μένοις τῶν ἄλλων τὰς olxoı χατακλείστους | γυμνὰς ἐν τοῖς βα-
λανείοις ϑεάσασϑαι᾽ ἐνταῦϑα γὰρ ἀποδύσασϑαι τοῖς ϑεαταῖς ὥσπερ
χαπήλοις σωμάτων οὐχ αἰσχύνονται. ἀλλ᾽ ὃ μὲν Ἡσίοδος

μηδὲ γυναικείῳ λουτρῷ χρόα φαιδρύνεσθαι

> > , ED Ρ
5 παραινεῖ. κοινὰ δὲ ἀνέῳφκται ἀνδράσιν ὁμοῦ καὶ γυναιξὶ τὰ βαλανεῖα,

χκἀντεῦϑεν ἐπὶ τὴν ἄχρα σίαν ἀποδύονται" »ἐκ τοῦ γὰρ εἰσορᾶν γίνε-
ται ἀνϑρώποις ἐρᾶνς, ὥσπερ ἀποκλυζομένης τῆς αἰδοῦς αὐτοῖς κατὰ
τὰ λουτρά. αἱ δὲ μὴ εἰς τοσοῦτον ἀπερυϑριῶσαι τοὺς μὲν ὀϑνείους
ἀποκλείουσιν, ἰδίοις δὲ οἰκέταις συλλούονται καὶ δούλοις ἀποδύονται

> > - - - ’
10 γυμναὶ καὶ ἀνατρίβονται ὑπ᾽ αὐτῶν, ἐξουσίαν δοῦσαι τῷ κατεπτηχότι

τῆς ἐπιϑυμίας τὸ ἀδεὲς τῆς ψηλαφήσεως" οἱ γὰρ παρεισαγόμενοι
παρὰ τὰ λουτρὰ ταῖς δεσποίναις γυμναῖς μελέτην ἴσχουσιν ἀποδύσα-
σϑαι πρὸς τόλμαν ἐπιϑυμίας

r - x [4
ἔϑει πονηρῷ περιγράφοντες τὸν φόβον.

καὶ οἱ μὲν παλαιοὶ τῶν ἀϑλητῶν γυμνὸν δεικνύναι τὸν ἄνδρα αἰδού-
μενοι ἐν διαζώσμασι τὴν ἀγωνίαν ἐκτελοῦντες τὸ αἰδῆμον ἐφύλαττον"
αἱ δὲ ἀποδυσάμεναι ἅμα τῷ χιτῶνι καὶ τὴν αἰδῶ φαίνεσϑαι μὲν βού-
λονται καλαί, ἄκουσαι δ᾽ ὁμοίως ἐλέγχονται κακαί" καὶ γὰρ δι᾿ αὐτοῦ
καταφαίνεται μάλιστα τοῦ σώματος τὸ μάχλον τῆς ἐπιϑυμίας, καϑά-
πὲρ τοῖς ὑδεριῶσιν τὸ περιστεγόμενον τῆς ἐπιφανείας ὑγρόν τὸ
νοσοῦν δὲ ἀμφοῖν ἐκ τῆς ὄψεως γνωρίζεται. χρὴ τοίνυν τοὺς ἄνδρας
γενναῖον ἀληϑείας ὑπόδειγμα ταῖς γυναιξὶ γινομένους αἰσχύνεσϑαι
τὰς μετ᾽ αὐτῶν ἀποδύσεις καὶ φυλάττεσϑαι τὰς ὄψεις τὰς ὀλισϑηράς
»ὁ γὰρ ἐμβλέψας, φησί, »περιεργότερον ἤδη ἢ ἥμαρτεν.« olxoı μὲν οὖν
τοὺς γονεῖς καὶ τοὺς οἰχέτας αἰδεῖσϑαι χρή, ἐν δὲ ταῖς ὁδοῖς τοὺς
ἀπαντῶντας, ἐν δὲ τοῖς λουτροῖς τὰς γυναῖχας, ἐν δὲ ταῖς ἐρημίαις
ἑαυτούς, πανταχοῦ δὲ τὸν λόγον, ὃς ἐστι πανταχοῦ, καὶ »ἐγένετο ἄνευ
αὐτοῦ οὐδὲ Eve. οὕτως γὰρ μόνως ἀπτώς τις διαμενεῖ, εἰ πάντοτε
αὐτῷ συμπαρεῖναι νομίζοι τὸν ϑεόν.

4 Hesiod Op. 753 — 6f Agathon Fr. 29 TGF? p. 768; vgl. CAF III p. 622
Adesp. 1290 — 14 vgl. Blass, Hermes 35 (1900) 5. 342 — 15f vgl. Thuk. 16,5
— 17 vgl. Herodot 1 8 (= Stob. Flor. 32, 8 Mein. p. 677, 1 Hense; 74, 36 Mein.) ἅμα
δὲ χιϑῶνι ἐχδυομένῳ συνεχδύεται zal τὴν αἰδῶ γυνή. 8. auch Paed. II 100, 2 —
24 Matth. 5, 28 — 24—27 vgl. Demetr. Phal. bei Diog. Laert. V 82; Parallelen
bei Sternbach, Gnomol. Vatic. 255 — 97 £ Joh. 1, 3

100 8

273 P

33,1

256 Clemens.

VI. Ὅτι μόνος πλούσιος 6 Χριστιανός.

Πλούτου τοίνυν μεταληπτέον ἀξιολόγως καὶ μεταδοτέον φιλαν- 84,1
ϑρώπως, οὐ βαναύσως οὐδὲ | ἀλαζονικῶς, οὐδὲ ἐχτρεπτέον τὸ φιλό- AP
χαλον εἰς φιλαυτίαν καὶ ἀπειροκαλίαν, μή πῃ ἄρα καὶ πρὸς ἡμᾶς

5 φήσῃ Tıs ὁ ἵππος αὐτοῦ πεντεχαίδεχα ταλάντων ἐστὶν ἄξιος ἢ τὸ
χωρίον ἢ ὁ οἰκέτης ἢ τὸ χρυσίον, αὐτὸς δὲ χαλκῶν ἐστι τίμιος
τριῶν. αὐτίχα γοῦν περίελε τὸν κόσμον τῶν γυναικῶν καὶ τοὺς 2
οἰκέτας τῶν δεσποτῶν, οὐδὲν διαφέροντας τῶν ἀργυρωνήτων εὑρή-
σεις τοὺς δεσπότας, οὐχ ἐν Badiouarı, οὐκ ἐν βλέμματι, οὐκ ἐν φϑέ-

10 Yuarı“ οὕτως τοίνυν τοῖς ἀνδραπόδοις ἐοίκασιν. ἀλλὰ καὶ τῷ ἀσϑε-
γνέστεροι εἶναι τῶν οἰκετῶν διακρίνονται καὶ τῷ »οσηλότερον ἀνα-
τεϑράφϑαι. ἄριστον. γοῦν δογμάτων τοῦτο ᾷδειν “παρ᾽ ἕχαστα χρή, 3
ὡἧς ὃ μὲν ἀγαϑὸς ἀνὴρ σώφρων ὧν καὶ δίκαιος 2 Ev οὐρανῷ ϑησαυρίζει
τὰ χρήματα" οὗτος [ὃ] τὰ ἐπίγεια καταπωλήσας καὶ πτωχοῖς ἐπιδοὺς

15 τὸν ἀνώλεϑρον ἐξευρίσχει ϑησαυρόν, ἔγϑα οὐ σής, οὐ λῃστής" μακάριος 4
οὗτος ὄντος, ἐάν TE σμικρὸς καὶ ἀσϑενὴς καὶ ἄδοξος ἢ 7, καὶ πλοῦτον
ὄντως πλουτεῖ τὸν μέγιστον" ἐὰν δὲ ἄρα πλουτῇ μὲν Κινύρα τε καὶ
Μίδα μᾶλλον, ἡ δὲ ἄδικος καὶ ὑφερήφανος, καϑάπερ ὁ ἐν τῇ πορφύρᾳ
καὶ βύσσῳ τρυφῶν καὶ τὸν “άξαρον ὑπερηφανῶν, ἄϑλιός τέ ἔστι

20 καὶ ἀνιαρῶς ξῇ καὶ οὐ ζήσεται. ἐοικέναι γοῦν μοι δοκεῖ ὁ πλοῦτος 35,1
ἑρπετῷ, οὗ εἰ μή τις ἐπίσταιτο λαβέσϑαι ἀβλαβῶς, πόρρωϑεν ἀκιν-
δύνως ἄχρας οὐρᾶς ἀνακρημνὰς τὸ ϑηρίον, περιπλέξεται τῇ χειρὶ
καὶ δήξεται" δεινὸς δὲ χαὶ ὁ πλοῦτος ἰλυσπώμενος παρὰ τὴ» ἔμ-
πειρον ἢ ἄπειρον αὐτοῦ λαβὴν προσφῦναι καὶ δάκνειν, εἰ μή τις

25 αὐτῷ καταμεγαλοφρονῶν ἐπιστημόνως χρῷτο, ἵνα σὺν τῇ ἐπῳδῇ τοῦ
λόγου καταξέσηται μὲν τὸ ϑηρίον, αὐτὸς δὲ ἀπαϑὴς μείνῃ. ἀλλ᾽, ὡς 2

2—S. 258, 2 vgl. Wendland Quaest. Mus. p. 63—66 — 5—7 vgl. CAF III
p- 479 Adesp. 376; Nauck, Philol. 4 (1849) p. 359; Cobet, Mnemos. 6 (1857) p. 183
u. Nov. lect. p. 343; Blass, Hermes 35 (1900) 5. 342 — 12—20 vgl. Plato Leg. 1
p: 660 E τοὺς ποιητὰς ἀναγκάξετε λέγειν͵ ὡς ὃ μὲν ἀγαϑὸς ἀνὴρ σώφρων ὧν καὶ
δίχαιος εὐδαίμων ἐστὶ χαὶ μακάριος, ἐάν τε μέγας χαὶ ἰσχυρὸς ἐάν τε σμικρὸς zal
ἀσϑενὴς ἢ), καὶ ἐὰν πλουτῇ καὶ μή: ἐὰν δὲ ἄρα πλουτῇ μὲν Κινύρα te καὶ Μίδα
μᾶλλον (vgl. Tyrtäus Fr. 12, 6 Bergkt πλουτοίη δὲ Midew καὶ Κινύρεω μάλιον),
ἢ δὲ ἄδικος, ἄϑλιος τ᾽ ἐστὶ καὶ ἀνιαρῶς ζῇ -- 181. 15 vgl. Matth. 6, 20 — 147
Matth. 19, 21; Mark. 10, 21; Luk. 18, 22 — 18f vgl. Luk. 16, 19f — 20—26
vgl. Bion bei Stob. Flor. 5, 67 Mein. (p. 40, 11 Hense)

6 ἐστι τίμιος (oder ἐστ᾽ ἀτιμότερος) Blass ἐστι τιμιώτερος P ἐστιν (od) τιμιώ-
τερος Lowth | 11 νοσηλότερον (nAo in Ras.) Pi | 11} ἀνατεϑράφϑαι P3 ἀνατε-
τράφϑαι P* | 14 [ὁ] Ma | 15 ἐξευρήσει F|20 ἀνιαρὸς F | [οὐ] Ma | 21 οὗ Wend-
land Quaest. Mus. p. 64 ὃ P | ἐπίσταιτο Cobet 485 ἐπίσταται τὸ P | 22 ἀναχρημνὰς
(n in Ras. und zwischen « und o Ras.) P?2 | 23f [ἔμπειρον 7) Ma | 24 αὐτοῦ λαβὴν
in Ras. P!| μή Po δέ P δέ — μείνῃ (26) κα κα Schw | 26 χαταξέσηται] καταδήσηται
Wendland p. 65

ROT CENENER

een Dr

Paedagogus III. Cap. VI. 34, 1-36, 3. . 257

ἔοικεν, τὰ πλείονος ἄξια κεχτημένος πλούσιος ὧν μόνος ἐλελήϑει"
πολλοῦ δὲ ἄξια οὐ λίϑος, οὐκ ἄργυρος, οὐχ ἐσϑής, οὐ κάλλος σώμα-
τος, ἀλλ᾽ ἡ ἀρετή, ὃς ἐστι λόγος διὰ τοῦ παιδαγωγοῦ zagadıdöusvos
εἰς ἄσχησιν᾽ λόγος οὗτος ὃ τὴν τρυφὴν ἐξομνύμενος, τὴν δὲ αὐ- 8
5 τουργίαν διάχονον παραχαλῶν καὶ τὴν εὐτέλειαν ἐξυμνῶν τῆς σω-
φροσύνης τὴν ἔγγονον, »λάβετε παιδείανε, φησί, »καὶ μὴ ἀργύριον,
καὶ γνῶσιν ὑπὲρ χρυσίον δεδοκιμασμένον" κρείσσων γὰρ σοφία λίϑων
πολυϊτελῶν, πᾶν δὲ τίμιον οὐκ ἄξιον αὐτῆς ἐστι.« καὶ πάλιν" »ἐμὲ
καρπίζεσϑαι ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίϑον τίμιον καὶ ἄργυρον" τὰ γὰρ ἐμὰ
10 γενήματα κρείττω ἀργυρίου ἐκλεχτοῦ.« εἰ δὲ καὶ διελεῖν χρή, πλού-
σιος μὲν ὃ πολυχτήμων ἔστω, χρυσίῳ σεσαγμένος καϑάπερ φασκχώ-

275 P

y- 4

> , > ’ mr ’ 2 x > ’ ’
λον ἐρρυπωμένον, εὐσχημῶν δὲ ὁ δίκαιος, ἐπεὶ εὐσχημοσύνη τάξις ᾿

ἐστὶν ἐν τῷ δέοντι σχηματισμῷ περὶ τὰς διοικήσεις καὶ τὰς ἐπιδόσεις
μεμετρημένη" » εἰσὶ γὰρ οἱ σπείροντες καὶ πλείονα συνάγοντεςς, περὶ
15 ὧν γέγραπται" »ἐσχόρπισεν, ἔδωχεν ERS πένησιν, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ
μένει εἰς τὸν αἰῶνα.ς« ὥστε οὐχ ὁ ἔχων καὶ φυλάττων, ἀλλ᾽ ὃ μετα-
διδοὺς πλούσιος, καὶ ἡ μετάδοσις τὸν μακάριον, οὐχ ἡ κτῆσις δεί-
κνυσι᾿ καρπὸς δὲ | ψυχῆς τὸ εὐμετάδοτον᾽ ἐν ψυχῇ ἄρα τὸ πλούσιον.
καὶ μὴν τὰ μὲν ἀγαϑὰ ἔστω μόνοις κτητὰ τοῖς ἀγαϑοῖς, ἀγαϑοὶ δὲ
20 οἱ Χριστιανοί; ἄφρων δὲ ἢ ἀκόλαστος ἄνϑρωπος οὔτ᾽ ἂν αἴσϑησιν
ἀγαϑοῦ σχοίη οὔτ᾽ ἂν κτήσεως τύχοι: μόνοις ἄρα τοῖς Χριστιανοῖς
χτητὰ τὰ ἀγαϑά. τούτων δὲ τῶν ἀγαϑῶν πλουσιώτερον οὐϑέν"
πλούσιοι ἄρα οὗτοι μόνοι. πλοῦτος γὰρ ἀληϑινὸς ἡ δικαιοσύνη καὶ
ὃ παντὸς ϑησαυροῦ πολυτιμότερος λόγος οὐκ ἀπὸ ϑρεμμάτων καὶ
25 χωρίων αὐξανόμενος, ἀλλ ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ δωρούμενος, πλοῦτος ἀνα-
φαίρετος (ἡ ψυχὴ “μόνη ϑησαυρὸς αὐτοῦ), κτῆμα τῷ κεκτημένῳ ἄρι-
στον, μαχάριον τῇ ἀληϑείᾳ παρεχόμενον τὸν ἄνϑρωπον. φ γὰρ ἂν
ὑπάρχῃ μηδενὸς μὲν ὀρέγεσϑαι: τῶν οὐκ ἐφ᾽ ἡμῖν, ὧν δὲ ὀρέγεται,
τούτων τυγχάνειν, ἀλλὰ καὶ ὧν ὁσίως ἐφίεται, ταῦτα αἰτούμενον
30 λαμβάνειν παρὰ ϑεοῦ, πῶς οὗτος οὐ ᾿πολυχτήμων χαὶ παγκτήμων,
ϑησαυρὸν ἔχων αἰώνιον τὸν ϑεόν; »τῷ αἰτοῦντιε, φησί, »δοϑήσεται

5f vgl. Krates Fr. 2, 2 Bergk® (Fr. 12,2 Diels) Εὐτελίη, κλεινῆς ἔγγονε Σω-
φροσύνης --- 6—10 Prov. 8, 10. 11. 19 — 14 Prov. 11, 24 — 15f Psal. 111, 9 —
19f vgl. Zeller, Philos. ἃ. Gr. III 13 S. 251 — 31f vgl. Matth. 7, Τῇ; Luk. 11, 98

Clemens I. 17

101 5. 36,1

358 Clemens.

x - ’ > ’ > x > re « ’ x ’
χαὶ τῷ κρούοντι ἀνοιγήσεται.« εἰ μηδὲν ἀρνεῖται 0 ϑεος, τὰ παντα
τοῦ ϑεοσεβοῦς γίνεται. |

VD. Ὅτι καλὸν ἐφόδιον Χριστιανῷ ἡ εὐτέλεια.

Τρυφὴ δὲ εἰς ἡδονὰς ἀλωμένη χαλεπὸν ἀνϑρώποις »αυάγιον γί-

5 νεται" ἀλλότριον γὰρ τῆς ἀληϑοῦς φιλοκαλίας καὶ τῶν ἀστείων ndo-
γῶν ὁ ἡδὺς οὗτος καὶ ἀκλεὴς τῶν πολλῶν βίος. φύσει γὰρ ὁ ἄνϑροω-
πος ὑψηλόν ἐστι ζῷον καὶ γαῦρον καὶ τοῦ καλοῦ ζητητικόν, ἅτε τοῦ
μόνου (καλοῦν δημιούργημα, ὁ δὲ ἐπὶ γαστέρα αὐτῷ βίος ἄσεμνός τε καὶ
ἐπονείδιστος καὶ εἰδεχϑὴς καὶ καταγέλαστος. ἀλλοτριώτατον δὲ τῆς
10 ϑείας φύσεως ἡ φιληδονία, ὁμοίως μὲν σιτεῖσϑαι τοῖς στρουϑοῖς,
ὁμοίως δὲ τοῖς ὑσὶν καὶ τοῖς τράγοις ὀχεύειν" τὸ γὰρ τὴν ἡδονὴν
νομίζειν ἀγαϑὸν ἀπειροκαλίας ἐστὶ τελείας, φιλοπλουτία δὲ ἐξίστησι
τῆς ὀρϑῆς διαίτης τὸν ἄνϑρωπον ἀπερυϑριᾶν πρὸς τὰ αἰσχρὰ ἀνα-
πείϑουσα, »ἐὰν μόνον ἔχῃ δύναμιν καϑάπερ ϑηρίον τοῦ φαγεῖν παν-
15 τοδαπὰ καὶ πιεῖν ὡσαύτως καὶ ἀφροδισίων πᾶσαν πάντως παρέχειν
πλησμονήν«. διὰ τοῦτο σπανιαίτατα τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ κληρο-
γομεῖ. ποῦ τοίνυν τὰ τοσαῦτα παρασχευάζονται ὄψα ἢ ἵνα μίαν
πλήρωσωσι γαστέρα; τὸ ἀχάϑαρτον τῆς γαστριμαργίας ol κοπρῶνες
ἐλέγχουσιν, εἰς 095 ἀποπτύουσιν ἡμῶν αἱ γαστέρες τῆς δαιτὸς τὰ
20 λείψανα. ποῦ δὲ τοὺς οἰνοχόους τοὺς τοσούτους συναγείρουσι μιᾷ
κύλικι πλησϑῆναι δυνάμενοι; ποῦ δὲ τῶν ἐσϑήτων τὰς κιβωτούς; τὰ
χρυσία δὲ ποῦ; καὶ τὰ κόσμια ποῦ; λωποδύταις δὲ αὐτὰ καὶ κακούρ-
γοις παρασχευάζονται καὶ τοῖς λίχνοις ὀφϑαλμοῖς. »ἐλεημοσύναι δὲ
καὶ πίστεις μὴ ἐκλειπέτωσαν 08%, φησὶν ἡ γραφή. ἰδοὺ γοῦν καὶ τὸν
25 Θεσβίτην Ἠλίαν καλὸν ὑπόδειγμα τῆς εὐτελείας ἔχομεν, ὅτε »ἐχάϑισεν
ὑπὸ τὴν ῥάμνονς καὶ ὁ ἄγγελος αὐτῷ κομίζει τροφάς" »ἐγχρυφίας
χρίϑινος ἢν καὶ καψάκης ὕδατος.« τοιοῦτον ἄριστον αὐτῷ κύριος
ἔπεμψεν. ἡμῖν ἄρα ἀνάγκη πρὸς ἀλήϑειαν ὁδοιποροῦσιν εὐζώνοις
γενέσϑαι" »μὴ βαστάζετε Yage, εἶπεν 6 κύριος, »βαλλάντιον, μὴ πήραν
80 μηδὲ ὑπόδημας, τουτέστι, μὴ πλοῦτον κτήσησϑε τὸν ἐν βαλλαντίῳ

14—16 Plato Leg. VIII p. 831 DE --- 16f vgl. Matth. 19, 23; Mark. 10, 24;
Luk. 18, 24 mit I Kor. 15, 50 — 23f Prov. 3, 3 — 24—27 vgl. I Kön. 19, 4. 6
— 29f Luk. 10, 4 — 29 μὴ βαστάζετε — S. 259, 4 εἴρηνται Nicetascat. zu Luk.
(10, 4) in Monae. 473 p. 272; Angel. 100 f. 183v Inc. χλήμεντος στρωματέως" τὸ
δὲ πᾶν roıoörov' μὴ βαστάζετε βαλλάντιον expl. εἴρηνται.

276P

37,1

88,1

Paedagogus III. Cap. VII. 36, 1—40, 1. 259

μόνον | ϑησαυριζόμενον, μὴ τὰς ἀποϑήκας πληρώσητε τὰ: ἰδίας sg 277 P
ἐν πήρᾳ παρατιϑέμενοι τὸν σπόρον, ἀλλὰ καὶ τοῖς δεομένοις κοινω-
»ήσατε, μὴ ὑποζύγια καὶ οἰχέτας πολυπραγμονεῖτε, οἵτινες ὑποδήματα

τῆς πορείας τῶν πλουσίων ἀχϑοφοροῦντες ἀλληγορικῶς εἴρηνται.
ἀπορριπτέον οὖν τῶν σχευῶν τὸ πλῆϑος καὶ τὰ ἀργυρᾶ καὶ τὰ χρυσᾶ 3
ἐχπώματα καὶ τὸν ὄχλον τῶν οἰχετῶν, καλὰς χαὶ σεμνὰς παρὰ τοῦ
παιδαγωγοῦ συνοπαδοὺς αὐτουργίαν καὶ εὐτέλειαν παραλαβόντας"

καὶ δὴ βαδιστέον εὐαρμόστως τῷ λόγῳ, κἂν γυνή τῳ παρῇ καὶ τέχνα"

οὐκ ἄχϑος ἐστὶν ὁ οἶχος συνεπισπέσϑαι μαϑὼν ὁδοιπόρῳ σώφρονι.
σταλτέον δὲ καὶ τὴν φίλανδρον γυναῖχα τἀνδρὶ παραπλησίως, ὁδοι- 39,1
πορικῶς χαλὸν ἐφόδιον τῆς εἰς οὐρανοὺς πορείας εὐτέλειαν ἐπιφερο-
μένους μιᾷ «σεμνότητι σώφρονι" μέτρον δὲ καϑάπερ ὁ ποὺς τοῦ ὑπο-
δήματος, οὕτως καὶ τῆς κτήσεως ἑχάστου τὸ σῶμα" τὸ δὲ περιττόν,

ἃ δή φασι χύόσμια, καὶ τὰ ἔπιπλα τῶν πλουσίων ἄχϑος ἐστίν, οὐ
Ba τοῦ σώματος. χρὴ δὲ τὸν ἀναβαίνειν βιαζόμενον εἰς τοὺς 2
οὐρανοὺς καλὴν βαχτηρίαν τὴν εὐεργεσίαν περιφέρειν καὶ τοῖς ϑ.λι-
βομένοις μεταδεδωχότα τῆς ἀληϑοῦς ἀναπαύσεως μεταλαμβάνειν"
ὁμολογεῖ γὰρ ἡ γραφή, οὑς ἄρα »λύτρον ἐστὶν ἀνδρὸς ψυχῆς 6 ἴδιος
πλοῦτοςε, τουτέστιν, ἐὰν πλουτῇ, μεταδόσει σωϑήσεται. χαϑάπερ 3
γὰρ τῶν φρεάτων ὅσα πέφυχεν βρύειν ἀπαντλούμενα εἰς τὸ ἀρχαῖον
ἀναπιδύει μέτρον, οὕτως ἡ μετάδοσις ἀγαϑὴ φιλανϑρωπίας ὑπάρ-
χουσα πηγή, κοινωνοῦσα τοῖς διψῶσι τοῦ ποτοῦ αὔξεται πάλιν καὶ
πίμπλαται, ὃν τρόπον ἐπὶ τοὺς ϑηλαζομένους ἢ καὶ βδαλλομένους
μαστοὺς ἐπιρρεῖν εἴωϑε τὸ γάλα. ἀνενδεὴς γὰρ 6 τὸν παντοχράτορα 4
ϑεὸν λόγον ἔχων καὶ οὐδενὸς ὧν χρήζει ἀπορεῖ ποτε" κτῆσις γὰρ ὃ
λόγος ἀνενδεὴς καὶ εὐπορίας ἁπάσης αἴτιος. εἰ δέ τις φαίη ἑωρα- 40,1
κέναι πολλάχις ἄρτου πενόμενον δίκαιον, σπάνιον μὲν τοῦτο, καὶ
ἔνϑα οὐχ ἄλλος δίχαιος, | ἀναγνώτω δὲ ὅμως κἀκεῖνο »οὐ γὰρ ἐπ᾿ 102 8
ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται 6 δίχαιος, ἀλλ᾿ ἐν τῷ ῥήματι κυρίους, ὅς ἐστιν

12f Epiktet Ench. 39 μέτρον χτήσεως τὸ σῶμα Exdorw ὡς ὃ ποὺς ὑποδήματος.
Stob. Flor. 3, 44 Mein. (p. 30, 7 Hense) χαὶ ὑποδήματα χαὶ βίος ἁρμόζων ἀλυπό-
teooc. Hor. Ep. I 10, 428; Plut. Mor. p. 466 F; Arsen. Viol. p. 354 W. — 15f vgl.
Matth. 11, 12; Luk. 16, 16 — 18f Prov. 13, 8 — 19—24 vgl. Isid. Pelus. Ep. 1466
— 19—23 vgl. Philo Quis rer. div. her. 31 (I p. 477 Μὴ ἄφϑονοι μέν, ὦ φιλόδωρε,
αἵ σαὶ χάριτες καὶ ἀπερίγραφοι καὶ ὅρον ἢ τελευτὴν οὐκ ἔχουσαι, πηγῶν τρόπον
πλείω τῶν ἀπαντλουμένων ἀνομβροῦσαι --- 26f vgl. Psal. 36, 25 — 28f Deut. 8, 8
(Maätth. 4, 4; Luk. 4, 4); vgl. Habak. 2, 4

17*

2600 Clemens.

ἄρτος ἀληϑινός, ἄρτος οὐρανῶν. οὐκ ἄρα ποτὲ ὁ ἀγαϑὸς ἀνὴρ ἄπο-
ρος, ἕως ἂν ἔχῃ σῴαν τὴν | πρὸς ϑεὸν ὁμολογίαν" πάρεστι μὲν γὰρ
αὐτῷ αἰτεῖσϑαι καὶ λαμβάνειν ὧν ἂν δέηται παρὰ τοῦ πατρὸς τῶν
ὅλων καὶ τῶν ἰδίων ἀπολαύειν, εἰ φυλάττοι τὸν viov' πάρεστι' δὲ
καὶ τοῦτο, μηδεμιᾶς ἐνδείας αἰσϑάνεσϑαι. 6 παιδαγωγικὸς ἡμῶν οὗτος
λόγος τὸν πλοῦτον ἡμῖν δίδωσι, καὶ πλουτεῖν οὐ φϑόνος τὸ ἀνενδεὲς
κτωμένοις di αὐτοῦ" ὁ τοῦτον ἔχων τὸν πλοῦτον βασιλείαν κληρο-
vounosı ϑεοῦ.

VII. Ὅτι αἱ εἰκόνες καὶ τὰ ὑποδείγματα μέγιστον μέρος τῇ ς ὀρϑῆς
γμ uEY UEQ 15 ορὕῃ
εἰσι διδασκαλίας.

Εἰ δέ τις ὑμῶν φεύξεται διὰ τέλους τρυφὴν εὐτελείᾳ τιϑηνού-
μενος, μελετήσει ὁᾷον τοὺς ἀκουσίους ὑπομένειν πόνους, τὰς ἕχου-
σίους ϑλίφεις γυμνάσματα συνεχῶς ποιούμενος διωγμῶν, ὁπόταν εἰς
ἀναγκαίους ἔλϑῃ πόνους χαὶ φόβους καὶ λύπας, οὐχ ἀμελέτητος ὧν
καρτερεῖν. διὰ τοῦτό τοι πατρίδα ἐπὶ γῆς οὐκ ἔχομεν, ὡς ἂν κατα-
φρονοῖμεν τῶν ἐπιγείων κτημάτων. «πλουσιωτάτη δὲ ἡ εὐτέλεια ἕξις
οὖσα ἀνελλιπὴς ἐν δαπάναις ταῖς εἰς ἃ χρὴ καὶ ἐφ᾽ ὅσον “χρὴ τελεῖσϑαι
προσηκούσαις" τέλη γὰρ τὰ ϑαπανήματα. ὅπως μὲν οὖν συμβιωτέον
ἀνδρὶ τὴν γυναῖχα καὶ περὶ αὐτουργίας καὶ οἰκουρίας καὶ οἰχετῶν χρή-
σεῶς, πρὸς δὲ καὶ τῆς ὥρας τοῦ γάμου καὶ τῶν ὅσα γυναιξὶν ἁρμόζει, ἐν
τῷ γαμικῷ διέξιμεν λόγῳ᾽ ἃ δὲ ἁρμόδια πρὸς παιδαγωγίαν, ταῦτα
ἡμῖν νῦν παραϑετέα μόνα ἐν ὑπογραφῆς μέρει παρασημειουμένοις
Χριστιανῶν τὸν βίον. καὶ δὴ τὰ μὲν πλεῖστα ἤδη λέλεκται καὶ πε-
παιδαγώγηται, ὃ δὲ ἔτι λοιπόν, ὑποϑησόμεϑα' οὐ γὰρ μικρὰ ῥοπὴ
εἰς σωτηρίαν τὰ ὑποδείγματα.

ὅρα:
φησὶν ἡ τραγῳδία,
Ὀδυσσέως ἄλοχον οὐ κατέχτανε
Τηλέμαχος" οὐ γὰρ ἐπεγάμει πόσει πόσιν,
μένει δὲ ἐν οἴχοις ὑγιὲς εὐναστήριον.

1 vgl. Joh. 6, 82 --- ὃ Υ΄ vgl. Matth. 7, 7; Mark. 11, 24; Luk. 11, 9; Joh. 14,
13; 16, 23 — 7 f vgl. zu 8. 258, 16f — 15 vgl. Hebr. 13, 14 — 16—18 vgl. Etym.
Μ. 5. v. εὐτελής; Andron. De virt. et vit. p. 24, 4 Schuchhardt εὐτέλεια δὲ ἕξις ἀνυ-
πέραρτος ἐν δαπάναις καὶ παρασχευαῖς --- 21 vgl. Strom. II 137. 146; IV 59-65;
125—129 — 26-30 Eurip. Orestes 588—590

5 ἐνδείας (ἔνδει in Ras.) Pt | 6 ἡμῖν Lowth ἡμῶν P | 13 ὁπόταν Ma ὁπότ᾽ P |
16 f ἕξις οὖσα ἀνελλιπὴς ἐν Wendland Quaest. Mus. p. 6 ἐξισοῦσα (ἔξις οὖσα ἘΞ)
ἀνελλιπέσι (1! in Ras. für εἰ P3, ἐ in Ras. ΡΏ HSS 99 παραϑετέα Wakefield im
Thes. VI p. 257 παραϑετὰ P | 24 λοιπόν] λεῖπον F | 26 ὁρᾷς Eur.

2
278P

41,1

a γν ττ "Ὁ

Paedagogus III. Cap. Υ11. 40, 2—Cap. VIII. 43, 4. 361

ὀνειδίζων τις μοιχείαν ἀσελγῆ καλὴν εἰχόνα σωφροσύνης ἐδείκνυεν 5
φιλανδρίαν" τοὺς δὲ Εἵλωτας [οἰκέτας] (οἰκετῶν ὀνομά εἰσιν οἱ Εἵλωτες)

οἱ “ακχεδαιμόνιοι μεϑύειν ἀναγκάζοντες ἐδείκνυον σφίσιν αὐτοῖς] τῆς 279 P
μέϑης τὰ ἔργα σωφρονοῦσιν ἐν ϑεραπείας καὶ διορϑώσεως μέρει.

5 παραφυλάττοντες δ᾽ οὖν τὴν ἐχείνων ἀσχημοσύνην, ὡς μὴ περιπέσοιεν 42,1
αὐτοὶ ταῖς ὁμοίαις. καταγνώσεσιν, ἐπαιδεύοντο τῷ ἐπονειδίστῳ τῶν
μεϑυόντων εἰς τὸ ἑαυτῶν ἀναμάρτητον ὠφελούμενοι. τῶν γὰρ ἀν-
ϑρώπων οἱ μὲν διδαχϑέντες ἐσώϑησαν, οἱ δὲ αὐτοδιδάχτως" ἢ ἐζή-
Amoav ἢ ἐζήτησαν ἀρετήν.

10 κεῖνος μὲν πανάριστος, ὃς αὑτῷ πάντα νοήσῃ᾽ 2
οὗτός ἐστιν ᾿Αβραὰμ ὃ ζητήσας τὸν ϑεόν"

ἐσθλὸς δ᾽ αὖ κἀχεῖνος, ὃς εὖ εἰπόντι πίϑηται"

οὗτοί εἰσιν οἱ μαϑηταὶ οἱ πεισϑέντες τῷ λόγῳ: διὰ τοῦτο ὃ μὲν 8
ἤκουσεν φίλος, οἱ δὲ ἀπόστολοι, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ϑεὸν ὃ μὲν πολυ-

15 πραγμονῶν, οἱ δὲ κηρύσσοντες, ἐσϑλοὶ δὲ ἄμφω ἀμφοῖν δὲ τούτοιν
οἱ ἀχροαταί, ὃ μὲν ὠφελούμενος διὰ τὴν ζήτησιν, ὃ δὲ σῳζόμενος
διὰ τὴν εὕρεσιν.

ὃς δέ κε μήτ᾽ αὐτὸς νοέῃ μήτ᾽ ἄλλου ἀκούων 43,1
ἐν ϑυμῷ βάλληται, ὃ δ᾽ αὐτ᾽ ἀχρήιος ἀνήρ.

90 [λαὸς ἄλλος ἐστὶν ἐϑνικός, ἀχρεῖος οὗτος ὃ λαὸς ὁ μὴ Χριστῷ ἕπό-
μενος" πολυτρόπως δὲ ὅμως ὠφελῶν ὁ παιδαγωγὸς 6 φιλάνϑρωπος 2
τὰ μὲν παρήνεσεν, τὰ δὲ καὶ ὠνείδισεν, τὸ δὲ καὶ ἄλλων ἁμαρτανόντων
τὸ αἶσχος αὐτῶν ὑπέδειξεν ἡμῖν καὶ τὴν ἐπὶ τούτῳ τιμωρίαν ψυχα-
γωγῶν τε ἅμα καὶ νουϑετῶν ἐφανέρωσε, φιλάνϑρωπον ἀποτροπὴν

25 τῆς xaxias μηχανώμενος διὰ τῆς τῶν προπεπονϑότων ἐνδείξεως" δι 3
ὧν εἰκόνων σαφέστατα τοὺς μὲν ἔπαυσεν κακῶς διατεϑέντας, τοὺς
δὲ τὰ ἴσα τολμῶντας ἐκώλυσεν, ἄλλους εἰς ὑπομονὴν ἐϑεμελίωσεν,
ἑτέρους ἔπαυσε κακίας, τοὺς δὲ καὶ ἰάσατο τῇ τοῦ ὁμοίου ϑεωρίᾳ
μεταϑεμένους ἐπὶ τὸ βέλτιον. τίς γὰρ οὐχ ἂν [τῇ παραφυλάξαιτο, 4

80 ἑπόμενός τῳ καϑ'᾽ ὁδόν, εἶτα μέντοι τοῦ προτέρου εἰς βόϑρον ἐμπε-
σόντος, μὴ οὐχὶ ἀποκλῖναι τὸν ἴσον κίνδυνον, τὴν ἀκολουϑίαν τῆς
ἁμαρτίας φυλαξάμενος; τίς δὲ αὖϑις ἀσκητὴς ὦν, καταμαϑὼν τῆς

2—4 vgl. Plut. Mor. p. 239 A — 10. 19. 181 Hesiod Op. 293. 295—297 —
14 vgl. zu S. 243, 15 — 21 πολ. Hebr. 1, 1 — 30f vgl. Matth. 15, 14

262 Clemens.

φιλοδοξίας τὴν ὁδὸν καὶ To ἔπαϑλον ἰδὼν τὸν πρὸ αὑτοῦ ἀγωνιστὴν
εἰληφότα, οὐκ ἐπὶ τὸν στέφανον ἵεται καὶ αὐτός, μιμούμενος | τὸν
πρεσβύτερον; πολλαὶ τοιαῦται τῆς ϑεϊκῆς σοφίας αἱ εἰκόνες" ἑνὸς δὲ
ὑποδείγματος μνησϑήσομαι καὶ διὰ βραχέων παραϑήσομαι" τὸ Σο-
δομιτῶν πᾶϑος κρίσις μὲν ἀδικήσασι, παιδαγωγία δὲ ἀκούσασιν. οἱ Σο-
δομῖται ὑπὸ πολλῆς τρυφῆς ἐξοχείλαντες εἰς ἀσέλγειαν, μοιχεύοντες
μὲν ἀδεῶς, περὶ τὰ παιδικὰ ἐκμανῶς ἐπτοημένοι, ἐπεῖδεν αὐτοὺς ὁ
παντεπόπτης λόγος, ὃν οὐκ ἔστι λαϑεῖν ἀνόσια δρῶντας, οὐδὲ ἐπη-
ρέμησεν τῇ ἀσελγείᾳ αὐτῶν ὁ ἄγρυπνος τῆς ἀνϑρωπότητος φύλαξ
ἀποτρέπων δὲ ἡμᾶς τῆς μιμήσεως τῆς ἐκείνων, πρὸς σωφροσύνην
τὴν αὑτοῦ παιδαγωγῶν, τίσιν τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἐπιβαλών, ὡς μὴ τὸ
ἀτιμώρητον τῆς ἀκολασίας ἀδείας ἐπιρροὴν προσλάβῃ, καταφλεχϑῆναι
προσέταξε τὰ Σόδομα, ὀλίγον τε τοῦ φρονίμου πυρὸς ἐκείνου ἐπὶ τὴν
ἀκολασίαν | ἐχχέων, ὡς μὴ ἀκόλαστον αὐτῶν τὸ λάγνον γενόμενον
πλατείας ἀναπετάσῃ κλισιάδας τοῖς εἰς ἡδυπάϑειαν φερομένοις. γέ-
γονεν τοίνυν ἡ Σοδομιτῶν δικαία τιμωρία τῆς εὐλογίστου τοῖς av-
ϑρώποις σωτηρίας εἰκών: οἱ γὰρ μὴ τὰ ὅμοια τοῖς κεκολασμένοις
ἁμαρτήσαντες οὐ τὴν ὁμοίαν ποτὲ τοῖς ἁμαρτωλοῖς ὑπόσχοιεν (ἂν)
δίκην τῷ μὴ ἁμαρτεῖν τὸ μὴ παϑεῖν πεφυλαγμένοι. »εἰδέναι γὰρ
ὑμᾶς«, φησὶν ὁ Ἰούδας, »βούλομαι, ὅτι ὁ ϑεὸς ἅπαξ ἐκ γῆς Αἰγύπτου
λαὸν σώσας τὸ δεύτερον τοὺς μὴ πιστεύσαντας ἀπώλεσεν, ἀγγέλους
τε τοὺς μὴ τηρήσαντας τὴν ἑαυτῶν ἀρχήν, ἀλλὰ ἀπολιπόντας τὸ
ἴδιον οἰκητήριον εἰς κρίσιν μεγάλης ἡμέρας δεσμοῖς ἀιδίοις ὑπὸ ζόφον
ἀγρίων ἀγγέλων τετήρηχεν.« καὶ κατὰ μικρὸν διδασκαλικώτατα &x-
τίϑεται τὰς εἰκόνας τῶν κρινομένων" »οὐαὶ αὐτοῖς, ὅτε τῇ ὁδῷ τοῦ
Κάιν ἐπορεύϑησαν καὶ τῇ πλάνῃ τοῦ Βαλαὰμ ἐξεχύϑησαν καὶ τῇ ἀν-
τιλογίᾳ τοῦ Κορὲ ἀπώλοντο... τοὺς γὰρ μὴ δυναμένους ἐξουσίαν
υἱοϑεσίας φέρειν ὁ φόβος μὴ ἐξυβρίζειν διατηρεῖ. διὰ τοῦτο γὰρ αἱ
χολάσεις καὶ αἱ ἀπειλαί, ἵνα δείσαντες τὰς δίκας τοῦ ἁμαρτάνειν
ἀποσχώμεϑα. ἔχω σοι φιλοκοσμίας κολάσεις διηγήσασϑαι καὶ φιλο-
δοξίας τιμωρίας, οὐκ ἀχρασίας μόνον, πρὸς δὲ καὶ τὰς ἐπὶ πλούτῳ
χακόφρονας παραϑέσϑαι βλασφημίας, ἐν αἷς διὰ τοῦ φοβεῖν ὃ λόγος
ἀνείργει τῶν ἀδικημάτων. | ἀλλὰ γὰρ φειδόμενος τοῦ μήχους τοῦ

4} vgl. Jud. 7 (II Petr. 2, 6) — 5—15 vgl. Gen. 19, 1---2 --- 5—17 vgl. Philo
De Abrah. 133ff (II p. 201 M) — 13 φρόνιμον πῦρ vgl. Strom. VII 34,4; Ecl. Proph.
25, 4; Koetschau zu Orig. De orat. 29, 15; Boenig zu Minuc. Fel. Oct. 35, 3 —
19—24 Jud. 5f — 25—27 Jud. 11

12 ἐπιρροὴν (φρο in Ras.) P! | χαταφλεγῆναι F | 18 (ἂν) Di | 20 ὑμᾶς (Ö in
Ras.) Pt | 22 ἀπολιπόντας P3F ἀπολείποντας P*M | 23 δεσμοῖς (δεσμ in Ras.) Pt |
81 τὰς — χαχόφρονας PeorrFM τὰς --- χαχοφρονίας P* τῆς --- κακοφρονίας Schw
{(χατὰ τῶν — χαχοφρόνων St

44,1

103 8

45,1

281 P

Paedagogus III. Cap. VIII 44, 1—Cap. IX. 47, 4. 263

συντάγματος τὰς ἑξῆς τοῦ παιδαγωγοῦ προσάγω σοι ἐντολάς, ἵνα δὴ
φυλάξῃ τὰς ἀπειλᾶς.

IX. Τίνος ἕνεκεν τὸ λουτρὸν παραληπτέον.

Βαλανείου τοίνυν (ἐντεῦϑεν γὰρ ἀπετράπην λέγων) τέσσαρές
εἰσιν αἰτίαι, ze ἃς ἐπ᾿ αὐτὸ παραγινόμεϑα" ἢ γὰρ καϑαριότητος
ἕνεχα ἢ ἀλέας ἢ ὑγιείας ἢ τελευταῖον ἡδονῆς. ἡδονῆς μὲν οὖν ἕνεχα
λοῦσϑαι παραπεμπτέον᾽ ἄρδην γὰρ τὴν ἀναίσχυντον ἡδονὴν ἔχκο-
πτέον. παραληπτέον δὲ τὸ λουτρὸν ταῖς μὲν γυναιξὶ καϑαριότητος
ἕνεχεν xal ὑγιείας, ὑγείας δὲ μόνης ἀνδράσι. περιττὸν δὲ τὸ τῆς
ἀλέας ἐξὸν [δὲ] καὶ ἄλλως παραμυϑεῖσϑαι τὸ κατεσχληκχὸς ὑπὸ χρύους.
αἱ δὲ τοῦ βαλανείου συνεχεῖς χρήσεις καϑαιροῦσι τὰς δυνάμεις καὶ
τοὺς φυσικοὺς χαλῶσι τόνους, πολλάκις δὲ ἐκλύσεις ἄγουσι καὶ λει-
ποϑυμίας. τρόπον γάρ τινα πίνει τὰ σώματα, ὥσπερ τὰ δένδρα, οὐ
μόνον τῷ στόματι, ἀλλὰ καὶ τῇ di ὅλου τοῦ σώματος κατὰ τὸ λου-
τρόν, ὥς φασι, ποροποιίᾳ. τεχμήριον τούτου" διψήσαντες πολλάκις
ἔπειτα ἐμβάντες εἰς τὰ ὕδατα τὴν δίψαν ἠχέσαντο. οὔχουν (Ei) πρός
τι ὠφελεῖ τὸ λουτρόν, ἤδη σφᾶς ἐκλυτέον αὐτῷ ἀνϑρωπογναφεῖα
ἐκάλουν αὐτὰ οἱ παλαιοί, ἐπεὶ ϑᾶττον ἢ προσῆχεν ῥακοῖ τὰ σώματα
καὶ προγηράσχειν ἀναγκάζει χαϑέψοντα κατὰ τὰ αὐτὰ τῷ σιδήρῳ
μαλασσομένης τῇ ϑερμότητι τῆς σαρχός᾽ ἐντεῦϑεν οἱονεὶ τῆς βαφῆς
καὶ τῆς στομώσεως τοῦ ψυχροῦ δεόμεϑα. οὐδὲ μὴν ἑἕχάστοτε λου-
τέον, ἀλλ᾽ εἴτε λίαν τις εἴη κενὸς ἢ av πλήρης ἄγαν, παραιτη-
τέον τὸ βαλανεῖον" γαὶ μὴν χατὰ τὴν τοῦ σώματος ἡλικίαν καὶ τοῦ
ἕτους τὴν ὥραν" οὐ γὰρ πάντας [ἀεὶ] οὐδὲ ἀεὶ ὀνίνησι», ος οἱ περὶ
ταῦτα σοφοὶ ὁμολογοῦσιν. ἡμῖν δὲ ἀπόχρη ἡ συμμετρία, ἣν πανταχοῦ
βοηϑὸν ἐπικαλούμεϑα τῷ βίῳ: οὐδὲ γὰρ τοσοῦτον ἐνδιατριπτέον τῷ
βαλανείῳ ὡς δεῖσϑαι χειραγωγοῦ, οὐδὲ συνεχῶς καὶ πολλάκις(τῆς) ἡμέρας
λούεσϑαι καϑάπερ εἰς ἀγορὰν ϑαμίζοντας. ἀλλὰ καὶ τὸ ὑπὸ πλειόνων
οἰκετῶν καταιονεῖσϑαι ἐξυβρίζειν ἐστὶν εἰς τοὺς πλησίον, πλεονεχτούν-
τῶν τῇ τρυφῇ καὶ συνιέναι μὴ ἐϑελόντων, ος κοινὸν ἐπ᾽ ἴσης εἶναι
τῶν λουομένων τὸ βαλανεῖον δεῖν. λούειν δὲ δεῖ μάλιστα μὲν τὴν

4—8, 17—19 Apostol. IV 71b; Arsen. p. 136 W. — 17—19 Apostol. X 78a;
Arsen. Viol. XXXIV 2 — 19 f vgl. Plut. Mor. p. 734 A; Wendland Quaest. Mus. p. 61

46,1

264 Clemens.

ψυχὴν καϑαρσίῳ λόγῳ, καὶ τὸ σῶμα δὲ ἔσϑ'᾽ ὅτε διὰ τὴν ἄσιν τὴν
ἐπιφυομένην αὐτῷ, οὐ μὴν ἀλλ᾽ 809 ὅτε καὶ ὑπεκλύειν τοὺς καμά-
2096: »οὐαὶ γὰρ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποχριταί, x φησὶν
ὃ κύριος, »ὅτι ὅμοιοί ἐστε τάφοις κεκονιαμένοις" ἔξωϑεν ὃ τάφος
φαίνεται ὡραῖος, ἔνδον δὲ γέμει ὀστέων νεχρῶν καὶ πάσης ἀκαϑαρ-
σίας.« καὶ πάλιν τοῖς αὐτοῖς φησιν ν»οὐαὶ ὑμῖν, ὅτε καϑαρίζετε τὸ 48,1
ἔξω τοῦ ποτηρίου καὶ τῆς παροψίδος, ἔνδοϑεν δὲ γέμουσιν ἀκαϑαρ-
σίας. καϑάρισον πρῶτον τὸ ἔνδον τοῦ ποτηρίου, ἵνα γένηται καὶ
τὸ ἔξωϑεν καϑαρόν.« τὸ μὲν οὖν ἄριστον λουτρὸν τῆς ψυχῆς ἀπο- 3
σμήχει τὸν ῥύπον καί ἐστι πνευματικόν, ἐφ᾽ οὗ διαρρήδην ἡ προφη-
τεία λέγει »ἐκπλυνεῖ κύριος τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν ϑυγατέρων

> ’ \ ® x - > ’ > - x ) 4 - > ,
Ἰσραήλ, καὶ καϑαριεῖ τὸ αἷμα Ex μέσου αὐτῶνε, τὸ αἷμα τῆς ἀνομίας

καὶ τῶν προφητῶν τοὺς φόνους. καὶ τὸν τρόπον τῆς καϑάρσεως 8
ἐπήγαγεν ὃ λόγος εἰπών" »ἐἂἐν πνεύματι κρίσεως καὶ ἐν πνεύματι καύ-
σεως.« τὸ δὲ τοῦ σώματος τὸ σαρκικὸν καὶ διὰ μόνου ὕδατος ἀπο-
πληροῦται, καϑάπερ ἐν ἀγροῖς γίνεται πολλάκις, ὅπου βαλανεῖον
οὐχ ἔστιν.

Ω͵ ’ er x ’ »
X. Ὅτι καὶ γυμνάσια ἐγκριτέον τοῖς κατὰ Aoyov βιοῦσιν.

Μειρακίοις δὲ γυμνάσιον ἀπόχρη, κἂν βαλανεῖον παρῇ: καὶ γὰρ 49,1

καὶ ταῦτα τοῖς ἀνδράσι παντὸς μᾶλλον πρὸ τῶν λουτρῶν ἐγκρῖναι

οὐ φαῦλον ἴσως, ἔχοντά τι χρήσιμον τοῖς ἢ γέοις πρὸς ὑγίειαν, σπου- 104 8
δήν τε καὶ φιλοτιμίαν ἐντιϑέντα οὐχὶ εὐεξίας | μόνον, ἀλλὰ καὶ εὖ- 283 P
ψυχίας ἐπιμελεῖσϑαι" ὃ δὴ γινόμενον ἄνευ τοῦ τῶν κρειττόνων ἔργων
ἀποσπᾶσϑαι χαρίεν καὶ οὐκ ἀλυσιτελές. οὐδὲ ἐνταῦϑα ὑπεξαιρετέον τῆς 2
κατὰ τὸ σῶμα διαπονήσεως τὰς γυναῖκας, ἀλλ᾽ οὐχ ἐπὶ πάλην καὶ δρόμους
παρακλητέον αὐτάς, ταλασιουργίᾳ δὲ γυμναστέον καὶ ἱστουργίᾳ καὶ τῷ
παραστῆναι τῇ πεττούσῃ, εἰ δέοι. ἔτι δὲ αὐτουργικῶς προκομίζειν χρὴ ἐκ 8
τοῦ ταμιείου τὰς γυναῖχας ὧν δεοίμεϑα, καὶ τῷ μύλῳ προσελϑεῖν οὐκ
αἰσχρὸν αὐταῖς" οὐδὲ μὴν περὶ τοῦψον ἀσχολεῖσϑαι, ὅπως ϑυμῆρες ἢ Tav-

dot, ὄνειδος οἰκουρῷ γαμετῇ καὶ βοηϑῷ. εἰ δὲ καὶ στρωμνὴν ἀνατινάξαι 4

8-ὃ Matth. 23, 27.25f — 11—15 768. 4,4 — 18 vgl. Matth. 23, 87; Luk. 13, 34
— 25—S. 265, 2 vgl. Musonius bei Stob. Ecl. II 31, 123 (p. 238 Wachsm.); vgl.
auch Hierokles bei Stob. Flor. 85, 21 (Wendland Quaest. Mus. 62)

en ϑϑννυν..

Paedagogus III. Cap. IX. 48, 1—Cap. X. 51, 1. 365

de αὑτῆς καὶ ποτὸν ὀρέξαι διφῶντι τῷ γεγαμηκότι καὶ ὄψον παρα-
ϑείη, εὐσχημονέστατα μεντἂν χαὶ εἰς σώφρονα ὑγίειαν. γυμνασϑείη"
τὴν τοιαύτην γυναῖκα ὃ παιδαγωγὸς ἀποδέχεται, ἢ »τοὺς πήχεις ἐχ-
τενεῖ εἰς τὰ χρήσιμα, τὰς χεῖρας δὲ αὐτῆς ἐρείδεται εἰς ἄτραχτον"
5 χεῖρας δὲ αὐτῆς διήνοιξεν πένητι, καρπὸν δὲ ἐξέτεινεν πτωχῷς, τὴν
καλλίστην διακονίαν οὐκ ἐπῃσχύνϑη ζηλώσασα Σάρραν, ὑπουργῆσαι
τοῖς ὁδοιπόροις. εἶπεν γὰρ αὐτῇ Apgaau‘ ν»σπεῦσον καὶ φύρασον
τρία μέτρα σεμιδάλεως καὶ ποίησον. ἐγκρυφίας. < > Pay δὲ ἡ ϑυγά-
zno Δάβαν ἤρχετος, φησί, »μετὰ τῶν προβάτων τοῦ πατρὸς αὐτῆς. «
10 καὶ οὐχ ἤρκει ταῦτα, ἀλλὰ τὴν ἀτυφίαν ἐχδιδάσχων προσεπήγαγεν»"

»αὕτη γὰρ ἔβοσχεν τὰ πρόβατα τοῦ πατρὸς αὐτῆς.« καὶ μυρία ὅσα 5

ai γραφαὶ ὀρέγουσιν εὐτελείας ἅμα καὶ αὐτουργίας, πρὸς δὲ καὶ γυμνα-
σίων ὑποδείγματα. ἀνδρῶν δὲ οἱ μὲν γυμνοὶ καὶ πάλης μετεχόντων,
οἱ δὲ καὶ σφαίρῃ τῇ μικρᾷ παιζόντων τὴν φαινίνδα παιδιὰν ἐν ἡλίῳ
15 μάλιστα" ἄλλοις ὁ περίπατος αὐτάρκης ἀγρόνδε βαδίζουσιν ἢ εἰς
ἄστυ κατιοῦσιν. εἰ δὲ καὶ σχαπάνης ἅψαιντο, 00% ἀγεννὲς τοῦτο
παρεμπόρευμα οἰχονομικὸν γυμνασίου γεωργικοῦ. ἀλλὰ γὰρ | μικροῦ
δεῖν ἔλαϑέν με [εἰπεῖν] ὁ Πιττακὸς ἐκεῖνος, ὅτι ἤληϑεν ὁ Μιτυληναίων
βασιλεὺς ἐνεργῷ γυμνασίῳ χρώμενος. καλὸν δὲ καὶ ὕδωρ ἀνιμῆσαι
20 di αὐτοῦ καὶ ξύλα διατεμεῖν, οἷς αὐτὸς χρήσεται. »Ἱακὼβ δὲ ἐποί-
μαινεν τὰ πρόβατα Λάβαν τὰ ὑπολειφϑένταε, σημεῖον ἔχων βασιλικὸν
᾿γ»γῥάβδον στυρακίνηνε, ἐναλλάττειν μελετῶν διὰ τοῦ ξύλου ἐπὶ τὸ
βέλτιον τὴν φύσιν. πολλοῖς. δὲ ἔσϑ᾽ ὅτε καὶ τὸ γεγωνὸς τῆς ἀνα-
γνώσεως γυμνάσιόν ἐστιν. καὶ δὴ τὰ γε [καὶ] κατὰ πάλην, ἣν ἐνεκρί-
25 vausv, μὴ φιλονεικίας ἀχρήστου παραλαμβανέσϑω χάριν, εἰς δὲ ἱδρώ-
3—5 Prov. 29, 37f (81, 19f) --- 7 f£ Gen. 18,6 — 8—11 Gen. 290,9 --- 17—19
vgl. Diog. Laert. I 81 τούτῳ (Πιτταχῷ) γυμνάσιον σῖτον ἀλεῖν, ὥς φησι Κλέαρχος
ὁ φιλόσοφος vgl. v. Wilamowitz, Hermes 25 (1890) S. 220 --- Aus Clemens schöpft Isid.
Pelus. Ep. 1470 (vgl. bes. ἐνεργῶς γυμναζόμενος) — 20—23 vgl. Gen. 30, 36f —
24—S. 266, 6 vgl. Plato Leg. VII p. 796 A. Ὁ χαὶ δὴ τά γε κατὰ πάλην ἃ μὲν
Avratog ἢ Κερχύων ἐν τέχναις ἑαυτῶν ξυνεστήσαντο φιλονεικίας ἀχρήστου χάριν,
. οὐδὲν χρήσιμα ... τὰ δὲ ἀπ᾿ ὀρϑῆς πάλης, ἀπ᾽ αὐχένων καὶ χειρῶν καὶ πλευ-
ρῶν ἐξειλήσεως, μετὰ φιλονεικίας τε καὶ καταστάσεως διαπονούμενα [μετ᾿ εὐσχή-
μονος, δώμης τε καὶ ὑγιείας ἕνεχα, ταῦτ᾽ εἰς πάντα ὄντα χρήσιμα οὐ παρετέον.
. οἱ δὲ" ἄλλοι πόνοι τε χαὶ παιδιαὶ χαὶ σπουδαὶ κατὰ σώματα οὐκ ἐλευϑέρων.
1 δι P2 δεῖ P*| ὅ τὴν] ἣν Ma | 6 καλλίστην St μάλιστα P | 18 ὑποδείγματα
(© in Ras.) Ρ1:| δὲ οἱ μὲν F δὲ οἱ οἱ τε Peorr δέοι οἵτε Ῥ δὲ οἵ τε Μ δὲ οἱ νέοι
oder δὲ οἱ οἷοί τε St | ἀνδρῶν δὲ οἵ μὲν γυμνοὶ καὶ πάλης μετεχέτωσαν P? als Va-
riante am Rand | μετεχέτωσαν F | 14 φαινίνδα Di φενίνδα P | 16 ἅψαιντο P?
ἅψαιτο P* | 18 [εἰπεῖν] Schw | ἤληϑεν Meorr ἦλϑεν PFM* ἤλεϑεν am Rand F? |
20 δι’ αὑτοῦ (ἐ u. Spirit. in Ras.) P? αὐτὸς Sy αὐτοῖς P | 22 μελετῶν Ma μελετῶ-
σαν P| 23 γεγωνὸς M γεγονὸς P* γεγωνὸν P?F | 24 [zei] < Plato | 25 μὴ P? εἰ
μὴ P* οὐ μὴ Höschel

οι

284 P

266 Clemens.

των ἀνδρωδῶν Exxglosıs καὶ οὔτι γε τὸ ἔντεχνον διαπονητέον, τὸ
ἐπιδεικτικὸν αὐτῆς, τὰ δὲ ἀπὸ ὀρϑῆς πάλης, ἀπ᾿ αὐχένων καὶ χειρῶν
καὶ πλευρῶν ἐξειλήσεως" κοσμιωδεστέρα γὰρ καὶ ἀνδρωδεστέρα μετ᾽
εὐσχήμονος ῥώμης ἡ τοιαύτη διαπόνησις ὑγείας, ἕνεκεν εὐχρήστου καὶ
5 ὀνησιφόρου παραλαμβανομένη, οἱ δὲ ἄλλοι πόνοι γυμναστικῆς οὐχ
ἐλευϑέρων στάσεων μελέτην καταγγέλλοντες. πανταχοῦ δὲ τοῦ μέ-
τρου στοχαστέον. οὑς γὰρ πόνους σιτίων ἡγεῖσϑαι ἄριστον, οὕτως
τὸ ὑπὲρ τὸ μέτρον πονεῖν καὶ κάκιστον καὶ χοπῶδες καὶ νοσοποιόν.
οὔτ᾽ οὖν παντάπασιν ἀργὸν εἶναι χρὴ οὐδὲ μὴν παντελῶς ἐπίπονον.
10 καϑάπερ γὰρ ἐπὶ τῆς τροφῆς διεξεληλύϑαμεν, παραπλησίως ἐν πᾶσι
καὶ πανταχοῦ οὐ πρὸς ἡδυπάϑειαν τετράφϑαι καὶ ἀκόλαστον χρὴ
δίαιταν οὐδ᾽ αὐ πρὸς τὴν ἐναντίαν τὴν ἄχρατον, ἀλλὰ τὴν μεταξὺ
τούτων τὴν ἐμμελῆ Te καὶ σώφρονα καὶ καϑαρὰν ἕχατέρας | κακίας,

τρυφῆς τε καὶ φειδωλίας. ἤδη δέ, ὡς καὶ πρόσϑεν εἰρήκαμεν, ἄτυφον 52,

«ς 2 , , \ x c ’ N DEN ς»ν» \ x
15 7 αὐτουργία γυμνάσιον καὶ TO ὑποδησασϑαί τινὰ AUTOV AUTO καὶ TO
) , \ ’ \ \ ER x > ’ ’ 2 ὦ

ἀπονίψασθϑαι τῶ ποῦδε, πρὸς δὲ καὶ To ἀληλιμμένον λίπα ἀνατρῖψαι
« \ - -
αὐτόν" τὸ δὲ καὶ τὴν ἀμοιβὴν τὴν ἴσην ἀνταποδοῦναι τῷ τρίψαντι
- x - ’ \
ἐναλλὰξ καὶ. τοῦτο dixaoovvng ἐστὶ χοινωνικῆς τὸ γυμνάσιον καὶ
- - c -
παραδαρϑεῖν φίλῳ νοσοῦντι καὶ ὑπουργῆσαι μὴ δυναμένῳ καὶ παρα-
ἦν \ > >= > x er x
20 ϑεῖναι δεομένῳ. »καὶ παρέϑηκεν αὑὐτοῖς«, φησίν, » Αβρααμ τοῖς τρισὶν
2 c > \ EX
ἄριστον ὑπὸ τὸ δένδρον καὶ παρέστη ἐσϑίουσιν αὐτοῖς.« καὶ ἡ ἀλεία,
« - x - > - ’
ὡς τῷ Πέτρῳ, εἰ σχολὴν ἀπὸ τῶν ἀναγχαίων τῶν ἐν λόγῳ μαϑη-
‚ a x ς -
μάτων ἄγοιμεν. αὕτη δὲ βελτίων ἡ ἄγρα, ἣν ἐχαρίσατο ὁ κύριος τῷ
- - IQ > ς ,
μαϑητῇ, καϑάπερ ἰχϑῦς di ὕδατος ἀνϑρώπους ἁλιεύειν διδάξας.

25 XI. Ἐπιδρομὴ κεφαλαιώδης τοῦ ἀρίστου βίου.

Διὰ τοῦτο καὶ τὸ χρυσοφορεῖν χαὶ τὸ ἐσθῆτι μαλακωτέρᾳ χρῆ-

σϑαι οὐ τέλεον περικοπτέξον, χαλινῶτέον δὲ τὰς ἀλόγους τῶν ὁρμῶν,

μὴ εἰς τὸ ἁβροδίαιτον ἡμᾶς ἐνσείσωσιν φέρουσαι ὑπὸ πολλῆς τῆς
ἀνέσεως ἐξαρπάσασαι" δεινὴ γὰρ ἡ τρυφὴ εἰς κόρον ἐξοχείλασα σκιρ-
30 τῆσαι καὶ ἀναχαιτίσαι καὶ τὸν ἡνίοχον, [καὶ] τὸν παιδαγωγόν, ἀποσεί-
᾿σασϑαι, ὃς πόρρωϑεν ἀνακόπτων τὰς ἡνίας ἄγει καὶ φέρει πρὸς
σωτηρίαν τὸν ἵππον τὸν ἀνϑρώπειον, τὸ ἄλογον μέρος τῆς ψυχῆς
τὸ περὶ ἡδονὰς καὶ ὀρέξεις ἐπιψόγους καὶ λίϑους καὶ χρυσίον καὶ
ἐσθῆτα ποικίλην καὶ τὴν ἄλλην χλιδὴν ἐχκϑηριούμενον" ἐκεῖνο μά-
10 vgl. Paed. IT 18 — 14f vgl. 3. 264, 27; 265, 10. 12 — 90 vgl. Gen.
18, 8 — 21f vgl. Joh. 21, 3 — 23f vgl. Matth. 4, 19; Mark. 1, 17; Luk. 5, 10 —
27—34 vgl. Plato Phädr. p. 247 ff
5 πόνοι Heyse λοιπὸν οἱ P | 12 οὐδ᾽ Ma οὔτ᾽ P | 15 αὐτουργία Markland
avraoxeıa P | 19 παραδραϑεῖν F| 21 ἁλία P* corr. Pi | 22 πέτρωι (erg in Ras.)
Pt! | 29f ἐξαρπάσασαι P3 ἐξαρπάσαι P* | 30 [zei] Wi | 32 ἀνθρώπειον P3 ἀνϑρώ-
πιον P* avıvov F

285 P
1

53,1

Paedagogus III. Cap. X. 51, 2—Cap. XI. δέ, 2. 367

λιστα ἐν νῷ ἔχοντες τὸ εἰρημένον ἁγίως »τὴν ἀναστροφὴν ὑμῶν ἐν
τοῖς | ἔϑνεσιν ἔχοντες καλήν, ἵνα ἐν ᾧ καταλαλοῦσιν ὑμῶν οἧς χαχο- 105 8
ποιῶν, ἐκ τῶν καλῶν ἔργων ἐποπτεύσαντες δοξάσωσι τὸν ϑεόν.ς
δίδωσιν οὖν ἡμῖν 6 παιδαγωγὸς ἐσϑῆτι χρῆσϑαι τῇ λιτῇ, χρόᾳ δὲ 4

ὅ τῇ λευκῇ, οἰς προειρήκαμεν, ἵνα μὴ τέχνῃ ποικιλλομένῃ, φύσει δὲ
γεννωμένῃ οἰχειούμενοι, πᾶν ὅσον ἀπατηλὸν καὶ τῆς ἀληϑείας κατα-
ψευδόμενον παρωσάμενοε τὸ μονότροπον καὶ μονοπρόσωπον τῆς
ἀληϑείας ἀσπασώμεϑα. ἁβρο δίαιτον ὀνειδίζων νεανίαν ὃ Σοφοκλῆς 280} 5
λέγει"

10 ᾿ γυναιχομίμοις ἐμπρέπεις ἐσϑήμασιν.

ὡς γὰρ στρατιώτου καὶ ναύτου καὶ ἄρχοντος, οὕτως δὲ καὶ σώφρονός
ἐστιν οἰχεία στολὴ ἡ ἀπερίεργος καὶ εὐσχήμων καὶ χκαϑάριος. παρ᾽ 54,1
ὃ καὶ ὃ ἐν τῷ νόμῳ περὶ τῆς λέπρας διὰ Μωυσέως τεϑεὶς νόμος τὸ
ποικίλον χαὶ πολύστιχτον οἧς οὐχ ὅσιον ἀπωϑεῖται ταῖς ποικίλαις
15 τοῦ ὄφεως φολίσιν ἐοιχός. τὸν γοῦν μηκέτι ιδιηνϑισμένον ποικιλίᾳ
χρωμάτων, ὅλον δὲ λευχωθϑέντα δι᾿ ὅλων ἀπὸ κεφαλῆς ἄχρας ἄχρι
ποδῶν ἐσχάτων καϑαρὸν εἶναι ἐϑέλει, ἵνα κατὰ τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος
μετάβασιν τὸ ποικίλον καὶ πανοῦργον τῆς διανοίας μεϑέμενοι πᾶϑος
τὸ ἀποίχιλτον καὶ ἀνενδοίαστον τῆς ἀληϑείας ἁπλοῦν ἀγαπήσωμεν
20 χρῶμα. 6 δὲ χαὶ ἐν τούτῳ ἄρα ζηλωτὴς Μουσέως, ὃ πάντα ἄριστος 2
Πλάτον, ὑφὴν ἐχείνην ἀποδέχεται, ἢ μὴ πλέον ἐ ἔργον πρόσεστι γυναικὸς
σώφρονος" »χρώματα δὲ λευκὰ πρέποντα ἂν εἴη σεμνότητι καὶ ἄλλοϑις

1—3 I Petr. 2,12 — 4—8. 12—20 vgl. Philo De plantat. 110f (Ip. 345fM) οὗτος
(Ἰακὠβδ[) γὰρ »δάβόους ἐλέπισε λεπίσματα λευχὰ περισύρων τὸ χλωρόν«(66η.80,87), ἵνα
τῆς ἐν μέσοις ποικιλίας σχοταίοις καὶ ζοφεροῖς (σχοταίας καὶ ζοφερᾶς St mit UH)
πανταχοῦ ἀναιρεϑείσης τὸ μὴ τέχνῃ ποικιλλόμενον (ποικιλλομένη HSS), φύσει δὲ
γεννώμενον ἀδελφὸν αὐτῆς λευχὸν εἶδος ἀναδειχϑῇ. παρὸ καὶ Ev τῷ περὶ τῆς λέ
πρας τεϑέντι νόμῳ διείρηται τὸν μηχέτι διηνϑισμένον ποικιλίᾳ χρωμάτων, ὅλον δὲ
λευχωϑέντα δι’ ὅλων ἀπὸ χεφαλῆς (ἄκρας) ἕως ποδῶν ἐσχάτων καϑαρὸν εἶναι, ἵνα
χατὰ τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος μετάβασιν τὸ ποικίλον χαὶ πανοῦργον καὶ ἀντιρρέπον
χαὶ ἐπαμφοτερίζον τῆς διανοίας μεϑέμενοι πάϑος τὸ ἀποίχιλον καὶ ἀνενδοίαστον
ἀληϑείας ἁπλοῦν χρῶμα δεξώμεϑα. --- 5 vgl. Paed. Il 108 --- 10 Soph. Fr. 702; vgl.
Eurip. Fr. 185 — 12 ff vgl. Lev. 13, 12f — 13 ὁ ἐν τῷ νόμῳ — 20 χρῶμα Nicetascat.
zu Luk. (17, 14) in Vatie. 1611 f.232r; Monaec., 33 f. 272r. Inc. χλήμεντος παιδαγωγοῦ"
ὁρᾶς, ὅτι ὃ ἐν τῷ νόμῳ — 20—S. 268, 2 vgl. Plato Leg. XII p. 956 A ὑφὴν δὲ μὴ
πλέον ἔργον γυναικὸς μιᾶς ἔμμηνον" χρώματα δὲ λευχὰ πρέποντ᾽ ἂν ϑεοῖς ein καὶ
ἄλλοϑι καὶ ἐν ὑφῇ" βάμματα δὲ μὴ προσφέρειν ἀλλ᾽ ἢ πρὸς τὰ πολέμου κοσμήματα.

1 ἔχοντας Sy | 5 χαταλαλῶσιν F|5 ἵνα {στολῇ Schw | τέχνηι ποιχκιλλομένηι
ΡΣ τέχνη ποιχιλλομένη P* 8 ὀνειδίζων Cobet 493 ἐνονειδίζων P ἐπονειδίζων Sy |
νεανίαν Po νεάνιδα P | 19 οἰχεία (εἰα in Ras.) P! | 13 χαὶ ὃ ἐν (2 ὃ ἐν in Ras.) ΡΣ
περὶ τῆς λέπρας διὰ in Ras. P! | μωῦσέως in Ras. Pt | 14 ὡς οὐχ Sy οὐχ ὡς P |
20 χρῶμα (ρ in Ras.) ΡῚ

268 Clemens.

λέγει »καὶ ἐν ὑφῇ" βάμματα δὲ μὴ προσφέρειν ἀλλ᾽ ἢ πρὸς τὰ πολέ-
μου κοσμήματα. x εἰρηνικοῖς ἄρα ἀνϑρώποις καὶ φοωτεινοῖς κατάλλη-
λον τὸ λευχόν. sg οὖν τὰ σημεῖα (τὰν ἐ ἐγγυτάτω ὄντα τῶν αἰτίων παρ- 55,1
όντα σημαίνει, μᾶλλον δὲ δείκνυσι τὴν τοῦ ἀποτελέσαντος ὕπαρξιν,
οἷον καπνὸς μὲν πῦρ, εὐχροια δὲ καὶ εὐσφυξία ὑγίειαν, οὕτως καὶ παρ᾽
ἡμῖν ἡ τοιάδε στολὴ τοῦ ἤϑους τὴν κατάστασιν ἐνδείκνυται. καϑάριος 2
δὲ καὶ ἀφελὴς ἡ σωφροσύνη, ἐπεὶ ἡ μὲν καϑαριότης ἕξις ἐστὶν παρα-
σκευαστικὴ διαίτης καϑαρᾶς χαὶ ἀμιγοῦς αἰσχροῖς, ἡ δὲ ἀφέλεια ἕξις ἄφαι-
ρετικὴ τῶν περιττῶν. ἡ δὲ στερεὰ ἐσϑὴς καὶ μάλιστα ἡ ἄγναφος ἀπο- 9.
στέγει τὸ Heguov τὸ ἐν τῷ σώματι, οὐχ ὅτι ἐν αὑτῇ ἔχει τὴν ϑερμότητα ἡ
ἐσθής, ἀλλ᾽ ὅτι τὴν ἐν τῷ σώματι ἐξιοῦσαν ἀναστρέφει καὶ πάροδον αὐτῇ

οὐ παρέχει, εἰ δὲ καὶ ἐμπέσοι τις, συλλαβοῦσα αὐτὴν ἐν αὐτῇ ἔχει καὶ ὑπ᾽
αὐτῆς ϑερμανϑεῖσα ἀντιϑερμαίνει τὸ σῶμα, di ὃ καὶ χειμῶνος | μάλι- 281 P
στα ταύτῃ χρηστέον" εὔχολος δὲ αὕτη᾽ εὐκολία δέ ἐστιν ἕξις ἀπέριττος 4
προσδεχτικὴ τῶν πρὸς τὸ ἀνελλιπὲς ἐξαρχούντων εἰς τὸν κατὰ λόγον,

τὸν ὑγιῆ καὶ μακάριον, βίον. χεχρήσϑω δὲ καὶ ἡ γυνὴ τῇ λιτῇ στολῇ 56,1
xal τῇ σεμνῇ, μαλακωτέρᾳ δὲ μᾶλλον ἢ προσῆκεν ἀνδρί, πλὴν οὐ τέλεον
ἀπηρυϑριακυίᾳ, οὐ διαρρεούσῃ τῇ μαλακότητι. ἔστων δὲ αἱ ἐσϑῆτες ἀρ-
μόξζουσαι ἡλικίᾳ, «προσώπφ, τόποις, φύσει, ἐπιτηδεύμασιν. »ἐνδυσασϑαις« 2
γὰρ παγχάλως ἡμῖν ὁ ϑεῖος ἀπόστολος συμβουλεύει »τὸν Χριστὸν Ἰἴη-
σοῦν, καὶ τῆς σαρχὸς πρόνοιαν μὴ ποιεῖσϑαι εἰς ἐπιϑυμίας«. κωλύει δὲ 8
βιαζομένους τὴν φύσιν 6 λόγος τοὺς λοβοὺς τῶν ὁτίων τιτρᾶναι. διὰ

τί γὰρ οὐχὶ καὶ τὴν ῥῖνα; ἵνα δὴ κἀκεῖνο πληρωϑῇ τὸ εἰρημένον" »ὥσ-

περ ἐνώτιον ἐν ῥινὶ ὑός, οὕτως γυναικὶ κακόφρονι κάλλος.« καϑόλου 4
γὰρ εἴ τις ἡγεῖται κοσμεῖσϑαι χρυσίῳ, ἐλάττων ἐστὶν χρυσίου, ὁ δὲ
ἐλάττων χρυσίου οὐχ ἔστι κύριος αὐτοῦ. ἀκοσμότερον δὲ ὁμολογεῖν
ἑαυτὸν καὶ ἥττονα τοῦ Avdiov ψήγματος πῶς οὐχ ἀτοπώτατον;
καϑάπερ, οὖν καὶ τὸ χρυσίον μιαίνεται τῆς συὸς τῇ ἀκαϑαρσίᾳ τῷ ὃ
ῥύγχει τὸν φορυτὸν ἐχταρασσούσης, οὕτως ἀσελγαίνειν αἱ τρυφητι-
κώτεραι ὑπὸ τῆς περιουσίας ἐπαιρόμεναι τὸ κάλλος τὸ ἀληϑινὸν
καϑυβρίζουσιν ἀφροδισίων μολυσμοῖς. δίδωσιν οὖν αὐταῖς δακτύλιον 57,1
ἐκ χρυσίου, οὐδὲ τοῦτον εἰς κόσμον, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἀποσημαίνεσϑαι τὰ
οἴκοι φυλακῆς ἄξια διὰ τὴν ἐπιμέλειαν τῆς οἰκουρίας. εἰ γὰρ οἱ πάντες

3f vgl. Galen Hist. phil. 9 (Doxogr. gr. ed. Diels p. 605); Sext. Emp. Pyrrh.
Hyp. I 100 sq. — 7—9. 14—16 Chrys. Fr. mor. 276 Arnim — 9—14 vgl. Plut.
Mor. p. 100 BC — 19-21 vgl. Röm, 13, 14 — 28f Prov. 11, 22

Paedagogus Ill. Cap. XI. 55, 1—58, 3. 269

ἦσαν παιδαγωγούμενοι, οὐδὲν τῶν σφραγίδων ἔδει ἐπ᾽ ἴσης ὄντων
δικαίων καὶ οἰκετῶν καὶ δεσποτῶν" ἐπεὶ δὲ ἡ ἀπαιδευσία πολλὴν
ἐνδίδωσι ῥοπὴν εἰς ἀδικίαν, σφραγίδων ἐδεήϑημεν. ἀλλ᾽ ἔστιν οὗ 2
καϑυφεῖναι τοῦ τόνου ,χαιρός. καὶ γὰρ E09 ὅτε συγγνωστέον ταῖς
5 οὐχ εὐτυχούσαις “περὶ γάμον σώφρονα καὶ τἀνδρὸς διὰ τὴν ἀρέσκειαν
κοσμουμέναις. ὅρος δὲ αὐ ταῖς ἐπικείσϑω. ἡ πρὸς μόνους τοὺς ἑαυ- 288 P
τῶν ἄνδρας φιλοτιμία. ἐγὼ μὲν 00% ἐβουλόμην τὴν σωματικὴν εὐ- 3
πρέπειαν ἀσχεῖν αὐτάς, ἐπάγεσϑαι δὲ τοὺς γήμαντας φιλανδρίᾳ σώ-
φρονι, βιαστικῷ καὶ δικαίῳ φαρμάχῳ' πλὴν ἀλλ᾽ ἐπεὶ δυστυχεῖν
10 βούλονται τὴν ψυχήν, προχείσϑω αὑταῖς, εἴ γε σωφρονεῖν ἐϑέλοιεν,
τὰς ἀλόγους ὁρμὰς καὶ ἐπιϑυμίας τῶν ἀνδρῶν καταπραῦνειν ἠρέμα"
ἡσυχῇ δὲ αὐτοὺς ἐπὶ τὴν λιτότητα ὑπαχτέον τῷ πρὸς ὀλίγον πρὸς 4
τὸ “σωφρονέστερον ἐθισμῷ. τὸ γὰρ σεμνὸν κατάστημα οὐ προσϑήκῃ
τοῦ φορτικοῦ, ἀλλὰ ἀφαιρέσει. τοῦ περιττοῦ περιγίγνεται. καϑάπερ 58,1
15 (οὖν) οὀκύπτερα περικοπτέον τῶν γυναικῶν τὰ χρήματα τὰ τρυφητικά,
χαυνότητας ἀβεβαίους καὶ κενὰς ἐμποιοῦντα ἡδονάς, ὑφ᾽ ὧν ἐπαιρό-
μεναι καὶ πτερούμεναι πολλάκις ἀποπέτονται τῶν γάμων. διὸ καὶ
συστέλλειν χρὴ τὰς γυναῖκας κοσμίως καὶ περισφίγγειν αἰδοῖ σώφρονι,
μὴ παραρρυῶσι τῆς ἀληϑείας διὰ χαυνότητα. καλὸν μὲν οὖν ταῖς
20 γαϊμεταῖς πεπιστευχότας ταῖς σφῶν τοὺς ἄνδρας τὴν οἰχουρίαν αὐ- 106 5
ταῖς ἐπιτρέπειν βοηϑοῖς εἰς τοῦτο δεδομέναις. εἰ δὲ ἄρα δέοι καὶ 2
ἡμᾶς ἐμπολιτευομένους καὶ ἄλλας τινὰς τῶν κατ᾽ ἀγρὸν διοικουμένους
πράξεις, πολλάκις δὲ καὶ ἄνευ γυναικῶν γενομένους “ὑπὲρ ἀσφαλείας
ἀποσφραγίζεσϑαί τινα, δίδωσιν καὶ ἡμῖν εἰς τοῦτο μόνον σημαντῆρα,
25 τοὺς δὲ ἄλλους ἀπορριπτέον δαχτυλίους, ἐπεὶ »κόσμοςς« χατὰ τὴν
| γραφὴν »χρυσοῦς φρονίμῳ παιδεία«. αἱ δὲ χρυσοφοροῦσαι τῶν γυ- 3
| ναικῶν δεδιέναι μοι δοκοῦσιν, μή, ἢν ἀφέληταί τις αὐτῶν τὰ χρυσία,
δοῦλαι νομισϑῶσιν οὐ χοσμρύμεναι. τὸ δὲ εὐγενὲς τῆς ἀληϑείας, ἐν
τῷ φύσει καλῷ χατὰ ψυχὴν ἐξεταζόμενον, οὐ πράσει καὶ ὠνῇ τὸν
80 δοῦλον, ἀλλὰ τῇ γνώμῃ τῇ ἀνελευϑέρῳ διακέχρικεν, ἡμῖν δὲ οὐ φαί-
νεσϑαι ἐλευϑέροις, ἀλλὰ εἶναι ἁρμόζει, τοῖς ϑεῷ μὲν παιδαγωγουμένοις,

14- -17 vgl. Plut. Mor. p. 752 F οἱ νοῦν ἔχοντες ER περικόπτουσιν ὥσπερ
1 ὠχύπτερα τῶν γυναικῶν τὰ περιττὰ χρήματα, τρυφὰς ἐμποιοῦντα καὶ χαυνότητας
ἀβεβαίους χαὶ κενάς (so Jacobs, χελίους HSS), ὑφ᾽ ὧν ἐπαιρόμεναι πολλάκις ἀπο-
πέτονται. Wendland Quaest. Mus. p. 57 — 21 vgl. Gen. 2, 18. 20 — 95 Sir.
21, 21 — 28-30 Chrys. Fr. mor. 354 Arnim — 30f vgl. Aesch. Sept. 592

270 Clemens.

ϑεῷ δὲ εἰσπεποιημένοις. διὸ καὶ στάσιν καὶ κίνησιν καὶ βάδισμα καὶ 59,1

ἐσθῆτα καὶ ἁπαξαπλῶς τὸν πάντα βίον ὅτι μάλιστα ἐλευϑεριώτατον.

ἐπαναιρετέον. ἀλλὰ καὶ τὸν δαχτύλιον οὐκ ἐπ᾿ ἄρϑρῳ φορητέον τοῖς

ἀνδράσι (γυναικεῖον γὰρ τοῦτο), εἰς δὲ τὸν μιχρὸν δάκτυλον, | καὶ 289 P
5 τούτου εἰς τούσχατον καϑιέναι' ἔσται γὰρ οὕτως εὐεργὴς ἡ χείρ, ἐν

οἷς αὐτῆς δεόμεϑα' καὶ οὐ ῥᾷστα ὃ σημαντὴρ ἀποπεσεῖται τῇ μείζονι

τοῦ ἄρϑρου συν δέσει φυλαττόμενος. αἱ δὲ σφραγῖδες ἡμῖν ἔστων 2

πελειὰς ἢ ἰχϑὺς ἢ ναῦς οὐριοδρομοῦσα ἢ λύρα μουσική, N κέχρηται

Πολυχράτης, ἢ ἄγκυρα γναυτική, ἣν “Σέλευκος ἐνεχαράττετο τῇ γλυφῇ,

10 χὰἂν ἁλιεύων τις N, ἀποστόλου μεμνήσεται καὶ τῶν ἐὲ ὕδατος ava-
σπωμένων παιδίων: οὐ γὰρ εἰδώλων πρόσωπα ἐναποτυποτέον, οἷς
καὶ τὸ προσέχειν ἀπείρηται, οὐδὲ μὴν ξίφος ἢ τόξον τοῖς εἰρήνην
διώχουσιν ἢ κύπελλα τοῖς σωφρονοῦσιν. πολλοὶ δὲ τῶν ἀχολάστων θ0,1
ἐγγεγλυμμένους ἔχουσι τοὺς ἐρωμένους ἢ τὰς ἑταίρας, ὡς μηδὲ ἐϑε-

15 λήσασιν αὐτοῖς λήϑην ποτὲ ἐγγενέσϑαι δυνηϑῆναι τῶν ἐρωτιχῶν
παϑημάτων διὰ τὴν ἐνδελεχῆ τῆς ἀκολασίας ὑπόμνησιν.

Τριχῶν δὲ πέρι ταύτῃ doxet ψιλὴ μὲν ἡ τῶν ἀνδρῶν κεφαλή, 2
πλὴν εἰ μὴ οὔλας ἔχοι τὰς τρίχας, λάσιον δὲ τὸ γένειον, αἱ δὲ συνε-
στραμμέναι τῶν τριχῶν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς μὴ καϑικέσϑωσαν ἄγαν εἰς

20 πλοχάμους κατολισϑαίνουσαι γυναιχείους" ἀπόχρη γὰρ τὸ »ἠυγένειον« 8
τοῖς ἀνδράσιν. εἰ δέ τις καὶ χείραιτό τι τοῦ γενείου, οὐ μέντοι πα-
τελῶς ψιλωτέον αὐτό" αἰσχρὸν γὰρ τὸ ϑέαμα καὶ κατέγνωσται ἡ τοῦ
γενείου ἐν χρῷ κουρὰ παρατίλσει καὶ λειότητι γειτνιῶσα. αὐτίχα 4
γοῦν ὃ ψαλμῳδὸς τοῦ γενείου τερπόμενος τῇ κόμῃ »ος τὸ μύρον«

25 φησὶ »τὸ καταβαῖνον ἐπὶ πώγωνα, τὸν πώγωνα τὸν ᾿Δαρών«ε: τῇ
παλινῳόδίᾳ τοῦ πώγωνος τὸ εὐπρεπὲς ὑμνήσας, (TO) πρόσωπον τῷ μύρῳ
κατεγάνωσε χυρίου. ἐπεὶ | δὲ οὐχ ὡραϊσμοῦ χάριν ἡ κουρὰ παραληπτέα,
διὰ περίστασιν δέ, τὰς μὲν τῆς κεφαλῆς τρίχας ὡς μὴ αὐξόμεναι ταῖς 290 P 61,
ὄψεσιν ἐμποδίζοιεν χαταβαίνουσαι, καὶ ἴσως τὰς ἐπὶ τῷ μύστακι μολυ-

80 νομένας κατὰ τὴν τροφὴν περικαρτέον, οὐ ξυρῷ (ἀγεννὲς γάρ), ἀλλὰ ταῖς
δυοῖν μαχαίραις ταῖς χουρικαῖς, τὰς δὲ τοῦ γενείου μηδέν τι παρα-.
λυπούσας οὐχ ἐνοχλητέον, σεμνότητα μὲν τοῦ προσώπου καὶ κατά-
πληξιν γεννητιχὴν * * ἐμποιούσας᾽ πολλοὺς δὲ καὶ τὸ σχῆμα παρα- 2

9 vgl. Euphorion Fr. 45 Meineke Anal. Alex. p. 77 — 10} vgl. S. 266, 24 --
18: vgl. Psal. 33, 15 (Hebr. 12, 14; I Petr. 3, 11) — 20 vgl. 6456 α. ὅ. — 24f Psal.
132, 2 — 30f vgl. Alexis Fr. 264 CAF II p. 394

3 ἐπαναιρετέον Di ἐπανηιρητέον P | 5 τούτου Cobet 493 τοῦτο P|6 αὐτοῖς
F | 8 οὐριοδρομοῦσα Sy οὐροδρομοῦσα P οὐρανοδρομοῦσα F | 9 ἣν ἘΣ ἧι ΡῈ | 14 ἐγ-
γεγλυμμένους am Rand P? (ἐγ jetzt ausradiert) γεγυμνωμένους im Text P! | 17 ψιλὴ
μὲν (ἔστω» oder ἤτω Ma | 21 χαὶ doppelt in P, a. E. von f. 139v u. a. A. von
f. 1407 | 28 λιότητι P* | 26 {τὸν St | 88 γεννητικὴν (αἰδοῦς) Schw γενναίαν Ma

Paedagogus III. Cap. XI. 59, 1—63, 4. 371

παιδαγωγεῖ μὴ ἁμαρτάνειν διὰ τὸ εὐεξέλεγχτον, τοῖς δὲ ἀναφανδὸν
ἁμαρτάνειν ἐθέλουσιν τὸ λανϑάνον τοῦ σχήματος καὶ μὴ παράσημον
ἐπιτερπέστατον, ὑφ᾽ © δεδυχότες οἷς ἔξεστι dr ἄγνοιαν πλημμελεῖν
τοῖς πολλοῖς ἐξομοιούμενοι τὸ ἁμαρτάνειν ἀδεῶς κεχάρπωνται. οὐ
μόνον οὖν αὐστηρὸν δεικνύει τὸν ἄνδρα τῆς κεφαλῆς τὸ ψιλόν, ἀλλὰ
καὶ δυσπαϑὲς κατασκευάζει τὸ κρανίον, προσομιλεῖν ἐϑίζον καὶ χρύει
καὶ καύματι, καὶ τὰς ἀπὸ τούτων διωϑεῖται βλάβας, ἃς ἡ κόμη σπόγ-
γου τρόπον εἰς ἑαυτὴν ἀναλαμβάνουσα, ἐγκατασκήπτει τῷ ἐγκεφάλῳ
παράμονον dx τῆς νοτίδος τὴν βλάβην.

Ταῖς γυναιξὶ δὲ ἀπόχρη μαλάσσειν τὰς τρίχας καὶ ἀναδεῖσϑαι τὴν
χόμην εὐτελῶς περόνῃ τινὶ λιτῇ παρὰ τὸν αὐχένα, ἀφελεῖ ϑεραπείᾳ
συναυξούσαις εἰς κάλλος γνήσιον τὰς σώφρονας κόμας. χαὶ γὰρ αἱ
περιπλοκαὶ τῶν τριχῶν αἱ ἑἕἑταιρικαὶ χαὶ αἱ τῶν σειρῶν ἀναδέσεις
πρὸς τῷ εἰδεχϑεῖς αὐτὰς δειχνύναι κόπτουσι τὰς τρίχας, ἀποτίλλου-
σαι ταῖς πανούργοις ἐμπλοχαῖς, di ἃς οὐδὲ ϑιγγάνουσι τῆς κεφαλῆς
τῆς σφῶν αὐτῶν συγχεῖν τὰς τρίχας φοβούμεναι, ἀλλὰ καὶ ὁ ὕπνος
αὐταῖς μετὰ δέους παραγίνεται, μὴ κατασχύλωσιν λαϑοῦσαι τὸ σχῆμα
τῆς ἐμπλοκῆς. | ἀλλοτρίων δὲ αἱ προσϑέσεις τριχῶν τέλεον ἔχβλητοι,

> Ὁ - - > ”
ϑνείας τε ἐπισχευαζεσϑαι τῇ κεφαλῇ τὰς κόμας ἀϑεώτατον νεχροῖς

ἐνδιδυσχούσας πλοκάμοις τὸ χρανίον᾽ τίνι γὰρ ὁ πρεσβύτερος ἐπι-
ϑήσει χεῖρα; τίνα δὲ εὐλογήσει; οὐ τὴν γυναῖκα τὴν κεκοσμημένην,
ἀλλὰ τὰς ἀλλοτρίας τρίχας καὶ di αὐτῶν ἄλλην χεφαλήν. εἰ δὲ
»χεφαλὴ γυναικὸς μὲν ἀνήρ, ἀνδρὸς δὲ ὁ Χριστόςς, πῶς οὐχ ἄϑεον
διττοῖς αὐτὰς περιπίπτειν ἁμαρτήμασιν; τοὺς μὲν γὰρ ἀπατῶσι, τοὺς
ἄνδρας, διὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς κόμης, καταισχύνουσι δὲ τὸν κύριον
τὸ ὅσον ἐπ᾿ αὐταῖς ἑταιρικῶς κοσμούμεναι εἰς ἀπάτην ἀληϑείας καὶ
τὴν ὄντως οὖσαν χαλὴν βλασφημοῦσαι κεφαλήν. οὐκοῦν οὐδὲ βαπτέον
τὰς τρίχας οὐδὲ μὴν τὰς πολιὰς μεταχρωστέον᾽ οὐδὲ γὰρ τὴν ἐσϑῆτα
ποιχίλλειν συγκεχώρηται" | χαὶ μάλιστα τὸ γεραιὸν τῆς ἡλικίας καὶ
ἀξιόπιστον οὐχ ἐπικαλυπτέον, ἀναδεικτέον δὲ ὑπ᾽ αὐγὰς τοῦ ϑεοῦ τὸ
τίμημα εἰς σέβασμα τῶν νέων" καὶ γὰρ ἀναισχυντοῦσιν ἔσϑ᾽ ὅτε
πολιᾶς ἐπιφάνεια παιδαγωγοῦ δίκην ἐπιστᾶσα ἐπὶ σωφροσύνην μεϑηρ-
μόσατο αὐτοὺς καὶ κατεπλήξατο τῇ στιλπνότητι τῆς ὄψεως τὸ νεᾶζον
τῆς ἐπιϑυμίας.

28 I Kor. 11,3

.rö P | χόπτουσι Di κόπτουσαι ῬῚ 16 αὐτῶν P3 αὐταῖς P* | 17 λαϑοῦσιν F | 18 προσ-

62,1

291 P 63,1

107 S

372 Clemens.

AR οὐδὲ τὰ πρόσωπα ἐντριπτέον αὐταῖς πανούργου σοφίας 64,1
τερϑρεύμασιν" ὑποδείξωμεν δὲ αὐταῖς κομμωτικὴν σώφρονα' κάλλος
γὰρ ἄριστον πρῶτον μὲν τὸ ψυχικόν, οἰς πολλάκις ἐπεσημηνάμην,
ὅταν N κεχοσμημένη ψυχὴ ἁγίῳ πνεύματι καὶ τοῖς ἐκ τούτου ἐμ-

5 πνεομένη φαιδρύσμασιν, δικαιοσύνῃ, φρονήσει, ἀνδρείᾳ, σωφροσύνῃ
φιλαγαϑίᾳ τὲ χαὶ αἰδοῖ, ἧς οὐδὲν εὐανϑέστερον χρῶμα ξώραται πώ-
ποτε. ἔπειτα καὶ τὸ σωματικὸν κάλλος ἠσχήσϑω, »συμμετρία μελῶν 2

καὶ μερῶν μετ᾽ εὐχροίαεκ. ἡ κομμοωτικὴ τῆς ὑγείας ἐνταῦϑα εὔϑετος,
καϑ' ἣν ἡ τοῦ εἰδώλου τοῦ ἐπιπλάστου εἰς τὸ ἀληϑὲς μετάβασις κατὰ

10 τὸ σχῆμα τὸ ἐκ τοῦ ϑεοῦ δεδομένον περιγίνεται. δεινὴ δὲ καλλοω-
πίσαι κατὰ φύσιν ἡ τῶν ποτῶν εὐχρασία καὶ ἡ τῶν σιτίων συμμετρία.
οὐ γὰρ μόνον τὴν ὑγίειαν ἴσχει τὸ σῶμα ἐκ τούτων, ἀλλὰ καὶ τὸ
κάλλος διαφαίνεσϑαι ποιεῖ. ἀπὸ γὰρ τοῦ πυρώδους τὸ στιλπνὸν καὶ 3
μαρμαρυγῶδες περιγίνεται, ἀπὸ δὲ τοῦ ὑγροῦ τὸ “λαμπρὸν καὶ κεχα-

15 ρισμένον, ἀπὸ δὲ τοῦ ξηροῦ τὸ ἀνδρῶδες καὶ πάγιον, ἀπὸ δὲ τοῦ
ἀερώδους τὸ εὔπνουν καὶ ἰσοστάσιον, ἐξ ὧν ὁ εὐρυϑμος | καὶ καλὸς 292 P
οὗτος ἀνδριὰς τοῦ «λόγου κεκόσμηται. ἄνϑος δὲ τῆς ὑγιείας ἐλευϑέ-
guov τὸ κάλλος ἢ μὲν γὰρ ἔνδον τοῦ σώματος ἐργάξεται, τὸ δὲ εἰς
τὸ ἐχτὸς τοῦ σώματος ἐξανϑῆσαν φανερὰν ἐνδείκνυται τὴν εὐχροιαν.

20 αἱ γοῦν κάλλισται καὶ ὑγιεινόταται ἀγωγαὶ διαπονοῦσαι τὰ σώματα 65,1
τὸ κάλλος τὸ γνήσιον καὶ παράμονον ἐργάζονται, ἕλκοντος ἐφ᾽ ἑαυτὸ
τοῦ ϑερμοῦ τήν τε ἰχμάδα πᾶσαν καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ψυχρόν" ὁλκὸν
δὲ εἰς ἑαυτὴν ἡ ϑερμότης ἐχριπιζομένη κινήσεσιν. ἐπειδὰν δὲ ἑλκύσῃ,
ἀλεαινομένην ἠρέμα di αὐτῶν ἀτμίζει τῶν σαρχῶν (mv) ἐκ τῆς

%5 τροφῆς περιουσίαν, ποσῇ μὲν τῇ ὑγρότητι, ὑπερβολῇ δὲ ϑερμότητος.
διὸ καὶ ἡ προτέρα KEVOUTAL τροφή᾽ ἀκινήτῳ δὲ τῷ σώματι τὸ βρω- 2
ϑὲν σιτίον οὐ προσφύεται, ἀλλὰ ἐχπίπτει, ὥσπερ ἀπὸ ψυχροῦ κλι-
βάνου 6 ἄρτος ἢ ὅλος ἢ μόνον ὑπολειπόμενος τὸν πυϑμένα. εἰχότως 3
οὐν τοῖς περιττεύουσι κατὰ τὰς ἀποτρίψεις τὰ οὖρα καὶ τὰ σχύβαλα

30 πλεονάζει, πλεονάζει δὲ καὶ τὰ ἄλλα περιττώματα αὐτοῖς, πρὸς δὲ
καὶ οἱ ἱδρῶτες, οὐκ ἀναδιδομένης τῷ σώματι τῆς τροφῆς, ἀλλὰ εἰς;
τὰ περιττὰ ἐχχεομένης. ἐντεῦϑεν καὶ αἱ λαγνεῖαι ὁρμῶνται, περὶ τὰ 66,1
παιδοποιίας μόρια ἐπιρρεούσης τῆς περιττείας. (διὸ, κινήσεσι συμμέ-
τροις ἰδιὸ] τηχτέον ταύτην τὴν περιττείαν καὶ εἰς πέψιν ἀναχυτέον,

35 δ ἧς τὸ χάλλος ἐρυϑραίνεται.

8 vgl. Paed. II 121, 2; III 4, 1; 20, 6 — 7 f vgl. Creuzer zu Plotin De pulchr. 1

Paedagogus III. Cap. XI. 64, 1—68, 1. 273

Ἄτοπον δὲ τοὺς »κατ᾽ eixova καὶ καϑ'᾽ ὁμοίωσιν ϑεοῦς γεγονότας
ὥσπερ ἀτιμάζοντας τὸ ἀρχέτυπον ἔπηλυν ἐπάγεσϑαι κομμοτικήν, τὴν
ἀνθρώπειον χαχοτεχνίαν πρὸ τῆς ϑείας αἱρουμένους δημιουργίας.
προσιέναι δὲ αὐτὰς ὃ παιδαγωγὸς κελεύει »ἐν καταστολῇ κοσμίῳ, μετὰ

5 αἰδοῦς καὶ σωφροσύνης κοσμεῖν ἑαυτάς«, νὑποτασσομένας τοῖς ἰδίοις
ἀνδράσιν, os καὶ εἴ τινες ἀπειϑοῖεν τῷ λόγῳ, διὰ τῆς τῶν γυναικῶν

ἀναστροφῆς ἄνευ λόγου χερδηϑήσονται, ἐποπτεύσαντεςς φησὶ »τὴν
ἐν λόγῳ ἁγνὴν ἀναστροφὴν ὑμῶν" ὧν ἔστω οὐχ 6 ἔξωϑεν ἐμπλοκῆς
καὶ περιϑέσεως χρυσίων ἢ ἐνδύσεως ἱματίων κόσμος, ἀλλ᾽ ὁ κρυπτὸς

10 τῆς καρδίας ἄνϑρωπος ἐν τῷ ἀφϑάρτῳ τοῦ πραέος καὶ ἡσυχίου
πνεύματος, ὃ ἐστιν ἐνώπιον τοῦ ϑεοῦ πολυτελές.« ἡ δὲ αὐτουργία
ταῖς γυναιξὶν μάλιστα τὸ γνήσιον ἐπιφέρει κάλλος γυμνάζουσα τὰ σώ-
ματα αὐτῶν καὶ σφᾶς αὐτὰς dl αὐτῶν κοσμοῦσα, οὐ τὸν ὑπ᾽ ἄλλων
πεπονημένον προσφέρουσα κόσμον, ἄκοσμον καὶ ἀνελεύϑερον καὶ ἕται-

15 ρικόν, ἀλλὰ τὸν ἑκάστης σώφρονος γυναικὸς διὰ τῶν χειρῶν αὐτῆς,
ὁπότε χρήζοι μάλιστα, ἀσκούμενον καὶ ἐξυφαινόμενον᾽ οὐ γάρ ποτε
χαϑήχει ἐξ ἀγορᾶς ὠνητοῖς, ἀλλὰ τοῖς οἰχουριχοῖς [τοῖς ἰδίοις) ἔργοις
χοσμουμένας φαίνεσϑαι τὰς κατὰ ϑεὸν πολιτευομένας. κάλλιστον
γὰρ ἔργον γυνὴ οἰχουρὸς αὑτήν τε καὶ τὸν ἄνδρα τοῖς ἰδίοις περι-

20 βάλλουσα κοσμήμασι, δ ὧν ἀγάλλονται πάντες, οἱ μὲν παῖδες ἐπὶ
τῇ μητρί, ὁ δὲ ἀνὴρ ἐπὶ τῇ γυναικί, αὕτη δὲ ἐπὶ τούτοις, πάντες δὲ
ἐπὶ τῷ ϑεῷ. συλλήβδην γοῦν

ταμιεῖον ἀρετῆς ἐστιν ἀνδρεία γυνή,
ἥτις »σἴτα ὀχνηρὰ 00% ἔφαγεν, ϑεσμοὶ δὲ ἐλεημοσύνης ἐπὶ τῇ γλώσσῃ

25 αὐτῆςε, ἥτις »τὸ στόμα αὐτῆς διήνοιξεν σοφῶς καὶ ἐννόμως, ἧς τὰ
τέχνα ἐμαχάρισαν ἀνιστάμενας, os διὰ Σολομῶντος λέγει ὃ ἅγιος
λόγος, »ὃ δὲ ἀνὴρ αὐτῆς ἐνεχωμίασεν. γυνὴ γὰρ εὐσεβὴς εὐλογεῖται,
φόβον δὲ κυρίου αὐτὴ αἰνείτω.« καὶ πάλιν" »γυνὴ ἀνδρεία στέφανος
τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς.«

80 ᾿Ἐπανορϑωτέον δὲ ὅτι μάλιστα καὶ τὰ σχήματα καὶ τὰ βλέμματα
καὶ τὰ βαδίσματα καὶ τὰς φωνάς. οὐ γὰρ ὥς τινες τὴν ὑπόχρισιν
ζηλοῦσαι τῆς κωμῳδίας καὶ τὰς κατεαγυίας τῶν ὀρχηστῶν κινήσεις
παραφυλάττουσαι παρὰ τὰς ὁμιλίας σκηνοβατοῦσιν, αὐτοῖς τοῖς κινή-
μασιν τοῖς ἁβροῖς καὶ τοῖς ὑγροῖς βαδίσμασιν καὶ φωναῖς ταῖς πε-

1 Gen. 1, 26 — 4f I Tim. 2, 9 — ὅ--11 I Petr. 3, 1- — - 19 vgl. Prov.

29, 40 — 38 Alexandros Fr. 5 CAF III p. 373 — 24-28 Prov. 29, 4öb. 43ba,
46. 48be (31, 26—30) — 28 f Prov. 12, 4

Clemens 1. 18

67,1

293 P

68,1

274 Clemens,

πλασμέναις κλ αδαρὸν περιβλέπουσαι, δέλεαρ ἡδονῆς ἐξησχημέναι. » μέλε 2
γὰρ ἀποστάζει ἀπὸ χειλέων γυναικὸς πόρνης, ἢ πρὸς χάριν λαϊλοῦσα 108 5
λιπαίνει σὸν φάρυγγα, ὕστερον μέντοι πικρότερον χολῆς εὑρήσεις καὶ
ἠκονημένον μᾶλλον ἢ μάχαιραν δίστομον" τῆς γὰρ ἀφροσύνης οἱ

5 πόδες κατάγουσι τοὺς χρωμένους αὐτῇ μετὰ ϑανάτου εἰς “Ἵιδην.ς
Σαμψὼν γοῦν τὸν γεννάδαν ἡ πόρνη vevixnxev, καὶ τὸν ἄνδρα ἔκειρεν 8
αὐτοῦ ἑτέρα γυνή. ἀλλ᾽ οὐχ οὕτως ἠπάτησεν τὸν Ἰωσὴφ ἄλλη γυνή,
γνενίχηται δὲ ἡ πόρνη ἡ Αἰγυπτία, καὶ δεσμὰ σωφροσύνη λαμβάνουσα
κρείττων ἀναφαίνεται λελυμένης ἐξουσίας. ἔχοι δ᾽ ἂν χἀχεῖνο ἄριστα 294 P

10 τὸ εἰρημένον

N IR > > 4
τὸ d 040» οὐχ ἐπίσταμαι
> x , > ’
ἐγὼ ψιϑυρίζειν οὐδὲ καταχεκλασμένος
’ \ ‚ ”
πλάγιον ποιήσας τὸν τράχηλον περιπατεῖν,
ς -

ὥσπερ ἑτέρους ὁρῶ κιναίδους ἐνθάδε

1ὅ πολλοὺς ἐν ἄστει καὶ πεπιττοκοπημένους.

αἱ δὲ γυναικεῖοι κινήσεις καὶ ϑρύψεις καὶ χλιδαὶ κολουστέαι παντελῶς" 2
τὸ γὰρ ἁβροδίαιτον τῆς περὶ τὸν περίπατον κινήσεως καὶ τὸ »σαυλὰ
βαίνεινε, ὥς φησιν ᾿ἀνακχρέων, κομιδῇ ἑταιρικά, ὥς γέ μοι φαίνεται.
ἡ χωμῳδία φησὶν »τὰ ἴχνη τὰ ἑἕταιρικὰ ὥραν ἀπολείπειν καὶ τρυ-
20 φήνκ«. "ἴχνη δὲ πορνικὰ οὐκ ἐρείδεται εἰς ἀλήϑειαν' ὁδοὺς γὰρ ζωῆς 3
οὐχ ἐπέρχεται, σφαλεραὶ δὲ αἱ τροχιαὶ αὐτῆς καὶ οὐχ εὐγνώστοι.«
μάλιστα δὲ ὀφϑαλμῶν φειστέον, ἐπεὶ τοῖς ποσὶν ἢ τοῖς ὀφϑαλμοῖς
ἄμεινον ὀλισϑεῖν. ὃ γοῦν κύριος συντομώτατα ἰᾶται τὸ πάϑος τοῦτο, 70,1
»el σχανδαλίζει σε ὃ ὀφϑαλμός σου, ἔχκοψον αὐτόνς« λέγων, ἐκ βάϑρων
25 ἀνασπῶν τὴν ἐπιϑυμίαν' κλαδαραὶ δὲ ὄψεις καὶ τὸ ἐνιλλώπτειν, ὃ
διὰ τῶν ὀφϑαλμῶν βλεφαρίζειν ἐστίν, οὐδὲν ἀλλ᾿ ἢ διὰ τῶν ὀφϑαλ-
μῶν μοιχεύειν ἐστὶν ἀχροβολιζομένης τῆς ἐπιϑυμίας di αὐτῶν. πρὸ
γὰρ τοῦ παντὸς σώματος διαφϑείρονται οἱ ὀφϑαλμοί. »ϑεωρῶν δὲ 2
καλὰ ὀφϑαλμὸς εὐφραίνει καρδίανε, τουτέστι καλῶς μαϑὼν ϑεωρεῖν
80 εὐφραίνει, »ἐννεύων δὲ ὀφϑαλμὸν μετὰ δόλου συνάγει ἀνδράσι λύπας. -«

1—5 Prov. 5, 3-5 — 6f vgl. Richt. 14, 1ff; 16,17 — 7—9 vgl. Gen. 39, 12 —
11—15 CAFII p. 470 Adesp, 339 — 17f Anakreon Fr. 168 — 191 CAF III p. 520
Adesp. 622; vgl. Cobet 441 — 20 f Prov. 5, 5f — 22f vgl. Zenon bei Diog. Laert.
VI 26; Paed, II 49, 2; Gnomol. Palat. 108 (Sat. philol. H. Sauppio oblata p. 29)
— 24 vgl. Matth. 5, 29; 18, 9; Mark. 9, 47 (&xxowov aus Matth. 5, 30; 18, 8) —
28f Prov. 16, 2 (15,30) — 80 Prov. 10, 10

Paedagogus III. Cap. ΧΙ. 68, 2—72, 2. 275

τοιοῦτόν που τὸν ϑηλυδρίαν Σαρδανάπαλλον, τῶν ᾿Ασσυρίων τὸν 3
βασιλέα, ἐπὶ κλίνῃ ἀναβάδην ἑζόμενον εἰσάγουσι πορφύραν ξαίνοντα
καὶ τὰ λευχὰ τῶν ὀφϑαλμῶν ἐπαναβάλλοντα. αἱ ταῦτα ἐπιτηϑδεύουσαι 4
γυναῖχες ἰδίαις ὄψεσι προαγωγεύουσι» αὐτάς" »λύχνος γὰρ τοῦ σώ-

5 ματός ἐστιν 6 ὀφϑαλμόςς, φησὶν ἡ γραφή, di οὗ καταφαίνεται τὰ
ἔνδον φωτὶ τῷ φαινομένῳ καταυγαζόμενα. ὲ »πορνεία δὲ γυναικὸς ἐν
μετεωρισμῷ ὀφϑαλμῶν.« »νεχρώσατε Ι οὖν τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς 290} 71,1
γῆς, πορνείαν, ἀκαϑαρσίαν, πάϑος, ἐπιϑυμίαν κακὴν καὶ τὴν πλεονε-
ξίαν, ἥτις ἐστὶν εἰδωλολατρεία. δὲ ἃ ἔρχεται ἡ ὀργὴ τοῦ ϑεοῦς,

10 ὁ μὲν ἀπόστολος βοᾷ, ἡμεῖς δὲ ἀναζωπυροῦμεν τὰ πάϑη καὶ οὐχ
αἰσχυνόμεϑα. al μὲν αὐτῶν »μαστίχην ἐντραγοῦσαιε, περιιοῦσαι, σεσή- 2
ρασι τοῖς παριοῦσιν, ai δὲ τὰς κεφαλάς, ὡς μὴ δακτύλους ἔχουσαι,
ταῖς ὑπ᾿ αὐτῶν φερομέναις περόναις σχαλεύουσαι ϑρύπτονται, καὶ
ταύτας ἢ χελώνης ἢ ἐλέφαντος ἢ τινος ἄλλου ζῴου νεκροῦ πεποι-

15 nuevas πολυπραγμονοῦσι»" ἄλλαι δὲ καϑάπερ ἐξανϑήματά τινα ‚Exov- 3
σαι πρὸς εὐπρέπειαν τῶν ὁρώντων εὐα»ϑέσι “περιχρίστοις κοσμούμεναι
σπιλοῦσι τὰ πρόσωπα τὰ αὐτῶν. »apgovas τὴν τοιαύτην καὶ »ϑρασεῖαν 4
γυναῖχας διὰ Σολομῶντος λέγει, "ἢ οὐχ ἐπίσταται αἰσχύνην" ἐκάϑισεν
ἐπὶ ϑύραις τοῦ ἑαυτῆς οἴχου ἐπὶ δίφρου, ἐμφανῶς προσχαλουμένη

20 τοὺς παριόντας ὁδόν, τοὺς εὐϑύνοντας τὰς ἑαυτῶν τροχιάςε, διὰ τοῦ
σχήματος αὐτῆς καὶ τοῦ βίου παντὸς δηλονότι λέγουσα, »τίς ἐστιν
ὑμῶν ἀφρονέστατος; ἐχκχλινάτω πρός με. ἐνδεέσι δὲ φρονήσεως
παραχελεύεται λέγουσα, ἄρτων χρυφίων ἡδέως ἄψασϑε καὶ ὕδατος
κλοπῆς γλυκεροῦςε, τὴν ἐπίχλοπον ταύτην ᾿ἀφροδίτην λέγει. ἐντεῦϑεν 72,1

25 ὠφελημένος ὁ Βοιώτιος Πίνδαρος »γλυχύ τις φησὶν »κλεπτόμενον
μέλημα Κύπριδος«. »0 δὲ οὐχ οἶδεν ἄϑλιος ὅτι γηγενεῖς παρ᾽ αὐτῇ
ὀλοῦνται, καὶ ἐπὶ πέτευρον “Διδου συναντᾷ. ἀλλὰ ἀποπήδησονε, φη-
σίν, »un χρονίσῃς ἐν τῷ τόπφε ὁ παιδαγωγός, »μηδὲ ἐπιστήσῃς τὸ
σὸν ὄμμα πρὸς αὐτήν. οὕτως γὰρ διαβήσῃ ὕδωρ ἀλλότριον καὶ ὑπερ-

80 βήσῃ τὸν Aydoovra.« διὰ τοῦτο τάδε λέγει κύριος | διὰ Ἡσαΐου" 296 P 2

1—3 vgl. Ktesias Fr. 20 Müller p. 36 bei Athen. XII p. 528f εἶδεν αὐτὸν
(τὸν Σαρδανάπαλλον) ὃ Μῆδος ἐψιμυϑιωμένον zal χεχοσμημένον γυναιχιστὶ καὶ
μετὰ τῶν παλλακίδων ξαίνοντα πορφύραν ἀναβάδην τε μετ᾽ αὐτῶν χαϑήμενον

. τὰ λευχὰ ἐπαναβαλὼν τοῖν ὀφϑαλμοῖν. Plut. Mor. p. 336 Ο Σαρδ. ἔξαινεν
οἴχοι πορφύραν, ἀναβάδην ἐν ταῖς παλλαχαῖς χαϑήμενος. --- 4 Matth. 6, 22; vgl.
Luk. 11, 34 — 6f Sir. 26, 9 — 7-9 Kol. 8, 5f — 11 vgl. 5. 245, 5 — 17—30
Prov. 9, 13—1Sa — 25f Pindar Fr. 217 Schröder

14 νεχροῦ!] μικροῦ F | 16 εὐανϑέσι περιχρίστοις (ı π in Ras. für 6 Buchst.)
P!| 18 σολομῶντος (A in Ras.) P! | 25 χλεπτόμενον P? βλεπτόμενον P* | 27 πέτευ-
ρον P*M πέταυρον P3F
18*

276 Clemens.

»ἀνϑ᾽ ὧν ἐπορεύϑησαν αἱ ϑυγατέρες Σιὼν ὑψηλῷ τραχήλῳ καὶ ἐν
νεύμασιν ὀφθαλμῶν, καὶ τῇ πορείᾳ ἅμα σύρουσαι τοὺς χιτῶνας καὶ
τοῖς ποσὶ παίζουσαι, καὶ ταπεινώσει ὁ ϑεὸς τὰς ϑυγατέρας Σιὼν καὶ
ἀνακαλύψει τὸ σχῆμα αὐτῶνς«, τὸ ἄσχημον σχῆμα.

Ἐγὼ μὲν οὐδὲ τὰς ϑεραπαίνας ἀξιῶ τὰς (ἐπ᾿) ἀρισ(τερᾶς) ταῖς
γυναιξὶν (N) τὰς ἑπομένας αὐταῖς αἰσχρολογεῖν ἢ αἰσχροεργεῖν, σω-
φρονίζεσϑαι δὲ αὐτὰς πρὸς τῶν δεσποινῶν" σφόδρα γοῦν ἐπιτιμητι-
κώτατα ὃ κωμικὸς Φιλήμων φησίν"

ἐξιὼν
γυναικὸς ἐξόπισϑ᾽ ἐλευϑέρας βλέπω
μόνην ϑεράπαιναν κατόπιν ἀκολουϑεῖν καλὴν
ἐκ τοῦ Πλαταιικοῦ τε παραχολουϑοῦντά τινα
ταύτῃ κατιλλώπτειν.

ἀναστρέφει γὰρ ἐπὶ τὴν δέσποιναν ἡ τῆς ϑεραπαίνης ἀκολασία, ἐπι-
βάϑραν ἐνδιδοῦσα τοῖς πειρῶσι τὰ ἥττονα τοῦ μὴ εὐλαβεῖσϑαι τὰ
μείζονα, διὰ τοῦ συγγιγνώσκχειν τοῖς αἰσχροῖς τὸ μὴ καταγιγνώσκειν
ἐμφαινούσης τῆς δεσποίνης. τὸ δὲ μὴ ἐπαγανακτεῖν τοῖς ἀκολασταί-
νουσιν σαφὲς γίνεται τεχμήριον γνώμης εἰς τὸ ὅμοιον ἐχτρεπομέγης.
»οἵα γὰρ δέσποιναςε, φασὶν οἱ παροιμιαζόμενοι, »τοιάδε χὰ κύων.«

᾿Αποσκορακιστέον δὲ ἡμῖν καὶ τοῦ περιπάτου τὸ μανιῶδες, τὸ δὲ
σεμνὸν καὶ τὸ σχολαῖον ἐκλεκτέον, οὐ τὸ βάδισμα τὸ μελλητικόν,
οὐδὲ τὸ ἐν ταῖς ὁδοῖς σαλεύειν καὶ ἐξυπτιάζοντα παραβλέπειν εἰς
τοὺς | ἀπαντῶντας, εἰ ἀποβλέπουσιν εἰς αὐτόν, καϑάπερ ἐπὶ σχηνῆς
ἐμπομπεύοντα καὶ δαχτυλοδεικτούμενον. οὐδὲ ὑπὸ οἰκετῶν ἀναστρέ-

ἶ φεσϑαι χρὴ πρὸς τὸ σιμὸν ὠϑουμένους, ὥσπερ τοὺς τρυφητικωτέρους

ὁρῶμεν, ἐρρωμένους εἶναι δοκοῦντας, ὑπὸ μαλακίας δὲ ψυχικῆς δια-
τεϑρυμμένους. ἀνδρὸς δὲ γενναίου σημεῖον οὐδὲν εἶναι δεῖ περιφανὲς
ἐν τῷ προσώπῳ μαλακίας, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν ἑτέρῳ μέρει τοῦ σώματος.

1-4 Jes. 3, 168 — 9—13 Philemon Fr. 124 CAF II p. δ17 8ᾳ. — 19 vgl.
Epicharm Fr. 168 Kaibel; vgl. Plato Rep. VIII p. 563 C

5 τὰς (ἐπ᾽) ἐἰμοϊεέῤδῷ ταῖς Schw ταῖς ἀρίσταις P | 6 (ἢ) Schw | 9 ἐξιὼν
Markland Explie. vet. auct. (Anhang zu Eurip. Suppl.) p. 246 ἐξὸν P Ἐξοικιζομένῳ
Kock | 10f βλέπω μόνην Markland βλεπομένην P | 11 χατόπιν ἀκολουϑεῖν)] καϑ'
ὁδὸν ἀκόλουθον Kock | 12 Πλαταιιχοῦ] πλαγίου C. F. Hermann | re παρακολου-
ϑοῦντά τινα] παραχολουϑοῦντά Te Bentley παραχολουϑοῦντάς τινας Markland re
παραχολουϑοῦντ᾽ ἂν τινα Hermann παραχολουϑοῦντί τε Jortin, Remarks upon
Eccles. Hist. ed. by W. Trollope I p. 282 τῶν παραχολουϑούντων τινὶ Kock |
18 ταύτῃ κατιλλώπτειν {τινά Bentley ταύτῃ ᾿γχατιλλώπτειν Meineke μεγ᾽ Eyxa-
τιλλώπτειν Dobree χρυφῆ ᾿γχκατιλλώπτουσαν Kock | 14 f ἐπιβάϑραν Markland a. a.
Ο. p. 247 ἐπιβαϑραίνειν P | 15 τοῦ Cobet τὸ P τῷ Sy| 19 χα (über « Ras.) P |
20 ἀποχορακιστέον F | 34 Avaorospeodaı) ἀναφέρεσϑαι Ma ἀναρριχᾶσϑαι Schw

73,1

109 8
5

Paedagogus III. Cap. XI. 73, 1—75, 2. 377

un τοίνυν μηδὲ ἐν κινήσεσιν μηδὲ ἐν σχέσεσιν εὐρεϑείη ποϑ'᾽ ἡ ἀσχη-
μοσύνη τῆς ἀνανδρίας. οὐδὲ μὴν καϑάπερ ὑποζυγίοις τοῖς οἰχέταις
χρηστέον τῷ ὑγιαίνοντι. οἧς γάρ τοι ἐχείνοις παραγγέλλεται »παντὶ
φόβῳ τοῖς δεσπόταις, οὐ μόνον τοῖς ἀγαϑοῖς καὶ ἐπιεικέσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς
σχολιοῖς ὑποτάσσεσϑαιε, φησὶν 6 Πέτρος, οὕτως ἡ ἰσότης καὶ ἡ μα-
κροϑυμία καὶ ἡ φιλανϑρωπία τοῖς δεσπόταις εὐάρμοστος. »τὸ γὰρ
τέλοςς, “φησί, »πάντες ὁμόφρονες, συμπαϑεῖς, φιλάδελφοι, εὐσπλαγχνοι,
ταπεινόφρονες καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις, »iva εὐλογίαν “κληρονομήσητε.
καλήν τινα καὶ ἀξιέραστον ὑπογράφειν ὃ Κιτιεὺς ἔοικεν Ζήνων εἰ-
κόνα νεανίᾳ καὶ οὕτως αὐτὸν ἀνδριαντουργεῖ᾽ »ἔστονε, φησί, »κκαϑαρὸν
τὸ πρόσωπον, ὀφρὺς μὴ καϑειμένη, μηδὲ ὄμμα ἀναπεπταμένον μηδὲ
δια κεκλασμένον, μὴ ὕπτιος ὃ τράχηλος, μηδὲ ἀνιέμενα τὰ τοῦ σώμα-
τος μέλη, ἀλλὰ [τὰ] μετέωρα ἐντόνοις ὅμοια, ὀρϑόνους πρὸς τὸν λόγον
ὀξύτης, καὶ κατοχωχὴ τῶν ὀρϑῶς εἰρημένων, καὶ σχηματισμοὶ καὶ
κινήσεις μηδὲν ἐνδιδοῦσαι τοῖς ἀκολάστοις ἐλπίδος. αἰδὼς μὲν ἐπαν-
ϑείτω καὶ ἀρρενωπία: ἀπέστω δὲ καὶ ὁ. ἀπὸ τῶν μυροπωλίων καὶ
χρυσοχοείων καὶ ἐριοπωλίων ἄλυς καὶ ὁ ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐργαστη-
ρίων, ἔνϑα ἑταιρικῶς κεχοσμημένοι, ὥσπερ (al) ἐπὶ τέγους καϑεζό-
μεναι, διημερεύουσι. «

Mn τοίνουν μηδὲ οἱ ἄνδρες ἐπὶ τῶν κουρείων καὶ καπηλείων
διατρίβοντες ἀδολεσχούντων στωμυλευόμενοι, καὶ τὰς παριούσας ϑηρώ-
μενοι γυναῖχας παυσάσϑων ποτέ πολλοὺς δὲ καὶ βλασφημοῦντες εἰς
γέλωτα οὐ παύονται. χωλυτέα γε μὴν ἔτι χαὶ ἡ διὰ τῶν κύβων
παιδιά, πρός δὲ καὶ ἡ διὰ τῶν ἀστραγάλων μελέτη πλεονεξίας, ἣν

20 μεταχειρίζεσϑαι φιλοῦσι. τοιαῦτά τινα τῆς τρυφῆς τὸ ἀταμίευτον

αὐτοῖς καχοσχολοῦσιν ἐξευρίσχει: αἰτία γὰρ ἡ ἀργία: ματαίων δέ τις
- - x - , ” x y \
ἐρᾷ τῶν ἐχτὸς τῆς ἀληϑείας ovrov' οὐ γὰρ ἔστι καὶ ἄλλως ϑυ-

2f vgl. Plato Leg. VI p. 760. 761 χρωμένους δ᾽ ὑποζυγίοις καὶ τοῖς οἰχέταις
— 8--ὅ I Petr. 2, 18 — 6—8 I Petr. 3, 8f — 9—19 Zeno Fr. 174 Pearson; vgl.
Wachsmuth, De Zen. Cit. et Cleanthe Assio Comm. I Göttingen Ind, lect. 1874
p- 6; Cobet, Mnemos. 6 (1857) p. 339 sq.

1 09 Ma nor’ ἂν P|2 ἀνανδρίας Μὰ ἀνδρίας P ἀιδρίας M? | 5 σχολιοῖς
(σκ in Ras.) Ρ1} 6 εὐάρμοστος Peorr εὐάρμοστοι P* | 9 χητιεὺς P | 10 νεανίᾳ Ma
νεανία P νεανίδα Ἐ νεανίου Cobet, Mnemos. 11 (1862) p. 387 | 12 διαχεχλασμένον
Cobet ἀναχεχλασμένον P | 13 [τὰ] Wachsmuth ὀρϑόνους Po ὀρϑόνου P ὀρϑο-

τόνου Arcerius ὀρϑὸν οὖς Cobet ὀρϑὸς νοῦς Wachsmuth | 14 [ὀξύτης] Di | zaro-

74,1

[

297 P

75,1

σι

278 Clemens.

undiav ἄνευ βλάβης κτήσασϑαι: τῆς δὲ ἑκάστου τῶν ἀνϑρώπων
διανοίας μίμησίς ἐστιν ἡ τοῦ βίου προαίρεσις. ἀλλ᾽, ὡς ἔοικεν, μόναι 8
αἱ μετὰ τῶν ἀγαϑῶν ἀνδρῶν συναναστροφαὶ ὠφελοῦσιν. ἔμπαλιν
γοῦν τὴν μετὰ τῶν φαύλων συνδιαίτησιν ἀνϑρώπων ὑώδη γνω-
ρίξζων ὃ πάνσοφος διὰ Μωυσέως παιδαγωγὸς χοιρείων ἀπηγόρευσεν
μεταλαμβάνειν τῷ λαῷ τῷ πρεσβυτέρῳ, ἐμφαίνων μὴ δεῖν τοὺς ϑεὸν
ἐπιβοωμένους ἀκαϑάρτοις ἀναμίγνυσθαι ἀνϑρώποις, οἱ δίκην ὑῶν

ἡδοναῖς σωματικαῖς καὶ δεισαλέαις τροφαῖς καὶ γαργαλισμοῖς | ἀσελ- 298 P

γέσι χκνηστιῶντες πρὸς ἀφροδίτην καχόχαρτον ἡδονὴν χαίρουσιν.
ἀλλ᾽ οὐδ᾽ »ixtıva ἢ ὠκύπτερον μαστοφαγῆ ἢ αἰετὸν«ε φαγεῖν φησιν, 4
οὐχ ἐγγιεῖς, λέγων, τοῖς di ἁρπαγῆς τὸν βίον ποριζομένοις" καὶ τὰ

x c , > AR 3 ᾿
ἄλλα δὲ ὁμοίως ἀλληγορεῖται. τίσιν οὖν οἰκειωτέον; τοῖς δικαίοις, 76,1

πάλιν ἀλληγορῶν φησιν. πᾶν γὰρ »διχηλοῦν καὶ μαρυκώμενον« κα-
ϑαρόν ἐστιν, ὅτι τὸ διχηλοῦν δικαιοσύνην ἐμφαίνει τὴν ἰσοστάσιον

5 μηρυκάζουσαν τὴν οἰχείαν δικαιοσύνης τροφήν, τὸν λόγον ἔκτοσϑεν

μὲν εἰσιόντα κατὰ ταὐτὰ τῇ τροφῇ διὰ κατηχήσεως, ἔνδοϑεν δὲ
ἀναπεμπόμενον ὥσπερ ἐκ κοιλίας τῆς διανοίας εἰς ἀνάμνησιν λογικήν.
μηρυχάζει δὲ ὁ δίκαιος τὴν πνευματικὴν τροφὴν ἀνὰ στόμα ἔχων τὸν 2
λόγον, καὶ διχηλεῖ ἡ δικαιοσύνη εἰκότως, κἀνταῦϑα ἁγιάζουσα καὶ εἰς
τὸν μέλλοντα παραπέμπουσα αἰῶνα.

Οὐχοῦν οὐδὲ ἐπὶ τὰς ϑέας ὁ παιδαγωγὸς ἄξει ἡμᾶς, οὐδὲ ἀπει- 8
χότως τὰ στάδια χαὶ τὰ ϑέατρα »καϑέδραν λοιμῶν« προσείποι τις
av‘ »Bovin« γὰρ κἀνταῦϑα πονηρὰ καϑάπερ καὶ ἐπὶ τῷ δικαίῳ, διὸ
καταρᾶται ὁ ἐπ᾿ αὐτῷ σύλλογος. πεπλήϑασι γοῦν πολλῆς ἀταξίας 4
καὶ παρανομίας αἱ συναγωγαὶ αὗται, καὶ αἱ προφάσεις τῆς συνηλύ-
σεῶς ἀκοσμίας ἐστὶν αἰτία ἀναμὶξ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν συνιόντων

ἐπὶ τὴν ἀλλήλων ϑέαν. ἐνταῦϑα ἤδη περπερεύεται τὸ συνέδριον. 77,1

λιχνευούσης γὰρ τῆς ὄψεως χλιαίνονται αἱ ὀρέξεις, καὶ ἰταμώτερον
βλέπειν οἱ ὀφϑαλμοὶ πρὸς τοὺς πλησίον ἐϑιζόμενοι τῷ ἔχειν σχολὴν
ἐφειμένην ἐκφλέγουσι τὰς ἐρωτικὰς ἐπιϑυμίας. ἀπειρήσϑων οὖν καὶ 2
αἱ ϑέαι καὶ τὰ ἀκροάματα βωμολοχίας καὶ σπερμολογίας πολλῆς
γέμοντα. τί μὲν γὰρ οὐχ ἐπιδείκνυνται αἰσχρὸν ἔργον ἐν ϑεάτροις;

3—12 vgl. Strom. II 67; V 51.52; VII109 — 5f vgl. Lev. 11, 7, Deut. 14, 8
— 6—9 vgl. Barnab. Ep. 10, 3 τὸ οὖν χοιρίον πρὸς τοῦτο εἶπεν᾽ οὐ χολληϑήσῃ,
φησίν, ἀνθρώποις τοιούτοις, οἵτινές εἶσιν ὅμοιοι χοίρων. Novat. De οἷν. Jud. 3 —
10 vgl. Lev. 11, 13. 14; Deut. 14, 12 --- 10—12 vgl. Barnab. Ep. 10, 4 — 18 vgl.
Lev. 11, 3; Deut. 14, 6 — 14—20 vgl. Barnab. Ep. 10, 11 — 21—23 vgl. Strom.
IT 68 — 22f vgl. Psal. 1, 1 — 26f vgl. Ovid. Ars. amat. 199 ᾽

23 δικαίῳ) δικαστηρίῳ Anon. bei Villoison, Epist. Vinar. 94 | 24 κατάρατος
Ma 1 ἀταξίας Sy ἀμιξίας P | 25 avraı (αι in Ras.) ΡΊ | 96 εἰσὶν αἴτιαι Mark-
land | 30 ἐχφλέγουσι Sy ἐχφλέγουσαι P

Paedagogus III. Cap. XI. 75, 3—79, 2. 279

τί δ᾽ οὐ προφέρονται. ῥῆμα ἀναίσχυντον οἱ γελωτοποιοί; οἱ δὲ | ἀπο-
λαύσαντες τῆς ἐν αὐτοῖς κακίας ἐναργεῖς οἴχοι ἀπομάσσονται τὰς
εἰχόνας, ἔμπαλιν δὲ οἱ πρὸς ταῦτα ἀκήλητοι καὶ ἀπαϑεῖς οὐκ ἂν
περὶ τὰς ῥᾳϑύμους ἡδονὰς σφαλεῖέν ποτε. εἰ γὰρ καὶ ἐν παιδιᾶς
μέρει παραλαμβάνεσϑαι φήσουσι τὰς ϑέας εἰς ϑυμηδίαν, οὐ σωφρο-
νεῖν φήσαιμ᾽ ἂν τὰς πόλεις, αἷς καὶ τὸ παίζειν σπουδάζεται. οὐχέτι
γὰρ παιδιαὶ ai φιλοδοξίαι ἀνηλεεῖς εἰς τοσοῦτον ϑανατῶσαι, ἀλλ᾽ οὐδὲ
αἱ κενοσπουδίαι καὶ αἱ ἀλόγιστοι φιλοτιμίαι, πρὸς δὲ καὶ αἱ μάταιοι
καταναλώσεις τῆς οὐσίας, οὐδὲ μὴν αἱ ἐπὶ τούτοις στάσεις ἔτι παι-
διαί. τὸ δὲ ῥᾳϑυμεῖν οὐδέποτε ὠνητέον κενοσπουδίᾳ. οὐ γὰρ πρὸ
τοῦ βελτίονος ἕλοιτο ἄν ποτε ὁ νοῦν ἔχων τὸ ἥδιον. ἀλλ᾽ οὐ
πάντες, φησί, φιλοσοφοῦμεν. μή τε οὖν οὐδὲ πάντες τὴν ζωὴν
μετερχόμεϑα; τί σὺ λέγεις; πῶς οὖν “πεπίστευχας; πῶς δὲ ἔτι ἀγαπᾷς
τὸν ϑεὸν καὶ τὸν πλησίον σου μὴ φιλοσοφῶν; πῶς δὲ σεαυτὸν

5 ἀγαπᾷς, εἰ μὴ φιλοζωεῖς; γράμματα, φησίν, οὐχ ἔμαϑον. ἀλλ᾽ εἶ

un τὸ ἀναγιγνώσκειν ἔμαϑες, τὸ ἀκούειν ἀναπολόγητον, ὅτι μὴ

διδακτόν" πίστις δὲ οὐ σοφῶν τῶν κατὰ κόσμον, ἀλλὰ τῶν κατὰ

ϑεόν ἐστιν τὸ κτῆμα: ἢ δὲ καὶ ἄνευ γραμμάτων ἐχπαιδεύεται, καὶ
’ - G R >
τὸ σύγγραμμα αὐτῆς τὸ ἰδιωτικὸν ἅμα χαὶ ϑεῖον ἀγάπη κέκληται,
’ - a.
σύνταγμα πνευματιχόν. ἐξὸν δὲ ἀκροᾶσϑαι μὲν σοφίας ϑεϊκῆς, ἀλλὰ
, > x
καὶ πολιτεύσασϑαι ἐξόν, ἀλλὰ καὶ Ta ἐν κόσμῳ κοσμίως κατὰ ϑεὸν
>
ἀγαγεῖν οὐ κεχώλυται.
\ « ‚> a > ’ τ 7»
Καὶ ὁ πωλῶν τι ἢ ὠνούμενος un ποτε εἴπῃ δύο τιμᾶς, ὧν ἂν
A ὦ ὡς δ ‚ < - | ἡ Ἂς Se ’ » ὍΝ
ῃ ὧνῆται ἢ πιπρασχῃ, ἀπλῆν δὲ εἰπὼν καὶ ἀληϑεύῦειν μελετῶν, av

ὅ μὴ τυγχάνῃ ταύτης, τυγχάνων τῆς ἀληϑείας πλουτεῖ τῇ διαϑέσει τῇ
ὀρϑῇ. ἔπαινος δὲ ὅρκος (Te) περὶ παντὸς τοῦ πωλουμένου ἀπέστω, 7

ἀπέστω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὃ ὅρκος. χαὶ ταύτῃ φιλοσοφούντων
οἱ ἀγοραῖοι καὶ οἱ κάπηλοι: »οὐ γὰρ λήψῃ τὸ ὄνομα κυρίου ἐπὶ
ματαίῳ, οὐ γὰρ μὴ καϑαρίσῃ κύριος τὸν λαμβάνοντα τὸ ὄνομα
αὐτοῦ ἐπὶ ματαίῳ.« τοὺς δὲ | παρὰ ταῦτα πράττοντας, τοὺς φιλαρ-

γύρους, τοὺς ψεύστας, τοὺς ὑποχριτάς, τοὺς καπηλεύοντας τὴν ἀλή-.

13f vgl. Matth. 22, 37. 39 u. ä St — 17 vgl. I Kor. 1, 26f — 23—27 vgl.
Plato Leg. XI p. 917 BC ὁ πωλῶν ὁτιοῦν ἔν ἀγορᾷ μηδέποτε δύο εἴπῃ τιμὰς ὧν
ἂν πωλῇ, ἁπλῆν δὲ εἰπών, ἂν μὴ τυγχάνῃ ταύτης, ἀποφέρων ὀρϑῶς ἂν ἀπο-

φέροι πάλιν χαὶ ταύτης τῆς ἡμέρας μὴ τιμήσῃ πλέονος μηδὲ ἐλάττονος" ἔπαινος:

δὲ ὅρχος τε περὶ παντὸς τοῦ πωλουμένου ἀπέστω. --- 958-80 Exod. 20, 7 —
31f vgl. II Kor. 2, 17 χαπηλεύοντες τὸν λόγον τοῦ ϑεοῦ

11 ἀπολαύσαντες P?2 ἀπολαύσαντας P* | 9 αὐτοῖς Lowth ἑαυτοῖς P|4 παι-
διᾶς ῬΣ παιδείας P* | 12 οὐδὲ Di οὔτε P | 187 δαὶ P | 16 τὸ (μὴ) ἀκούειν Heyse τὸ;
ἀκούειν {ποιεῖ 0) Schw | 21 (χαὶδ κατὰ Markland | 39 ἀγαγεῖν Münzel ἀπάγειν"
P | 26 ἔπαινος δὲ ὅρκος (te) Cobet 529 aus Plato ἐπαίτιος δὲ ὅρχος P | παντὸς Plato
πάντων P | 27 Eni]) περὲ Münzel

299 P

81
1108

30P2

280 Clemens.

Helv, τῆς πατρῴας ἐξέβαλεν αὐλῆς ὃ κύριος, μὴ βουλόμενος ἀδίκου
ἐμπορίας ἢ λόγων ἢ τῶν ἐξ ὕλης κτημάτων οἶχον εἶναι τὸν οἶχον
τοῦ ϑεοῦ τὸν ἅγιον.

Ἐπὶ δὲ τὴν ἐκκλησίαν ἀχτέον τὴν γυναῖχα καὶ τὸν ἄνόρα ἐστο-
λισμένους κοσμίως, ἀπλάστῳ βαδίσματι, ἐχεμυϑίαν ἀσπαζομένους,
»ἀγάπην ἀνυπόχριτονς χεχτημένους, ἀγνοὺς τὰ σώματα, ἁγνοὺς τὰς
καρδίας, ἐπιτηδείους προσεύξασϑαι τῷ ϑεῷ. πλεῖον τοῦτο ἐχέτω ἡ
γυνή ᾿κεκαλύφϑω τὰ πάντα, πλὴν εἰ μὴ οἴκοι τύχοι" σεμνὸν γὰρ τὸ σχῆμα
καὶ ἀκατάσκοπον᾽ καὶ οὔποτε αὐτὴ σφαλήσεται πρὸ τῶν ὀμμάτων
τὴν αἰδῶ καὶ τὴν ἀμπεχόνην ϑεμένη οὐδὲ ἄλλον εἰς ὁλισϑον ἅμαρ-
τίας ἐκκαλέσεται τὸ πρόσωπον ἀπογυμνουμένη. τοῦτο γὰρ ὁ λόγος
βούλεται, ἐπεὶ πρέπον αὐτῇ ἐγχεκαλυμμένῃ προσεύχεσϑαι. τὴν δὲ
Αἰνεία γυναῖχά φασι δι᾿ ὑπερβολὴν σεμνότητος μηδὲ τῆς Τροίας
ἁλισκομένης περιδεᾶ γενομένην ἀποκαλύψασθϑαι, ἀλλὰ καίτοι φεύγουσὰν
ἐκ τῆς ἐκπυρώσεως μεῖναι συγχεκαλυμμένην. τοιούτους δὲ ἐχρῆν παρ᾽
ὅλον τὸν βίον φαίνεσϑαι καὶ διαπλάττεσϑαι τοὺς Χριστῷ τελουμένους
οἵους σφᾶς ἐν ἐχκλησίαις ἐπὶ τὸ σεμνότερον σχηματίζουσιν, καὶ εἶναι,
μὴ δοκεῖν εἶναι, τοιούτους, οὕτως πραεῖς, οὕτως εὐλαβεῖς, ἀγαπητικοὺς
οὕτως" νυνὶ δὲ οὐκ old ὅπως συμμεταβάλλονται τοῖς τόποις καὶ τὰ
σχήματα καὶ τοὺς τρόπους, καϑάπερ χαὶ τοὺς πολύποδας ταῖς πέτραις
φασὶν ἐξομοιουμένους, αἷς ἄν προσομιλῶσιν, τοιούτους φαίνεσϑαι καὶ
τὴν χροιάν. τὸ γοῦν τῆς συναγωγῆς ἔνϑεον μετὰ τὴν ἐνθένδε
ἀπαλλαγὴν ἀποϑέμενοι τοῖς πολλοῖς ἐξομοιοῦνται, used ὧν καὶ διαι-
τῶνται" μᾶλλον δὲ ἐλέγχονται, τὴν ἐπίπλαστον ἀποϑέμενοι τῆς σεμνό-
τητος ὑπόχρισιν, οἷοι ὄντες ἐλελήϑεσαν᾽ καὶ τὸν περὶ ϑεοῦ λόγον
σεβασάμενοι καταλελοίπασιν ἔνδον οὐ ἤκουσαν, ἔξωϑεν δὲ ἄρα μετὰ
τῶν ἀϑέων ἀλύουσι, κρουμάτων καὶ τερετισμάτων ἐρωτικῶν αὐλῳδίας
τε καὶ κρότου καὶ μέϑης καὶ παντὸς ἀναπιμπλάμενοι συρφετοῦ" τοῦτο
δὴ ἄδοντες καὶ ἀντῴδοντες αὐτοὶ οἱ πρόσϑεν ἐξυμνοῦντες ἀϑανασίαν,
ἐπὶ τέλει τὴν ἐξωλεστάτην κακοὶ κακῶς ψάλλοντες παλινῳδίαν"
»φάγωμεν καὶ πίωμεν, | αὔριον γὰρ ἀποϑνήσχομενι. οἱ δὲ οὐκ
αὔριον ἀληϑῶς, ἀλλ᾽ ἤδη τεϑνήκασι τῷ ϑεῷ, ϑάπτοντες τοὺς σφετέρους
νεχρούς, τουτέστιν αὑτοὺς εἰς ϑάνατον κατορύττοντες. ἀντιτάσσεται
δὲ αὐτοῖς εὖ μάλα ἐρρωμένως ὃ ἀπόστολος" »μὴ πλανᾶσϑε' οὔτε

1-ὃ vgl. Matth. 21, 128; Mark. 11, 15—17; Luk. 19, 45f; Joh. 2, 14—16
— 6 vgl. Röm. 12, 9; II Kor. 6, 6 — 6f vgl. Matth. 5,8 — 12 vgl. I Kor.
11,5f — 17£ vgl. Aesch. Sept. 592 — 20—22 vgl. 'Theognis 215f (Plut. Mor.
p- 96 F; 916 C; 978 E); Arsen. Viol. p. 412 W. — 31 I Kor. 15, 32 (768. 22,13) —
32f vgl. Matth. 8, 22; Luk. 9, 60 — 84--. 281, 38 1 Kor. 6, 9f

10 οὐδὲ Di οὔτε P | 12 ἐπεὶ Pt! ἐπὶ P* | 26 χαταλελοίπασιν (ασι in Ras.) P!

80,1

801} 8

Paedagogus III. Cap. XI. 79, 3-83, 1. 281

μοιχοὶ οὔτε μαλακοὶ οὔτε ἀρσενοχοῖται οὔτε κλέπται οὔτε πλεονέχται,
οὐ μέϑυσοι, οὐ λοίδοροι,ς καὶ ὅσα ἄλλα τούτοις ἐπᾷδει, »βασιλείαν
ϑεοῦ οὐ χληρονομήσουσιν.« εἰ δὲ καὶ εἰς βασιλείαν ϑεοῦ κεκλήμεϑα, 2
ἀξίως τῆς βασιλείας πολιτευώμεϑα ϑεὸν ἀγαπῶντες καὶ τὸν πλησίον.

δ ἀγάπη δὲ οὐκ ἐν φιλήματι, ἀλλ᾿ ἐν εὐνοίᾳ κρίνεται. οἱ δὲ οὐδὲν
ἀλλ᾽ ἢ φιλήματι χαταψοφοῦσι τὰς ἐκκλησίας, τὸ φιλοῦν ἔνδον οὐχ
ἔχοντες αὐτό. χαὶ γὰρ δὴ καὶ τοῦτο ἐχπέπληχεν ὑπονοίας αἰσχρᾶς 8
καὶ βλασφημίας τὸ ἀνέδην χρῆσϑαι τῷ φιλήματι, ὅπερ, ἐχρῆν εἶναι
μυστικόν (»ἅγιονε αὐτὸ κέχληχεν ὁ ἀπόστολος), r ἀπογευομένης

10 [ἀξίως τῆς βασιλείας πολιτευώμεϑα]) τῆς ψυχῆς τὴν εὔνοιαν διὰ
στόματος σώφρονος καὶ μεμυχότος, di οὗ μάλιστα διακονεῖται τρόπος
ἥμερος. ἔστε δὲ καὶ ἄλλο ἄναγνον φίλημα, πλῆρες ἰοῦ, ἁγιωσύνην 4
ὑποκρινόμενον. ἢ οὐχ ἴστε ὅτι καὶ τὰ φαλάγγια προσαπτόμενα
μόνον τῷ στόματι ὀδύναις ἐπιτρίβει τοὺς ἀνϑρώπους, φιλήματα δὲ

15 πολλάκις ἐνίησιν ἰὸν ἀχολασίας; σαφὲς τοίνυν ἡμῖν γεγένηται wc 82,1
οὐχ ἔστιν ἀγάπη τὸ φίλημα" »ἡ γὰρ ἀγάπη τοῦ ϑεοῦ ἐστίν.« »αὕτη
δέ ἐστιν ἡ ἀγάπη τοῦ ϑεοῦ,.« φησὶν Ἰωάννης, »iva τὰς ἐντολὰς
τηρήσωμεν,« οὐχ ἵνα σαίνωμεν ἀλλήλους ἐν τῷ στόματι, »καὶ αἱ
ἐντολαὶ αὐτοῦ βαρεῖαι οὐχ εἰσίν.« ἀλλὰ μὴν xal οἱ κατὰ τὰς ὁδοὺς 2

20 τῶν ἀγαπητῶν ἀσπασμοὶ παρρησίας ἀνοήτου γέμοντες καταφανῶν
τοῖς ἐκτὸς εἶναι | βουλομένων οὐδὲ ἐλαχίστης μετέχουσι χάριτος. εἰ 111 8 8
γὰρ »ἐν τῷ ταμιείφε μυστικῶς »προσεύ χεσϑαις τῷ ϑεῷ δίχκαιον͵ 302 P
ἑπόμενον ἂν εἴη καὶ »τὸν πλησίονε, ὃν δεύτερον ἀγαπᾶν χελευόμεϑα,
ὁμοίως τῷ ϑεῷ καὶ μυστικῶς φιλοφρονεῖσϑαι ἔνδοϑεν ἐξαγοραζομέ-

25 νους τὸν καιρόν" τὸ γὰρ »ἅλας τῆς γῆςς« ἡμεῖς, νὃς δ᾽ ἂν εὐλογῇς, 4
φησί, »φίλον τὸ πρωὶ μεγάλῃ τῇ φωνῇ, καταρωμένου οὐδὲν διαφέρειν
δόξει. ς«

ἱ Δοκεῖ δὲ ὑπὲρ πάντα τῆς τῶν γυναικῶν ὄψεως ἀπεστράφϑαι. 5
οὐ γὰρ ἁψαμένους μόνον, ἀλλὰ χαὶ ϑεασαμένους ἔστιν ἁμαρτεῖν, ὃ
30 μάλιστα ἀποφεύγειν χρὴ τὸν γνησίως παιδαγωγούμενον. »οἱ ὀφϑαλ- 83,1

8 vgl. Phil. 1, 27; I Thess. 2, 12 --- 4 vgl. Matth. 22, 37. 39 u. ἃ. St. —
9 Röm. 16, 16; I Kor. 16, 20; II Kor. 13, 12; I Thess. 5, 26 — 13—15 vgl. Xe-
nophon Mem. 1 3, 12 u. Strom. II 120 a. E. — 16 I Joh. 4, 7 — 16-19 1 Joh.
5,3 — 19f vgl. Matth. 23, 7; Mark. 12, 38; Luk. 11,43 (ἀσπασμοὶ ἐν ταῖς ἀγοραῖς)
— 22 vgl. Matth. 6,6 — 23 vgl. Matth. 22, 39 u. ἃ. St. — 24f vgl. Ephes. 5, 16;
Kol. 4, 5— 25 Matth. 5,13 — 25—27 Proy. 27, 14 — 29f vgl. Matth. 5, 28 —
30f Prov. 4, 25

7 [αὐτό] Wi] ἀριδμλωεεν P2 ἐχπέπλακεν P* | If ἀπογευομένης τον τῆς ψυχῆς]
ἀπογευόμενοι --- τῆς ψυχῆς τὴν εὔνοιαν (δεικνύντες) Münzel ἀποφαινομένης [ἀξίως
τῆς βασιλείας πολιτευώμεϑα)] τῆς ψυχῆς St | 11 διακονεῖται) δείχνυται Ma διαφαί-
νεται Markland | 29 ὃ Münzel ὧν Ρ

292 Clemens.

μοὶ γάρ σου ὀρϑὰ βλεπέτωσαν, τὰ δὲ βλέφαρα νευέτω δίκαια" « μὴ
γὰρ οὐχ ἐξὸν καὶ ἰδόντα καρτερεῖν; ἀλλὰ τὸ ἐμπεσεῖν φυλακτέον.
δυνατὸν γὰρ ἰδόντα ὀλισϑεῖν, ἀμήχανον δὲ μὴ ἰδόντα ἐπιϑυμεῖν. οὐ 2
γὰρ τὸ καϑαρεύειν μόνον ἀπόχρη τοῖς σώφροσιν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐχτὸς
5 εἶναι τοῦ ψόγου σπουδαστέον πᾶσαν ἀποκλείσαντας ὑπονοίας αἰτίαν
πρὸς συγκεφαλαίωσιν ἁγνείας, ὡς μὴ μόνον εἶναι ἡμᾶς πιστούς, ἀλλὰ
καὶ ἀξιοπίστους φανῆναι. καὶ γὰρ οὖν καὶ τοῦτο παραφυλακτέον, 3
ὡς φήσιν ὁ ἀπόστολος, »μή τις ἡμᾶς μωμήσηται" προνοούμενοι γὰρ
καλὰ οὐ μόνον ἐνώπιον κυρίου, ἀλλὰ καὶ ἐνώπιον ἀνϑρώπων.«
10 »ἀπόστρεψον δὲ τὸν ὀφϑαλμὸν ἀπὸ γυναικὸς κεχαριτωμένης, καὶ μὴ
καταμάνϑανε κάλλος ἀλλότριον,« φησὶν ἡ γραφή. κἂν πύϑῃ τὴν αἰτίαν, 4
προσεπεξηγήσεταί 001° »ἐν γὰρ κάλλει γυναικὸς πολλοὶ ἀπεπλανήϑη-
σαν, καὶ ἐκ τούτου φιλία ὡς πῦρ ἀνακαίεται,« εἰς πῦρ ἀγουσὰα ἀκα-
τἄάπαυστον διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἡ ἐκ πυρὸς ὁρμωμένη φιλία, ἣν. ἔρωτα
15 χεκλήχασιν.

ΧΙ. ’Erıdooun κεφαλαιώδης ὁμοίως τοῦ ἀρίστου βίου, ὅσαι τῶν
ἁγίων γραφῶν χαραχτηρίζουσαι τὸν τῶν Χριστιανῶν βίον.

“Ἐγὼ δὲ καὶ τοῖς γεγαμηκύσι παραινέσαιμι ἂν οἴχοι τὰς γυναῖκας 84,1
τὰς σφῶν μήποτε κατὰ πρόσωπον οἰχετῶν φιλεῖν. οὐδὲ γὰρ „7909-

20 γελᾶν δούλοις ᾿Αριστοτέλης εἴα ποτέ, πολλοῦ γε καὶ δεῖ κατ᾽ ὄψιν
αὐτῶν φιλοφρονούμενον φαίνεσϑαι. τὴν γυναῖχα. ἄμεινον δὲ οἴκοϑεν
ἀρξαμένους ἀπὸ τοῦ γάμου τὴν σεμνότητα ἐπιδείκνυσϑαι. “μεγίστη
γὰρ ἡ σωφροσύνης συζυγία καϑαρᾶς ἡδονῆς ἀποπνέουσα. πάνυ γοῦν 2
ϑαυμασίως ἡ τραγῳδία 1.

οὔ φεῦ φεῦ, γυναῖκες, (φησίν) ὡς ἐν ἀνθρώποις ἄρα 808 P
οὐ χρυσός, οὐ τυραννίς, οὐ πλούτου χλιδὴ
τοσοῦτον εἶχε διαφόρους τὰς ἡδονὰς
ος ἀνδρὸς ἐσϑλοῦ καὶ γυναικὸς εὐσεβοῦς
γνώμη δικαία καὶ φρονοῦσα τἄνδικα.

80 ταῦτα τῆς δικαιοσύνης τὰ παραγγέλματα καὶ παρὰ τοῖς τὴν κούμι-
χὴν μετιοῦσι σοφίαν ἐχφωνηϑέντα οὐ παραιτητέον. ἐγνωκότες οὖν 85,1

8 οὐ τὸ καϑαρεύειν — 5 αἰτίαν Sacr. Par.205 Holl --- 8f II Kor. 8, 208 --
10--18 Sir. 9, 8 — 13f Matth. 8, 12; Mark. 9, 43; Luk. 8, 17 (πῦρ ἄσβεστον) ---
. 18-31 Aristoteles Fr. 183 Rose®? — 25—29 Apollonides Fr. 1 TGF?p. 825

1 νευέτω] βλεπέτω Ε|4 μόνον < Sacr. Par. | 4} τὸ --- σπουδαστέον] τὸ μὴ
ὑποκχεῖσϑαι ψόγοις ἀσπαστέον Sacr. Par. | ὅ ἀποκχλείσαντας P3 ἀποκλείσαντες Pr]
15 Subseriptio: χλήμεντος περὶ τοῦ ἀληϑινοῦ χάλλους λόγος y P2FM | 27 εἶχεν P |
29 τἄνδικα Stob. Flor. 67, 3 τἀνδρικά (ἀ in Ras.) P2 | 30 ταῦτα ΡΖ τ᾽ αὐτὰ P*

Paedagogus III. Cap. XI. 83, 2—-Cap. ΧΙ. 87, 1. 383

»τὸ ἑχάστου ἔργον, ἐν φόβῳ τὸν τῆς παροικίας ὑμῶν χρόνον ἀνα-
στράφητε, εἰδότες ὅτι οὐ φϑαρτοῖς, ἀργυρίῳ ἢ χρυσίῳ, ἐλυτρώϑημεν
ἐκ τῆς ματαίας ἡμῶν ἀναστροφῆς πατροπαραδότου, ἀλλὰ τιμίῳ
αἵματι ὡς ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου Χριστοῦ.« »ἀρχετὸς οὖν ὃ
παρεληλυϑὼς χρόνος,« ὃ Πέτρος φησί, »τὸ βούλημα τῶν ἐϑνῶν κατ-
ειργάσϑαι, πεπορευμένους ἐν ἀσελγείαις, ἐπιϑυμίαις, οἰνοφλυγίαις,
κώμοις, πότοις καὶ ἀϑεμίτοις εἰδωλολατρείαις.« ὅρον ἔχωμεν τὸν
σταυρὸν τοῦ κυρίου, ᾧ περισταυρούμεϑα καὶ περιϑριγκούμεϑα τῶν
προτέρων ἁμαρτιῶν. ἀναγεννηϑέντες τοίνυν προσηλωϑῶμεν [ἐν] τῇ
ἀληϑείᾳ καὶ ἀνανήψωμέν τε καὶ ἁγιασϑῶμεν, ὅτι οἱ ὀφϑαλμοὶ κυ-
ρίου ἐπὶ δικαίους καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν, πρόσωπον δὲ
χυρίου ἐπὶ ποιοῦντας κακά. καὶ τίς ὁ κακώσων ἡμᾶς, ἐὰν τοῦ ἀγα-
ϑοῦ ζηλωταὶ γενώμεϑα;ς« ἡ δὲ ἀρίστη ἀγωγὴ εὐταξία ἐστίν, παντε-
λὴς οὖσα εὐσχημοσύνη καὶ δύναμις τεταγμένη βεβαία, τῶν ἑξῆς
ἀλλήλοις κειμένων ἐν ἔργῳ καλῶς ἀποδοτιχή, κατ᾽ ἀρετὴν ἀνυ-

πέρβλητος.

Ταῦτα, εἰ καὶ τραχύτερον προηνέχϑην οἰχονομούμενος τῆς ἐπ-
ανορϑώσεως τὴν σωτηρίαν, ἐμοὶ μὲν λελέχϑοων, φησὶν ὁ παιδαγωγός,
ἐπειδὴ »0 ἐλέγχων μετὰ παρρησίας εἰρηνοποιεῖ,« ὑμεῖς δὲ εἰ μὲν
ἀχούσεσϑέ μου, σωϑήσεσϑε, εἰ δ᾽ οὐ προσέξετε τοῖς εἰρημένοις, οὐ
μοι μέλει: μέλει δὲ ὅμως καὶ οὕτως" »τὴν γὰρ μετάνοιαν τοῦ
ἁμαρτωλοῦ μᾶλλον ἢ τὸν ϑάνατον αἱρεῖται.ς« »ἣν δὲ εἰσακούσητέ
μου, τὰ ἀγαϑὰ τῆς γῆς φάγεσϑεςε, 6 παιδαγωγὸς πάλιν λέγει, γῆς
ἀγαϑὰ τὰ ἀνϑρώπεια ὀνομάζων καλά, τὸ κάλλος, τὸν πλοῦτον, τὴν
ὑγίειαν χαὶ τὴν ἰσχύν, τὴν τροφήν" ἀγαϑὰ μὲν γὰρ ὄντως »& οὔτε
008 ἤκουσεν οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνέβη ποτέε, περὶ τὸν ὄντως ὄντα

; βασιλέα τὰ ὄντως | ὄντα ἀγαϑὰ ὄντα καὶ ἀναμένοντα ἡμᾶς" ἀγαϑῶν

γάρ ἐστι καὶ δοτὴρ καὶ φύλαξ᾽ κατὰ μετουσίαν δὲ ἐκείνων τὰ τῇδε
συνωνυμεῖ, παιδαγωγοῦντος ἐνθέως τοῦ λόγου τὴν ἀνθρώπων ἀσϑέ-
γειαν ἀπὸ τῶν αἰσϑητῶν ἐπὶ τὴν νόησιν.

Ὅσα μὲν οὖν οἴκοι παραφυλαχτέον καὶ ὡς τὸν βίον ἐπανορϑο-
τέον, ὃ παιδαγωγὸς ἡμῖν ἅδην διείλεκται" ἃ δ᾽ οὖν καὶ κατὰ τὰς
ὁδοὺς ὁμιλεῖν αὐτῷ φίλον τοῖς παιδίοις ἄχρις ἂν ἀγάγῃ αὐτὰ πρὸς

1—4 I Petr. 1, 17—19 — 4—7 I Petr. 4,3 — 9f vgl. Ignat. Ep. ad. Smyrn.
1, 1 χαϑηλωμένους ἔν τῷ σταυρῷ — 10—13 1 Petr. 3, 12 (Psal. 33, 16). 18 —
13—16 Chrys. Fr. mor. 276 Arnim; vgl. Andronicus De virt. et vit. p. 24, 8
Schuchhardt — 19 Prov. 10, 10 — 21f vgl. Ezech. 18, 23. 32; 33, 4 — 22f Jes.
1, 19 — 25f I Kor. 2, 9

86,1

304 P

87,1

284 Clemens.

τὸν διδάσκαλον, ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐν κεφαλαίου μέρει di αὐτῶν ὑπο-
τίϑεται καὶ παρατίϑεται τῶν γραφῶν, γυμνὰς παρατιϑέμενος τὰς
παραγγελίας, ἁρμοζόμενος μὲν | τῷ χρόνῳ τῆς καϑοδηγήσεως, τὰς
δὲ ἐξηγήσεις αὐτῶν ἐπιτρέπων τῷ διδασχάλφ᾽ καὶ γὰρ ὁ νόμος
5 αὐτοῦ τὸν φόβον ὑπεκλύειν βούλεται τὸ ἑἕχούσιον ἐλευϑερώσας εἰς
πίστιν. ἄκουε, φησίν, ὦ παιδίον καλῶς παιδαγωγούμενον, τὰ κεφά-
λαια τῆς σωτηρίας, γυμνώσω γὰρ τὸ ἦϑος τὸ ἐμαυτοῦ, καί σοι ταύ-
τας (Tag) καλὰς ἐντολὰς ὑποϑήσομαι, δὲ ον ἀφίξῃ πρὸς σωτηρίαν.
ἄγω δέ σε τὴν ὁδὸν τὴν σωτήριον. ἀπόστα τῶν τῆς πλάνης ὁδῶν,
10 »ὅτε κύριος γινώσκει ὁδὸν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται.«
ἕπου τοίνυν, ὠ παιδίον, τὴν ἀγαϑὴν ὁδόν, ἣν ἄν σοι ἐξηγήσωμαι,
τὰ ὦτά μοι ὑποσχὼν τὰ ἀκουστικά, »καὶ δώσω σοι ϑησαυροὺς σκο-
τεινούς, ἀποχρύφους, ἀοράτους« ἔϑνεσιν, ἡμῖν δὲ ὁρατούς: »σοφίας
δὲ ϑησαυροὶ ἀνέχλειπτοις, οὺς ϑαυμάζων ὁ ἀπόστολος »ὦ βάϑοςς
16 φησὶ »πλούτου καὶ σοφίας«. ϑησαυροὶ δὲ ὑφ᾽ ἑνὸς πολλοὶ χορῆη-
γούμενοι ϑεοῦ, οἱ μὲν διὰ τοῦ νόμου, οἱ δὲ διὰ προφητῶν ἀποκα-
λύπτονται, οἱ δὲ τῷ ϑείῳ στόματι, ἄλλος δὲ τοῦ πνεύματος τῇ
ἑπτάδι ἐπάδων᾽ εἷς δὲ ὧν ὁ κύριος διὰ πάντων τούτων ὃ αὐτός
ἐστιν παιδαγωγός. ἔστι μὲν οὖν αὐτόϑεν κεφαλαιώδης ὑποϑήκη καὶ
20 βιωτικὴ παραίνεσις, πάντα ἐμπεριέχουσα᾽ »καϑὼς ϑέλετε ἵνα ποιῶ-
σιν ὑμῖν οἱ ἄνϑρωποι, ποιεῖτε αὐτοῖς.«« δυνατὸν δὲ καὶ διὰ δυεῖν
ἐμπεριλαβεῖν τὰς ἐντολάς, ὥς φησιν ὁ κύριος. »ἀγαπήσεις τὸν
ϑεόν σου ἐν ὅλῃ καρδίᾳ σου καὶ ὃν ὅλῃ τῇ ψυχῇ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ
ἰσχύι σου, καὶ τὸν ͵ πλησίον σου Ws σεαυτόν.« εἶτα »ἐκ τούτων«
25 ἐπιφέρει »0205 ὁ νόμος καὶ οἱ “προφῆται χρέμανται.ε vai μὴν καὶ
πρὸς τὸν πυϑόμενον, »τί. ποιήσας ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω; «
»τὰς ἐντολὰς oldas« ἀπεχρίνατο: τοῦ δὲ καταφήσαντος ν»τοῦτο
ποίεις φησὶ »καὶ σωθϑήσῃ«. οὐ μὴν ἀλλὰ διαιρετικώτερον τὸ φι-
λάνϑρωπον τοῦ παιδαγωγοῦ διὰ τῶν ποικίλων καὶ σωτηρίων | ἐντο-
80 λῶν παραϑετέον, ὡς ἔχοιμεν πρὸς ἀφϑόνου διατάξεως τῶν γραφῶν
καὶ τῆς σωτηρίας ἑτοιμοτέραν τὴν εὕρεσιν.

4f vgl. Röm. 8, 15 — 10 Psal. 1,6 — 12f Jes. 45,3 --- 18: vgl. Sir. 30, 22
(Lat.); Luk. 12, 33 — 14 f Röm. 11, 33 — 17f vgl. Jes. 11, 2— 20f Luk. 6, 31;
vgl. Matth. 7, 12 — 22—24 Matth. 22, 37. 39; vgl. Mark. 12, 30f; Luk. 10, 27
(Deut. 6, 5) — 24f Matth. 22, 40 — 201 Luk. 10, 25; 18, 18; vgl. Mark. 10, 17
— 27 Mark. 10, 19; Luk. 18, 20; vgl. Luk. 10, 26 — 27 f Luk. 10, 28

112 5

88,1

305 P

Paedagogus III. Cap. XI. 87, 2—90, 4. 285

Ἔστιν ἡμῖν ἡ δεκάλογος ἡ διὰ Μωυσέως, ἁπλῷ καὶ μονογενεῖ 89,1

αἰνιττομένη στοιχείῳ, F προσηγορίαν σωτήριον ἁμαρτιῶν περιγράφουσα
»οὐ μοιχεύσεις, οὐκ εἰδωλολατρήσειςε, οὐ παιδοφϑορήσεις, »οὐ κλέψεις,
οὐ ψευδομαρτυρήσεις" τίμα τὸν πατέρα 00V καὶ τὴν μητέρας, καὶ

> ς ὧν
5 τὰ ἀχόλουϑα τούτοις. ταῦτα ἡμῖν παραφυλακχτέον καὶ ὅσα ἄλλα

κατὰ τὰς ἀναγνώσεις τῶν βιβλίων παραγγέλλεται. παραγγέλλει δὲ
χαὶ διὰ Ἡσαΐου" »λούσασϑε, καϑαροὶ γένεσϑε, ἀφέλετε τὰς πονηρίας
ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἀπέναντι τῶν ὀφϑαλμῶν μου: μάϑετε κα-
λὸν ποιεῖν, ἐκζητήσατε χρίσιν, ῥδύσασϑε ἀδικούμενον, κρίνατε ὀρφανῷ.
δικαιώσατε χήραν καὶ δεῦτε καὶ διαλεχϑῶμεν, λέγει κύριος.« πολ-
λὰς δ᾽ ἂν καὶ παρὰ τοῖς ἄλλοις εὕροιμεν ὑποϑήκχας, οἷον φέρε,
εὐχῆς μὲν πέρι »τὰ ἔργα τὰ ἀγαϑάε, φησίν, »εὐχὴ κυρίῳ δεχτής,
λέγει ἡ γραφή. καὶ ὃ τρόπος τῆς εὐχῆς ὑπαγορεύεται. »ἐὰν ἴδῃςς«,
φησί, »γυμνόν, περίβαλε, καὶ ἀπὸ τῶν οἰχείων τοῦ σπέρματός σου
οὐχ ὑπερόψει. τότε φανήσεται πρώιμον τὸ φῶς σου, καὶ τὰ ἱμάτιά
σου ταχὺ ἀνατελεῖ, καὶ προπορεύσεται ἔμπροσϑεν ἡ δικαιοσύνη σοῦ,

καὶ ἡ δόξα τοῦ ϑεοῦ περιστελεῖ σε.ς τίς οὖν ὃ καρπὸς τῆς εὐχῆς

ταύτης; »τότε ἐπιβοήσῃ, καὶ ὁ ϑεὸς ὑπακούσεταί 000‘ ἔτι λαλοῦντός
σου ἐρεῖ" ἰδοὺ πάρειμι. « περὶ ὁὲ νηστείας »iva τί μοιςε, φησίν,
»νηστεύετε; λέγει κύριος. οὐ ταύτην τὴν νηστείαν ἐγὼ ἐξελεξάμην,
καὶ ἡμέραν ἄνϑρωπον ταπεινοῦν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ" οὐδ᾽ ἂν κάμψῃς
ὡς κρίχον τὸν τράχηλόν σου καὶ σάχκον καὶ σποδὸν ὑποστρώσῃ,
οὐδ᾽ οὕτως καλέσετε νηστείαν δεκτήν.« τί οὖν αἰνίττεται ἡ νηστεία;
»ἰδοὺ αὕτηε, φησίν, »ἡ νηστεία, ἣν ἐγὼ ἐξελεξάμην, λέγει κύριος.
λῦε πάντα σύνδεσμον ἀδικίας, διάλυε στραγγαλιὰς βιαίων συναλ-
λαγμάτων, ἀπόλυε τεϑραυσμένους ἐν ἀφέσει, καὶ πᾶσαν ἄδικον συγ-
γραφὴν διάσπα. διάϑρυπτε πεινῶντι τὸν ἄρτον σου, καὶ πτωχοὺς
ἀστέγους εἴσαγε εἰς τὸν οἶχόν σου" ἐὰν ἴδῃς γυμνόν, περίβαλε.« ναὶ
μὴν καὶ περὶ ϑυσιῶν᾽ »ri μοι πλῆϑος τῶν ϑυσιῶν ὑμῶν; λέγει κύ-
ρίος. πλήρης εἰμὶ ὁλοκαυτωμάτων κριῶν, καὶ στέαρ ἀρνῶν καὶ αἷμα
ταύρων καὶ ἐρίφων οὐ βούλομαι, οὐδ᾽ | ἂν ἔρχησϑε ὀφϑῆναί μοι. τίς
γὰρ ἐξεζήτησεν ταῦτα ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν; πατεῖν μου τὴν αὐλὴν
οὐ προσϑήσεσϑε: ἐὰν φέρητε σεμίδαλιν, μάταιον" ϑυμίαμα, βδέ-
λυγμά μοί ἐστιν τὰς νουμηνίας ὑμῶν καὶ τὰ σάββατα οὐχ ἀνέχο-

17 vgl. Paed. II 43, 3; Strom. VI 145 --- 3f vgl. Exod. 20, 13—16; Deut.
5, 16—20 mit Apostellehre 2,1; Protr. 108, 5 — 7—10 Jes. 1, 16—18 — 12 Wo-
her? vgl. Prov. 15, 8— 18--19 Jes. 58, 7—9 — 13—S. 286, 3 vgl. Barmab. Ep. 3.2
— 19—28 Jes. 58, 4-7 — 99- 85. 286, 1 Jes. 1, 11—13

„7

ἢ ἰάματά σου am Rand M?| 30 ὁλοχαυτωμάτων P3 ὁλοχαύτωμα τῶν P*

90,1

306 P

286 Clemens.

μαι... πῶς οὖν ϑύσω τῷ κυρίῳ; »ϑυσίας, φησίν, »τῷ κυρίῳ πνεῦμα 4
συντετριμμένον.« πῶς οὖν στέψω ἢ μύρῳ χρίσω; ἢ τί ϑυμιάσω τῷ
κυρίῳ; »ὀσμή«, φησίν, »εὐωδίας τῷ ϑεῷ καρδία δοξάζουσα τὸν πε-
πλακότα αὐτήν.« ταῦτα στέφη καὶ ϑυσίαι καὶ ἀρώματα καὶ ἄνϑη τοῦ
ϑεοῦ. ἔτι περὶ ἀνεξικακίας" γ»ἐὰν ἁμάρτῃς, φησίν, »ὁ ἀδελφός σου, 91,1
ἐπιτίμησον αὐτῷ, καὶ ἐὰν μετανοήσῃ, ἄφες αὐτῷ. ἐὰν ἑπτάκις τῆς
ἡμέρας ἁμάρτῃ εἰς σὲ καὶ τὸ ἑπτάκις ἐπιστρέφῃ πρός 08 λέγων" με-
τανοῶ, ἄφες αὐτῷ᾽ « καὶ τοῖς μὲν στρατευομένοις διὰ Ἰωάννου παρ- 3
αγγέλλει ἀρκεῖσϑαι μόνοις τοῖς ὀψωνίοις, τοῖς δὲ τελώναις μηδὲν
πλέον πράσσειν παρὰ τὰ διατεταγμένα" δικαστῇ δὲ »οὐ λήψῃς φησὶ
»πρόσωπον ἐν χρίσει, τὰ γὰρ δῶρα ἐχτυφλοῖ ὀφϑαλμοὺς βλεπόντων

καὶ λυμαίνεται δήματα δίκαιαι:« νῥύσασϑε ἀδικουμένους.« ἀλλὰ καὶ 8
τοῖς οἰκονομικοῖς᾽ »χτῆσις ἐπισπουδαζομένη μετὰ ἀνομίας ἐλάσσων
γίνεταιι« ναὶ μὴν καὶ περὶ ἀγάπης" »ἀγάπης, φησί, »καλύπτει
πλῆϑος ἁμαρτιῶν « καὶ περὶ πολιτείας" | »ἀπόδοτε τὰ Καίσαρος Καί- 118 8
σαρι καὶ τὰ τοῦ ϑεοῦ τῷ ϑεῷ« ὅρχου δὲ πέρι καὶ μνησικακίας"

»μὴ ἐγὼ ἐνετειλάμην τοῖς πατράσιν ὑμῶν ἐχπορευομένοις ἐκ γῆς -
Αἰγύπτου προσενέγκαι μοι ὁλοκαυτώματα καὶ ϑυσίας" ἀλλὰ τοῦτο
ἐνετειλάμην αὐτοῖς ἕχαστος ὑμῶν κατὰ τοῦ πλησίον ἐν τῇ καρδίᾳ
αὐτοῦ μὴ μνησικαχείτω, 00x0v ψευδῆ μὴ ἀγαπάτω.« ἀλλὰ καὶ ψεύ- 92,1
σταις καὶ τετυφωμένοις προσαπειλεῖ, τοῖς μὲν ὧδέ πως »οὐαὶ
τοῖς λέγουσι τὸ γλυχὺ πικρὸν χαὶ τὸ πικρὸν γλυχύς, τοῖς δὲ di‘
»οὐαὶ οἱ συνετοὶ ἐν ξαυτοῖς καὶ ἐνώπιον αὐτῶν ἐπιστήμονες" « »ὁ
ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωϑήσεται, καὶ ὁ vor ἑαυτὸν ταπεινωϑήσεται.«

ὅ καὶ τοὺς μὲν ἐλεήμονας μακαρίζει, »ὅτι αὐτοὶ ἐλεηϑήσονταις, ὀργὴν 2

δὲ ἡ σοφία ταλανίζει, »ὅτε ἄρα ἀπολέσει καὶ φρονίμους.«« ἤδη δὲ 3
ἀγαπᾶν τοὺς ἐχϑροὺς κελεύει χαὶ τοὺς καταρωμένους ἡμᾶς εὐλογεῖν 307 P
προσεύχεσϑαί τε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ἡμᾶς. »τῷ τύπτοντί σες,
φησίν, »eis τὴν σιαγόνα πάρεχε καὶ τὴν ἄλλην, καὶ ἐὰν ἄρῃ σού τις

τὸν χιτῶνα, μὴ κωλύσῃς χαὶ τὸ ἱμάτιον.«« περὶ δὲ τῆς πίστεως" 4
»πάντα ὅσα ἐὰν αἰτήσησϑε ἐν τῇ προσευχῇ πιστεύοντες, λήψεσϑες,.
φησίν' »πιστὸν δὲ ἀπίστοις οὐδὲνς χατὰ Πίνδαρον. καὶ οἰκέταις

1f Psal. 50,19 — 3f Nicht in LXX. Aber vgl. Barnab. Ep. 2, 10; Iren. 4, 32;
Strom. Il 79,1; IV19,2 — 5—8 Luk. 17, 31 — 8-10 vgl. Luk. 3, 14. 18 —
10—12 vgl. Deut. 1, 17; 16, 19; Exod. 23, 8 — 12 Jes. 1,17. — 13f Prov. 13, 11
— 14f 1 Petr. 4, 8 (Resch, Agrapha Log. 49; vgl. Ropes, Sprüche Jesu 8. 75f) —
15 f Matth. 22, 21; Mark. 12, 17; Luk. 20, 25 — 17—20 vgl. Jerem. 7, 22f; Zachar.
7, 10; 8, 17 — 21—23 768. 5, 20f — 23f Luk. 14, 11; 18, 14; vgl. Matth. 23, 12
— 25 Matth. 5, 7 — 26 Prov. 15, 1 — 26-80 Luk. 6, 27—29 — 31 Matth.
21, 22 — 32 Pindar Fr. 233 Schröder

28 ὁ] + γὰρ] P? über d. Z.

Paedagogus III. Cap. XII. 91, 1—94, 2. 387

μὲν χρηστέον ὡς ἑαυτοῖς. ἄνϑρωποι γάρ εἰσιν cs ἡμεῖς" »ὁ γὰρ
ϑεὸς πᾶσι, τοῖς ἐλευϑέροις καὶ τοῖσ(ι) δούλοις, ἐστίν, ἂν σκοπῇς, ἴσος.«
δεῖ δὲ καὶ τοὺς πλημμελοῦντας τῶν οἰκετῶν οὐ κολάζειν, ἐπιτιμᾶν
δέ: ν»ὁ γὰρ φειδόμενοςς, φησί, »τῆς βακτηρίας ἑαυτοῦ μισεῖ τὸν
ἑαυτοῦ υἱόν.« ἔτει τὴν μὲν φιλοδοξίαν ἀποσκορακίζει. νοὐαὶ ὑμῖν, 2
Φαρισαῖοις, λέγων, »ὅτε ἀγαπᾶτε τὴν πρωτοκαϑεδρίαν ἐν ταῖς συνα-
γωγαῖς καὶ τοὺς ἀσπασμοὺς ἐν ταῖς ἀγοραῖς.« τὴν δὲ μετάνοιαν τοῦ
ἁμαρτωλοῦ ἀσπάζεται, τὴν ἑπομένην ταῖς ἁμαρτίαις μετάνοιαν ἀγα-
πῶν" μόνος γὰρ ἀναμάρτητος αὐτὸς ὁ λόγος"

τὸ μὲν (γὰρ) ἐξαμαρτάνειν ἅπασιν ἔμφυτον

καὶ χοινόν, ἀναδραμεῖν δὲ τὴν ἁμαρτίαν

οὐ τοῦ τυχόντος ἀνδρός, ἀλλὰ ἀξιολόγου.
περὶ δὲ τῆς μεταδόσεως »δεῦτες εἶπε »πρός μὲ πάντες οἱ εὐλογη-
μένοι, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ κατα-
βολῆς κόσμου. ἐπείνασα γὰρ καὶ δεδώκατέ μοι φαγεῖν, ἐδίψησα καὶ

ἐποτίσατέ με, ξένος ἤμην καὶ συνηγάγετέ us, γυμνὸς καὶ “περιεβάλετέ

με, ἀσϑενὴς καὶ ἐπεσχέψασϑέ us, ἐν φυλακῇ ἤμην δαὶ ἤλϑετε πρός
με.« καὶ πότε τι τούτων τῷ χυρίῳ πεποιήκαμεν ἡμεῖς; αὐτὸς ἐρεῖ
πάλιν ὁ παιδαγωγὸς τὴν εὐποιίαν |xai]l τῶν ἀδελφῶν ἀγαπητικῶς
εἰς ἑαυτὸν μετατρέπων καὶ λέγων: »2p ὅσον ἐποιήσατε τοῖς μικροῖς
τούτοις, ἐμοὶ ἐποιήσατε. χαὶ ἀπελεύσονται οἱ τοιοῦτοι εἰς ζωὴν
αἰώνιον.«

Τοιοίδε μὲν οἱ λογικοὶ νόμοι, οἱ παρακλητιχοὶ λόγοι οὐχ ἐν
πλαξὶ λιϑίναις δακτύλῳ γεγραμμέναις χυρίου, ἀλλ᾽ ἐν καρδίαις

5 ἀνϑρώπων ἐναπογεγραμμένοι ταῖς μόνον φϑορὰν οὐχ ἐπιδεχομέναις.

\ a; ΄ ς ’ - ’ a? ς

διὰ τοῦτο τοι κατεαγασιν ai πλᾶάχες τῶν σχληροχαρδίων, ἵν αἱ

πίστεις τῶν νηπίων ἐν μαλϑαχαῖς τυπωϑῶσιν διανοίαις. ἄμφω δὲ
’ [4 - - > ’

τὼ νόμω διηκόνουν τῷ λόγῳ εἰς παιδαγωγίαν τῆς ἀνϑρωπότητος,

« x x ’ a x em ’ o - x > > ’

ὁ μὲν διὰ Μωυσέως, ὁ δὲ di ἀποστολοῶν. οἵα γοῦν καὶ δι ἀποστολῶν

1f vielleicht aus Menander; vgl. Bywater, Journ. of Philol. 10 (1881) p. 68;
Blass, Hermes 35 (1900) S. 341 — 4f Prorv. 13, 24 — 5—7 Luk. 11,43 — 7—9 vgl.
Ezech. 18, 23. 32; 33, 11 — 10f vgl. Philo De fuga et inv. 157 (I p. 569 M) τὸ
μὲν μηδὲν ἁμαρτεῖν ἴδιον ϑεοῦ, τὸ δὲ μετανοεῖν σοφοῦ. --- 10—12 Verse Menanders;
vgl. CAF ΠῚ p. 251 Fr. 993 »ἀνατρέχω -Μέν. ἀντὶ τοῦ ἀναλύω« Suidas u. Zonaras.
Auf unsere Stelle bezogen von Blass, Hermes 35 (1900) S. 840 — 13—18 Matth.
25, 34—36 — 18 vgl. Matth. 25, 37—39 — 20—22 Matth. 25, 40. 46 — 24f vgl.
1I Kor. 3, 3; Exod. 31, 18 — 26 vgl. Exod. 32, 19 — 26f vgl. Barnab. Ep. 4, 8

2 (τοι) πᾶσι Bywater (τοῖς) πᾶσι Blass | τοῖς {τ᾽ ἐλ. Byw. Blass | roic(ı) Byw.
Blass | 3 οἰκετῶν] ἀδελφῶν F, aber τῶν οἰκετῶν am Rand | 5 ἀποχορακίζει F |
10 ἅπασιν Blass πᾶσιν am Rand P! | 15 δεδώχατε P* εδώχατε (ὃ ausrad.) P3 |
19 χαὶ durch Punkte getilgt P? | 28 τὼ νόμω F!M? τῶι νόμωι PF*M*

93,1

94,1

-25

388 Clemens.

(ἡ) παιδαγωγία. ἀναγκαῖόν μοι δοκεῖ καὶ | περὶ τοῦ εἴ ἴδους διαλεχϑῆναι 308 P

τούτου, μᾶλλον δὲ ἐμαυτοῦ μεμνημένος ὃ παιδαγωγός φησιν αὐτός,
(οὗ) σπερματικῶς πάλιν τὰς ὑποϑήκας ἐχϑήσομαι᾽ »ἀποϑέμενοι τὸ
ψεῦδος λαλεῖτε ἀλήϑειαν ἕχαστος μετὰ τοῦ πλησίον αὐτοῦ, ὅτε ἐσμὲν
ἀλλήλων μέλη. ὁ ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω ἐπὶ τῷ παροργισμῷ ὑμῶν,
μηδὲ δίδοτε τόπον τῷ διαβύλῳ.: ὁ κλέπτων μηκέτι κλεπτέτω,
μᾶλλον δὲ κοπιάτω ἐργαζόμενος τὸ ἀγαϑόν, ἵνα ἔχῃ μεταδιδόναι τῷ
χρήζοντι. πᾶσα πιχρία καὶ ὀργὴ καὶ ϑυμὸς καὶ χραυγὴ καὶ βλασφη-
μία ἀρϑήτω ἀφ᾽ ὑμῶν σὺν πάσῃ κακίᾳ. γίνεσϑε εἰς ἀλλήλους χρηστοί,
εὐσπλαγχνοι, χαριζόμενοι & ἑαυτοῖς, καϑὸς καὶ ὁ ϑεὸς ἐν Χριστῷ ἐχαρίσατο
ὑμῖν. γίνεσϑε οὖν φρόνιμοι καὶ μιμηταὶ τοῦ ϑεοῦ, ὡς τέκνα ἀγαπητά,
καὶ περιπατεῖτε ἐν ἀγάπῃ, καϑὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς.« »ai
μὲν γυναῖχες τοῖς ἰδίοις ἀνδράσιν ὑποτασσέσϑωσαν, ὡς τῷ κυρίῳ, οἱ
δὲ ἄνδρες τὰς γυναῖχας τὰς ἑαυτῶν ἀγαπάτωσαν, καϑὸὼς καὶ ὃ Χριστὸς
ἠγάπησεν τὴν ἐχκλησίαν.«.« ἀγαπάτωσαν οὖν ἀλλήλους οἱ συνεζευ-
γμένοι νὡς τὰ ἴδια σώματας. »τὰ τέχνα, ὑπακούετε τοῖς γονεῦσιν
ὑμῶν. οἱ πατέρες, μὴ παροργίζετε τὰ τέχνα ὑμῶν, ἀλλ᾽ ἐκτρέφετε αὐτὰ
ἐν παιδείᾳ καὶ νουϑεσίᾳ κυρίου. οἱ δοῦλοι, ὑπακούετε τοῖς κατὰ σάρκα
κυρίοις μετὰ φόβου καὶ τρόμου ἐν ἁπλότητι τῆς καρδίας ὑμῶν ὡς
τῷ Χριστῷ, ἔκ ψυχῆς μετ᾽ εὐνοίας δουλεύοντες. χαὶ οἱ κύριοι, εὺ
ποιεῖτε τοὺς οἰκέτας ὑμῶν, ἀνιέντες τὴν ἀπειλήν, εἰδότες ὅτι καὶ
αὐτῶν καὶ ὑμῶν ὁ κύριός ἐστιν ἐν οὐρανοῖς, καὶ προσωποληψία οὐχ
ἔστιν.« »εἰ ζῶμεν πνεύματι, πνεύματι καὶ στοιχῶμεν. μὴ γινώμεϑα
κενόδοξοι, ἀλλήλους προκαλούμενοι, ἀλλήλοις φϑονοῦντες. ἀλλήλων
τὰ βάρη βαστάζετε, καὶ οὕτως ἀναπληρώσατε τὸν νόμον τοῦ Χριστοῦ.
μὴ πλανᾶσϑε, ϑεὸς οὐ μυχτηρίζεται. τὸ καλὸν ποιοῦντες μὴ ἐγκακῶ-
μεν" καιρῷ γὰρ ἰδίῳ ϑερίσομεν μὴ ἐκλυόμενοι.« »εἰρηνεύετε ἐν ἑαυτοῖς.
παρακαλοῦμεν δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, γουϑετεῖτε τοὺς ἀτάκτους, παρα-
μυϑεῖσϑε τοὺς ὀλιγοψύχους, ἀντέχεσϑε τῶν ἀσϑεγνῶν, μαχροϑυμεῖτε
πρὸς πάντας. ὁρᾶτε μή τις κακὸν ἀντὶ κακοῦ τινι ἀποδῷ. τὸ
πνεῦμα μὴ σβέννυτε, προφητείας μὴ ἐξουϑενεῖτε' πάντα δὲ | δοκιμάζετε,
τὸ καλὸν χατέχετε' ἀπὸ παντὸς εἴδους πονηροῦ ἀπέχεσϑε.« »τῇ
προσευχῇ προσχαρτερεῖτε, γρηγοροῦντες ἐν αὐτῇ ἐν εὐχαριστίᾳ. ἐν
σοφίᾳ περιπατεῖτε πρὸς τοὺς ἔξω τὸν καιρὸν ἐξαγοραζόμενοι. ὁ

3—12 Ephes. 4, 25—28. 31-5, 2 — 11 φρόνιμοι aus Matth. 10, 16 —
12—15 Ephes. 5, 22. 25 — 15f Ephes. 5, 28 — 16—23 Ephes. 6, 1. 4—7. 9 —
23—27 Gal. 5, 25f; 6, 2.7.9 — 27—82 1 Thess. 5, 13—15. 19—22 — 32—S. 289, 2
Kol. 4, 2. 5f

1 (ἡ) + über d.Z. P2| 2f αὐτός, (od) St αὐτὰς Ῥ (ἃς) (+ über ἃ. Z.) αὐτὰς
P2 αὐτὸς ἃς Schw | 5 ἐπιδυνέτω Cobet, Mnemos. 11 (1862) p. 393 | 12 vuäsF |
15 ἀλλήλοις F| 21 ἀνιέντες Pi ἀνιέντας P* | 96} ἐγχαχῶμεν P*M ἐχχαχῶμεν
P3F 82 (καὶ τὸ καλὸν P?

96,1

114 Καὶ 308
4

-'ὐ στο “πῇ

Paedagogus II. Cap. XII. 94, 3—98, 3. 289

λόγος ὑμῶν πάντοτε ἐν χάριτι, aları ἠρτυμένος, εἰδέναι πῶς dei

ὑμᾶς ἑνὶ ἑκάστῳ ἀποκχρίνεσϑαιις« »ἐντρέφεσϑε τοῖς λόγοις τῆς πί- 96,1

στεως" γυμνάζεσϑε πρὸς εὐσέβειαν. ἡ γὰρ σωματικὴ γυμνασία πρὸς

ὀλίγον ἐστὶν ὠφέλιμος, ἡ δὲ εὐσέβεια πρὸς πάντα ὠφέλιμός ἐστιν,

ἐπαγγελίαν ἔχουσα τῆς ζοῆς τῆς νῦν καὶ τῆς μελλούσης.« »οἱ πιστοὺς 2

ἔχοντες δεσπότας μὴ καταφρονείτωσαν, ὅτι ἀδελφοί εἰσιν, ἀλλὰ μᾶλλον

δουλευέτωσαν, ὅτι πιστοί εἰσιν.« »0 μεταδιδοὺς ἔστω ἐν ἁπλότητι, 3

ὁ προϊστάμενος ἐν σπουδῇ, ὃ ἐλεῶν ἐν ἱλαρότητι. ἡ ἀγάπη ἀνυπό-

χριτος. ἀποστυγοῦντες τὸ πονηρόν, χολλώμενοι τῷ ἀγαϑῷ: τῇ 4

10 φιλαδελφίᾳ εἰς ἀλλήλους φιλόστοργοι, τῇ τιμῇ ἀλλήλους προηγού-
μενοι, τῇ σπουδῇ μὴ ὀχνηροί, τῷ πνεύματι ζέοντες, τῷ κυρίῳ dov-
λεύοντες, τῇ ἐλπίδι χαίροντες, τῇ ϑλίψει ὑπομένοντες, τῇ προσευχῇ
προσχαρτεροῦντες, τὴν φιλοξενίαν διώχοντες, ταῖς χρείαις τῶν ἁγίων
κοινωνοῦντες. «

15 Oliya ταῦτα dx πολλῶν δείγματος χάριν ἀπ᾽ αὐτῶν διεξελϑὼν 97,1
τῶν ϑείων γραφῶν ὃ παιδαγωγὸς τοῖς αὑτοῦ παρατίϑεται παισίν,
δι᾿ ὧν, ag ἔπος εἰπεῖν, ἄρδην ἐχκόπτεται κακία καὶ περιγράφεται
ἀδικία. μυρίαι δὲ ὅσαι ὑποϑῆχαι. εἰς πρόσωπα ἐχλεχτὰ διατείνουσαι 2
ἐγγεγράφαται ταῖς βίβλοις ταῖς ἁγίαις, ei μὲν πρεσβυτέροις, αἱ δὲ

20 ἐπισκόποις (καὶ) διακόνοις, ἄλλαι χήραις, περὶ ὧν ἄλλος ἂν εἴη
λέγειν καιρός. πολλὰ δὲ καὶ di αἰνιγμάτων, πολλὰ δὲ καὶ διὰ παρα- 3
βολῶν τοῖς ἐντυγχάνουσιν ἔξεστιν ὠφελεῖσθαι. ἀλλ᾽ οὐχ ἐμόν, φησὶν
ὁ παιδαγωγός, διδάσκειν ἔτι ταῦτα, διδασχάλου δὲ εἰς τὴν ἐξήγησιν
τῶν ἁγίων ἐχείνων λόγων χρήζομεν, πρὸς ὃν ἡμῖν βαδιστέον. καὶ

25 δὴ ὥρα γε ἐμοὶ μὲν πεπαῦσϑαι τῆς παιδαγωγίας, ὑμᾶς δὲ ἀχροᾶσϑαι
τοῦ διδασκάλου. παραλαβὼν δὲ οὗτος ὑμᾶς ὑπὸ καλῇ τεϑραμμένους 98,1
ἀγωγῇ ἐχδιδάξεται τὰ λόγια. διδασκαλεῖον δὲ ἡ ἐκκλησία ἥδε καὶ ὃ νυμ-
φίος ὁ μόνος διδάσκαλος, ἀγαϑοῦ πατρὸς ἀγαϑὸν βούλημα, σοφία γνή-
σιος, ἁγίασμα γνώσεως" »χαὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν 2

80 ἡμῶν,« ὥς φησιν ὃ Ἰωάννης, ὁ ἰώμενος ἡμῶν καὶ σῶμα καὶ ψυχήν, 310 P
τὸν ἀίδιον ἄνϑρωπον, Ἰησοῦς, »οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον
ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου. καὶ ἐν τούτῳ γιγνώ-
σχομεν ὅτι ἐγνώχαμεν αὐτόν, ἐὰν τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ τηρῶμεν. 63
λέγων ὅτι ἔγνωκα αὐτόν, καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ μὴ τηρῶν, ψεύστης

35 ἐστί, καὶ ἐν τούτῳ ἡ ἀλήϑεια οὐκ ἔστιν᾽ ὃς δ᾽ ἂν τηρῇ αὐτοῦ τὸν
λόγον, ἀληϑῶς ἐν τούτῳ ἡ ἀγάπη τοῦ ϑεοῦ τετελείωται. ἐν τούτῳ

2-5 vgl. I Tim. 4, 6-8 — ὅ- “71 Tim. 6,2 — 7—14 Röm. 12, 8-13 —

29—S. 290, 2 I Joh. 2, 2—6

19 ἐγγεγράφαται P3 ἐγγεγράφατε P* | 20 (zal) 50 25 ἀχροᾶσϑαι P3FM?
ἀχρᾶσϑαι P*M* | 27 διδασχαλεῖον Schw εἰς χαλὸν P | ἥδε P3 de P* | 31 ἀΐδιον
Wi ἴδιον P

Clemens 1. ἅ 19

290 Clemens.

‚ a > AR. SER | δ ς , > - ’ > ,
γινώσχομεν OTL ὃν αὐτῷ ξσμεν᾽ ὁ λέγων ὃν αὐτῷ μένειν ὀφείλει
ΣΥΝ ΡΣ ’ ER? δῷ
χαϑὼς κἀκεῖνος περιεπάτησεν καὶ αὐτὸς en « ;

Ἂ τῆς μακαρίου ϑρέμματα παιδαγωγίας" τὸ χαλὸν τῆς ἐχχλησίας 99,1

πληρώσωμεν πρόσωπον καὶ πρὸς τὴν ἀγαϑὴν προσδράμωμεν οἱ
νήπιοι μητέρα, κἂν ἀχροαταὶ τοῦ λόγου γενώμεϑα, τὴν μακαρίαν
δοξάζωμεν οἰκονομίαν, dı ἣν παιδαγωγεῖται μὲν ὁ ἄνϑρωπος, ἁγιά-
ζεται δὲ os ϑεοῦ παιδίον, καὶ πολιτεύεται μὲν ἐν οὐρανοῖς ἐπὶ γῆς
παιδαγωγούμενος, πατέρα δὲ ἐκεῖ λαμβάνει, ὃν ἐπὶ γῆς μανϑάνει.
πάντα 6) όγος καὶ ποιεῖ καὶ διδάσκει καὶ παιδαγοωγεῖ. ἵππος ἄγεται
χαλινῷ, καὶ ταῦρος ἄγεται ξυγῷ, ϑηρίον βρόχῳ ἁλίσκεται, ὃ δ᾽ ἄνϑρο-
πος μεταπλάσσεται λόγῳ, ᾧ ϑηρία τιϑασεύεται καὶ νηκτὰ δελεάζεται
καὶ πτηνὰ κατασύρεται. οὗτος os ἀληϑῶς τεχνάζεται | ἵππῳ χαλινόν,
ταύρῳ ζυγόν, ϑηρίῳφ βρόχον, κάλαμον ἰχϑύι, πάγην ὀρνέφ' οὗτος
πολιτεύεται καὶ γεωργεῖ, ἄρχει καὶ ὑπουργεῖ καὶ τὰ ὅλα δημιουργεῖ"

ἐν μὲν γαῖαν ἔτευξ΄, ἐν δ᾽ ,οὐρανόν, ἐν δὲ ϑάλασσαν,
ἐν δὲ τὰ τείρεα πάντα, τά τ᾽ οὐρανὸς ἐστεφάνωται.

ὦ τῶν ϑείων δημιουργημάτοων, ὦ τῶν ϑείων kabel ὕδωρ
τοῦτο, ἐν ἑαυτῷ κυμαινέτω' πῦρ τοῦτο, τὴν ὀργὴν συνεχέτω, ἀὴρ
τοῦτο, εἰς αἰϑέρα πλανάσϑω" γῆ δὲ καὶ πεπήχϑω καὶ φερέσϑω, ὅταν
ἐγὼ ϑέλω. ἄνϑρωπον ἔτι πλάσαι βούλομαι: ὕλην ἔχω τὰ στοιχεῖα"
συνοικῶ μου τῷ πλάσματι. ἐάν με γνωρίσῃς, δουλεύσει σοι τὸ πῦρ.
τοσοῦτος ὃ λόγος οὗτος ὁ “παιδαγωγὸς ὃ τοῦ κόσμου καὶ τοῦ ἀν-
Ip που δημιουργὸς καὶ δι᾿ αὐτὸν ἤδη καὶ τοῦ κόσμου παιδαγωγός"
οὐ τῇ ἐγκελεύσει ἄμφο) συνεστήκαμεν προσμένοντες τὴν χρίσιν. »οὐ

5 γὰρ ὑπόκχλοπον φορεῖ βροτοῖσι φωνάεντα λόγον ἵ ἔσται λόγος σοφία, «

[ ’ \ \ „” ner. Wer \ ” -
ὡς φησι Βαχχυλίδης. Ta δὲ »ausunta καὶ ἀχέραια καὶ ἀμῶμα τοῦ
ϑεοῦς κατὰ τὸν Παῦλον »τέκνα μέσον γενεᾶς σχολιᾶς καὶ διεστραμμέ-
’
νης φωστήροων | δίκην ἐν x00um φαίνεσϑεκ.
{7 3 \ a ’ ’ - ’ εν ,
περ 00V λοιπὸν ξ8πὶ τοιαυτῃ πανήγυρει τοῦ λογου, τῷ λογῳ
‚ S = ᾿ ‚ c :
προσευξώμεϑα᾽ ἵλαϑι τοῖς σοῖς, παιδαγωγέ, παιδίοις, πατήρ, ἡνίοχε

7 vgl. Phil. 8, 20 --- 9—16 Apostol. X 78b; Arsen. XXXIVS — 15f Σ 488.
485 — 24f Bakchylides Fr. 29 Blass (25 Bergk*) — 26-28 vgl. Phil. 2, 15
(Deut. 32, 5)

100,1

311 P

101,1

EEE

.10

Paedagogus III. Cap, XII. 99, 1—101, 3. 291

Ἰσραήλ, υἱὲ καὶ πατήρ, ἕν ἄμφω, κύριε. δὸς δὲ ἡμῖν τοῖς σοῖς ἕπο-
μένοις παραγγέλμασιν τὸ ὁμοίωμα πληρῶσαι τῆς εἰκόνος αἰσϑάνεσϑαί
τε κατὰ 9 χράτος ἀγαϑοῦ τοῦ ϑεοῦ χριτοῦ τε μὴ πικροῦ, καὶ πάρασχε
ἅπαντα αὐτός, ἐν εἰρήνῃ τῇ σῇ πολιτευομένους, ἐν τῇ σῇ μετατιϑε-
μένους πόλει, ἀκυμάντως τῆς ἁμαρτίας τὸν κλύδωνα διαπλεύσαντας,
γαληνιῶντας ἁγίῳ συμφέρεσϑαι πνεύματι, σοφίᾳ | τῇ. ἀνεκφράστφ᾽
νύχτωρ, καϑ' ἡμέραν, εἰς τὴν τελείαν ἡμέραν, αἰνοῦντας εὐχάριστον
αἶνον τῷ μόνῳ πατρὶ καὶ υἱῷ, υἱῷ καὶ πατρί, παιδαγωγῷ καὶ
διδασχάλῳ υἱῷ, σὺν καὶ τῷ ἁγίῳ πνεύματι. πάντα τῷ ἑνί, ἐν ᾧ τὰ
πάντα, di ὃν τὰ πάντα ἕν, δὲ ὃν τὸ ἀεί, οὗ μέλη πάντες, οὗ δόξα,
αἰῶνες, πάντα τῷ ἀγαϑῷ, πᾶντα τῷ καλῷ, πάντα τῷ σοφῷ, τῷ δι-
καίῳ τὰ πάντα. © ἡ δόξα καὶ νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν.

Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἡμᾶς καταστήσας ὁ παιδαγωγὸς αὐτὸς :

ς - , - - \ ’ ’ -
ξαυτῷ παραχατέϑετο τῷ διδασκαλικῷ καὶ πανεπισχόπῳ λογῳ, καλῶς
ἂν ἔχοι ἡμᾶς ἐνταῦϑα γενομένους μισϑὸν εὐχαριστίας δικαίας χατάλ-
ληλον ἀστείου παιδαγωγίας αἶνον ἀναπέμψαι κυρίῳ. |

Στόμιον πώλων ἀδαῶν, λόγε πανδαμάτωρ
πτερὸν ὀρνίϑων ἀπλανῶν. πατρὸς ὑψίστου,
οἴαξ νηῶν ἀτρεχής, σοφίας πρύτανι,
ποιμὴν ἀρνῶν βασιλικῶν" στήριγμα πόνων
αἰωνοχαθές,
τοὺς σοὺς ἀφελεῖς βροτέας γενεᾶς
παῖδας ἄγξειρον, σῶτερ Ἰησοῦ,
αἰνεῖν ἁγίως, ποιμήν, ἀροτήρ,
ὑμνεῖν ἀδόλως οἴαξ, στόμιον,
ἀχάχοις στόμασιν πτερὸν οὐράνιον
παίδων ἡγήτορα Χριστόν. παναγοῦς ποίμνης,
ἁλιεῦ μερόπων
ἁγίων βασιλεῦ, τῶν σῳζομένων

2 vg]. Gen, 1, 26 --- 10 vgl. Gal. 8, 29; Röm. 12, 5; I Kor. 12, 12; Ephes.
5, 30 (μέλη) — 12 vgl. Röm. 11,36 u. ä. St. — 23 ff vgl. Matth.4,19; Mark. 1, 17

Der Hymnus fehlt in P; vgl. Einleitung; Überschrift in FM Ὕμνος τοῦ σω-
17005 Χριστοῦ τοῦ ἁγίου Κλήμεντος | ὃ νηῶν G. Canter νηπίων FM | 4 βασιλικῶν]
βασιλείων Di λογικῶν vgl. V.30 St | 11 ἁγίων βασειλεῦ SchwWi βασιλεῦ ἁγίων FM
16 alovoyaon (ες übergeschr. M!) M αἰωνοχαρή F | 24 σωιζομένων (ou im
Ras.) M!

19*

115 5
2

313 P

292

πελάγους κακίας,
ἰχϑῦς ἁγνοὺς

κύματος ἐχϑροῦ
γλυκερῇ ζωῇ δελεάζων.
ἡγοῦ προβάτων

Clemens.

λογικῶν ποιμὴν ayı, ἡγοῦ

Fa ᾿ 2 [2
βασιλεῦ παίδων ἀνεπαφῶων.

ἴχνια Χριστοῦ
ὁδὸς οὐρανία.
λόγος ἀέναος,
αἰὼν ἄπλετος,
φῶς ἀίδιον, |
ἐλέους πηγή,
ῥδεκτὴρ ἀρετῆς
σεμνῇ βιοτῇ
ϑεὸν ὑμνούντων,
Χριστὲ Ἰησοῦ,
γάλα οὐράνιον
μαστῶν γλυχερῶν
νύμφης, χαρίτων
σοφίας τῆς σῆς,

geschrieben

ἐκϑ.λιβόμενον

οἱ νηπίαχοι
ἀταλοῖς στόμασιν
ἀτιταλλόμενοι,
ϑηλῆς λογικῆς
πνεύματι δροσερῷ
ἐμπιμπλάμενοι,
αἴνους ἀφελεῖς,
ὕμγους ἀτρεχεῖς
βασιλεῖ Χριστῷ,
μισϑοὺς ὁσίους
ζωῆς διδαχῆς,
μέλπωμεν ὁμοῦ,
πέμπωμεν ἁπλῶς
παῖδα χρατερόν.

χορὸς εἰρήνης
οἵ χριστόγονοι"
λαὸς σώφρων,
ψάλλωμεν ὁμοῦ
ϑεὸν εἰρήνης.

A er ee

SCHOLIEN

PROTREPTICUS UND PAEDAGOGUS

Abkürzungen.

P = von Baanes geschriebene Scholien

ΡΣ = von Arethas geschriebene Scholien

P3 —= Bemerkungen jüngerer Hände in P

(P) = von Baanes geschriebene, aber jetzt getilgte Scholien
een

von Arethas geschriebene, aber jetzt getilgte Scholien

(P)P3\ = getilgte, aber von jüngerer Hand an anderer Stelle erneuerte Ba-
(P2)P3f anes- oder Arethas-Scholien

F = auf P zurückgehende Scholien in F
ἜΣ — Bemerkungen jüngerer Hände in F
M = auf P zurückgehende Scholien in M
M2

M3!—= Bemerkungen jüngerer Hände in M
M&

SCHOLIEN

ZUM

PROTREPTICUS

3,3 Aupiov) ᾿ἀμφίων Διὸς παῖς καὶ ᾿Αἀντιόπης τῆς ᾿Ασωποῦ
ποταμοῦ ϑυγατρός, οἱ δὲ ΜΝυχτέως" ὃς λέγεται τῇ μουσικῇ πείϑειν
τοὺς λίϑους χειρῶν ἀνϑρωπίνων ἐχτὸς (ἐς) τὸ τεῖχος συνιέναι. ῬΜ

᾿Αρίων) ᾿Αρίων “Μηϑυμναῖος μὲν ἣν τὸ γένος, μουσικὸς δὲ καὶ
αὐτός, ἰχϑὺν δελεάσας. οὗτος γὰρ λέγεται ὑπὸ δελφῖνος διασωϑῆναι
ἐκ Σιχελίας εἰς Κόρινϑον. PM

ὁ Δηϑυμναῖος)] ö Δέσβιος" ἡ Μήϑυμνα γὰρ πόλις Δέσβου. PM.
dokn τῷ Μηϑυμναίῳ nv μὲν τέχνη λαμπρά' μουσικὸς γὰρ ἦν

καὶ τὴν κιϑάραν ἐξήσκητο. nv δὲ καὶ χρημάτων πόϑος οὐ μέτριος.
οὗτος ἀκούσας τού: τε Ἰταλιώτας καὶ Σιχελιώτας μουσικῆς τ᾽ ἐρᾶν
καὶ πλουσίους εἶναι ἄρας εὐϑὺς ἐπορεύετο πρὸς αὐτοὺς τὴν τέχνην
ἐπιδειξόμενος καὶ συναγεῖραι [τὸ»] πλοῦτον γλιχόμενος, οὗπερ καὶ μά-
λιστ᾽ ἐφίετο. ὁλκάδος οὖν ἀναγομένης ἐπιτυχὼν ἀπήει τὸν πόϑον
πληρώσων. ὡς οὖν ἐκεῖσε παρεγένετο καὶ nde τοὺς ᾿Ιταλιώτας τοῖς
κρούσμασιν καὶ πλούσιος ἣν, πολλὰ τῶν ἀνϑρώπων παρασχομένων,
ἐπὶ τὴν οἰκείαν πάλιν ἐσπούδαζεν μετὰ τῶν χρημάτων, ἃ συνήγαγεν.
ος δὲ κατὰ μέσον τὸν πόρον ἐγένετο, εἰσήει καὶ τοὺς ναύτας ὁ αὐτὸς
τῆς φιλοχρηματίας ἔρως, καὶ τὸν ᾿Δρίωνα φονεύειν διὰ τὴν περιου-
σίαν ἐβούλοντο. ὡς δὲ ἔγνω τῶν ναυτῶν τὴν ἐπιβουλή», τῶν μὲν
χρημάτων τοῖς ναύταις ἐξίστατο, ἠξίου δὲ πρὸ τῆς τελευτῆς συγχω-
ρῆσαι μέλος σαι τὸ ὄρϑιον. ἀλλ᾽ οὐχ εἰς μάτην αὐτῷ τὰ μέλη γε-

11 ff vgl. Herodot 1, 281

5 ὃς a. A. der Ζ. unlesbar P | ---ουσικῇ πείϑ--- unlesb. P | 6 (ἐς) Schw | συ-
γιέναι Schw ἀνιέναι PM | 8 (wg) ἐχϑὺν δελεάσαι Schw | 11 --αἰῳ ἦν — 15 zal
ovva— unlesb. P | 15 [τὸν] Wi | 15 —evog, οὗπερ — 17 ἐχεῖσε naoey&— unlesb.
P|15f μάλιστα M | 17 ὠτας τοῖς --- 19 ἐσπούδαζεν unlesb. P | 19 οἰκείαν Di oi-
ziev M | 19 συνήγαγεν — 21 τὸν unlesb. P | 21 διὰ τὴν — 38 ἐξίστατο, ἠξί --- un-
lesb. P | 22 ναυτῶν M! αὐτῶν ΜῈ] 23 --ἧς συγχωρῆσαι — ὃ. 298, 1 τούτων un-
1650. P | 24 ὄρϑιον M! ὄρϑριον M*

296 Clemens.

γένηται, δελφῖνος τούτων ἀκούσαντος. sg γὰρ μετὰ τὴν φδὴν ἀφῆκεν
κατὰ τῆς ϑαλάττης ἑαυτόν, τοῖς νώτοις ὁ δελφὶς ὑποδεξάμενος καὶ
ὥσπερ μισϑὸν αὐτῷ τῆς τέρψεως ἀποδοὺς ἐπὶ τὸ Ταίναρον τῆς
Aaxovıxijs ἀπεκχόμιξεν, ὅϑεν καὶ νῦν μνημεῖα τοῦ τότε συμβάντος
5 ἐν Ταινάρῳ φυλάττεται" χαλκοῦν γὰρ αὐτὸν μετὰ τοῦ δελφῖνος ἀνέ-
ϑηχαν. PM
3,5 ἐχϑὺ»)] τὸν δελφῖνα ὁ ’Agiov. PM
3, 6 Θράκιος] Ὀρφεὺς ὁ Θρᾷξ. PM
σοφιστὴς ἀπατεών" λέγει δὲ τὸν Ὀρφέα. PM
10 3, 8 ἀδελφὸν») ὅμοιον τὸ γένος. PM
3,9. Evvouov] λέγεται περὶ Εὐνόμου, ὅτε χορδῆς αὐτῷ deyslong
τέττιγα πληρῶσαι τὸ μέλος. PM
8, 9f Πυϑιχόν) τὸν ἐν τῇ Πυϑοῖ φανέντα. ΡΝ
3, 10 δράκοντι δράκοντι οὕτω κληϑέντι, ἀφ᾽ οὗ δαὶ ἡ Δελφῶν
15 πόλις Πυϑὼ κέκληται. οὗτος δέ ἐστιν ὃ δράχων ὁ ἐπιπεμφϑεὶς
μὲν τῇ Δητοῖ ὑπὸ Ἥρας δειμαίνειν αὐτήν, ἀναιρεϑεὶς δὲ ὑπὸ ᾿4πόλ-
Aovoc. PM
3, 16 τῷ ζυγῷ) ζυγὸν τὸν τῆς κιϑάρας λέγει πῆχυν παρ᾽ ὅσον
ἀπὸ τῆς μαγάδος ἐπὶ τὸ ἕτερον ἄκρον τῆς κιϑάρας ἐπιξεύγνυσι τὰς
20 χορδάς. μαγὰς δὲ λέγεται τὸ ἐπικείμενον ξύλον ἀμφὶ τῷ χελωνοειδεῖ
μέρει τῆς κιϑάρας ὄντι κοίλῳ τοῦ ἀπηχεῖν χάριν, ᾧῷ ἑδράζονται αἱ
χορδαὶ πρὸς τὸ ἀντιχρὺ μέρος ἀπευϑυνόμεναι. ἀπὸ δὲ τοῦ χελωνοει-
δοῦς τούτου μέρους κέκληται καὶ ἡ κιϑάρα χελώνη ἅπασα. φασὶ γὰρ
τὸν ᾿ἡπόλλω πρῶτον εὑρίσκοντα τὴν κιϑάραν ἐκ χελώνης ὀστράχου
25 ταύτην ἁρμόσασϑαι. ΡΜ
3, 19 χαλκοῦν] χαλκοῦς γὰρ ἵστατο ἐν Δελφοῖς οὗτος ὁ Evvo-
μος “κιϑάραν διηγκυλωμένην καὶ ἐπὶ τῇ κιϑάρᾳ τὸν τέττιγα φέρον"
εἰς ὃν καὶ ταυτὶ τὰ στιχελεγεῖα" »Βύνομον, ὦπολλον, σὺ μὲν οἶσϑά
μες καὶ ἑξῆς. P?M
80 3,23 Πῇ δὴ οὐν] ..... τοῖς ἐκτόποις πιστεύειν dıeyvore' μόνη
δὲ ὑμῖν ἡ ἀλήϑεια δύστοπος λέγεται καὶ ἄπιστος κέκριται. ΡΜ ᾿
8,26 Κιϑαιρὼν δὲ ἄρα καὶ Ἑλικὼν] ὀὁρὴ οὕτω καλούμενα ἐν
Βοιωτίᾳ. PM
Ὀδρυσῶν) Ὀδρύσαι γένος Θρᾳκῶν. PM
35 4, 3 γεγόνασι δράματα) καὶ γὰρ ἐν μὲν Κιϑαιρῶνι καὶ Ἑλικῶνι,
καϑ' ἃ Δελφοὶ ὑποχάϑηνται, ὃ δράκων ὑπὸ ᾿Απόλλωνος τοξευϑεὶς

28f Anthol. Palat. IX ὅ84᾽; vgl. Buecheler, Rh. Mus. 38 (1888) 5. 132

Scholien zum Protrepticus. 297

τραγῳδίας ὑπῆρξεν πατήρ᾽ ὡσαύτως καὶ Ὀρφεὺς διασπαραχϑεὶς ὑπὸ
Ὀδρυσῶν ἄλλης ὑπόϑεσις τραγῳδίας γεγένηται. P?M-
4, 4—7 ogalov ἄγαν. P2M
4,4 ληναΐξοντας! ἀγροικικὴ Bon ἐπὶ τῷ ληνῷ ἀδομένη, ἣ καὶ
5 αὐτὴ περιεῖχεν τὸν Διονύσου σπαραγμόν. πάνυ δὲ εὐφυῶς: καὶ χάριτος
ἐμπλέως τὸ »κιττῷ ἀναδήσαντες« τέϑεικχεν, ὁμοῦ μὲν τὸ ὅτι Διονύσῳ
τὰ Δήναια ἀνάχειται ἐνδειξάμενος, ὁμοῦ δὲ καὶ οἧς παροινίᾳ ταῦτα
καὶ παροινοῦσιν ἀνϑρώποις καὶ μεϑύουσιν συγκεχρότηται. P2M
4, 10 τηλαυγὲς] μαχρὸν φαινόμενον. ΡΜ
10 4, 12 τὴν ὑπερτάτην ὀρέγουσα) τὴ» ὑπερέχουσαν ἐκτείνουσα. PM
4, 14 χαταλειπόντων, οἰχούντων]) ᾿Αττικῶς ἀντὶ τοῦ καταλειπέ-
tooev, οἰχείτωσαν. P?M
4, 17 Karimvoc) Καπίων νόμος eis τῶν Τερπανδρίων, οὕτως
ονομασμένος διὰ τὸ ἀνϑηρὸς εἶναι καὶ τοῖς ὄχλοις κεχαρισμένος, ὃν
15 φασι Τέρπανδρον εὑρεῖν, τὸν τῶν κιϑαρικῶν νόμων εὑρετήν. PM
4, 18 Φρύγιον - Δώριον] ἁρμονιῶν εἴδη. P?M
ἦχος ὃ, πλάγιος πρῶτος, πλάγιος δεύτερος" τὸ Δώριον ἦχος ὃ,
τὸ Φρύγιον ἦχος πλάγιος πρῶτος, τὸ Δύδιον ἦχος πλάγιος δεύτερος. M?
4, 25 ὀργιάζοντες] μυστηριολογοῦντες. PM
20 4, 251 ἐκχϑειάζοντες] ἐχβακχεύοντες. PM
5,5 oc δὲ] ἀντὶ τοῦ πρὸς δέ. PM
5, 18 παλιμβόλους) νόϑους, ἀστάτους. PM
5, 21 χῳδίοις) δοραῖς. P?M
5, 31 τηνάλλοως vexgol] οἱ μάτην νενεχρωμένοι. M?
25 : 6,2 ἐπιβαίνειν κεκώλυχεν) ὅριον ψάμμον ϑεὶς καὶ εἰπών" »ἕως
ὧδε στήσῃ καὶ οὐχ ὑπερβήσῃ.« Μϑ
6, 4 Δώριον ἁρμονίαν) τρόποι ἁρμονικῆς. PM
6, 5 νεάτους] νεάτη ὄνομα χορδῆς μουσικῆς τελευταίας" νέατον
γὰρ τὸ ὕστατον. ῬΜ
30 6, If Ἰουβάλ) τοῦ καταδείξαντος ψαλτήριον καὶ κιϑάραν, as ἐν
τῇ Γενέσει γέγραπται. PM
6, 11 πρὸ αὐτοῦ! ὧδε τὸν Νεστόριον FR ERS ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν
λόγον ϑεοῦ καὶ υἱὸν ϑεοῦ δοξάζων. Μ5
6, 17 χρέκῃ] χκρέχειν τὸ διαφψηλαφᾶν τὰς χορδὰς τοῖς δακτύλοις
35 καὶ διαπειρᾶν, καὶ ἐπειδὴ χρούματι ἔοικεν ἡ τοιαύτη διαφηλάφησις,
χρέχειν εἴρηται. P?M

17 vgl. Nauck TGF? p. 98 — 95 f Hiob 38, 11 — 30f vgl. Gen. 4, 21
1 διασπαραχϑεὶς M διασπαραχεὶς P|Y μαχρὰν Kl | 13 χαπιτῶν PM τερ-

πνανδρίων PM | 15 τέρπνανδρον PM | 34 zo&zeır in Ras. P? | διαψιλαφᾶν P2M* |
35 διαψιλάφησις P?M*

298 Clemens.

6, 19 og] ἀντὶ πρός. ΡΜ.
6, 23 αὐτὸς] οἶμαι οὐχ ἄτρωτος εἰς ἀσέβειαν ö τοιοῦτος οὖν. M3
ὀργανόν] ὀργανόν ἐστι παναρμόνιον ἀντὶ τοῦ εἰχὼν ἀπαράλλα-
xtoc. PM
5 6, 26 opyavov]) εἰ δέ τις καὶ τὸ ϑεοφόρον σῶμα τοῦ ἑνὸς τῆς
ἁγίας τριάδος φαίη ὄργανον λέγειν τὸν ἄνδρα εἶναι, διότι τὰς ϑεο-
σημίας ποιεῖ ὁ ἐνυπόστατος λόγος δι’ αὐτοῦ, ὡς τὴν τοῦ λεπροῦ
κάϑαρσιν τῇ τῆς χειρὸς ἁφῇ καὶ τὰς ἄλλας ϑαυματουργίας, οὐκ ἀπει-
χότως εἴποι av. Mi
10 7,6 πλάνη] ἡ πλάνη τοῦ ᾿Αδάμ, καινὸν δὲ ἡ διὰ Χριστοῦ σω-
τηρία. PM
7, 7 Φρύγας)! ὡς παρ᾽ Ἡροδότῳ μυϑολογεῖται Φρύγας καὶ ’AQ-
κάδας γενέσϑαι ἀρχαίους, τοὺς δὲ ᾿Αρκάδας πρὸ τῆς σελήνης. PM
7, 12 πρότερον) οἱ διὰ τὸ δεῖν ἔσεσϑαι ἐν αὐτῷ ROTE
15 τῷ ϑεῷ. M?
εἴ τις οὖν τὸ »κύριε καταφυγὴ ἐγενήϑης ἡμῖν ἐν γενεᾷ καὶ γενεᾷς
εἰς τὸ »πρὸ τοῦ 00n γενηϑῆναι καὶ πλασϑῆναι τὴν γῆν καὶ τὴν ol-
κουμένην« στίξει, κατὰ τοῦτο οὐχ ἁμαρτάνει. Μὃ
7, 14 ὁ λόγος ἄνωϑεν])] διὰ τὸ ἀρχαῖον καὶ καινόν. M?
20 7, 11 τοῦ εἶναι ἐλλειπτικὸν τὸ σχῆμα τοῦ λόγου. ἢ αἴτιος ὧν
καὶ τοῦ εἶναι καὶ εὖ εἶναι. Μ3
8, 4 βαρβαρικῶς τιμωρούμενο») ἔϑνος γάρ τι ἦν αἱμοχαρὲς
καὶ ἀπάνϑρωπον, ἀπήνειαν τοιαύτην κατὰ τῶν αἰχμαλώτων ἐπιφέ-
ρον. M®
8, 23 τοὺς τὰ ὦτα κεχτημένους] δ ὧν λέγει" »0 ἔχων ὦτα
ἀκούειν ἀκουέτω.« ῬῺΜ
8, 32 ἀνάπτων ἐκ κίονος] τὸν ἐπὶ Μωυσέως τοῦ πυρὸς στῦλον
εἰ. P?M
10, 10 δάφνης] τῶν δαφνηφορικῶν οὕτως ὀνομαζομένων παρ᾽
30 ὅσον δάφνας δι᾽ ἐνναετηρίδος εἰς τὸ τοῦ ᾿Απόλλωνος “κομίζοντες οἱ
ἱερεῖς ἐξύμνουν αὐτόν. αὕτη ἡ αἰτία" τῶν Αἰολέων ὅσοι κατῴχουν
Ἄρνην καὶ τὰ ταύτῃ χωρία χατὰ χρησμὸν ἀναστάντες ἐκεῖϑεν καὶ
περικαϑεζόμενοι Θήβας ἐπόρϑουν προκατεχομένας ὑπὸ Πελασγῶν.
κοινῆς ἀμφοῖν ἑορτῆς ᾿Απόλλωνος ἐνστάσης ἀνοχὰς ἔϑεντο καὶ δάφνας
35 τεμόντες οἱ μὲν ἐξ “Ἑλικῶνος, οἱ δὲ ἐγγὺς τοῦ Μέλανος ποταμοῦ,
ἐκόμιζον τῷ ᾿Απόλλωνι. Πολεμάτας δὲ ὃ τῶν Βοιωτῶν ἀφηγούμενος

td
σι

?f vgl. Matth. 8, 8 -- 12f vgl. Herodot 2, 2 --- 16--18 Psal. 80, 11 —
25f Matth. 11, 15 u. &. St. — 29—S. 801, 19 vgl. Proklus bei Phot. Bibl. Cod.
239 (p. 8218 808 Bekker)

1 ἀντὶ] + τοῦ M3 | 29 παρ᾽ ὅσον] παρόσον PM* παρ᾽ ἕλλησιν M!

Scholien zum Protrepticus. 299

ἔδοξεν ὄναρ νεανίαν τινὰ πανοπλίαν αὐτῷ διδόναι καὶ εὐχὰς ποιεῖσϑαι
προστάττειν τῷ ᾿Δἀπόλλωνι δαφνηφοροῦντας de ἐνναετηρίδος. μετὰ
δὲ τρίτην ἡμέραν ἐπιϑέμενος χρατεῖ τῶν πολεμίων, καὶ αὐτός τε τὴν
δαφνηφορίαν ἐτέλει καὶ τὸ ἔϑος ἐχεῖϑεν διατηρεῖται. ἡ δὲ δαφνη-
φορία" ξύλον ἐλαίας καταστέφουσι δάφναις (καὶ) ποικίλοις ἄνϑεσι, καὶ
ἐπ᾿ ἄχρου μὲν χαλκῆ ἐφαρμόζεται σφαῖρα, ἐκ δὲ ταύτης μικχροτέρας
ἐξαρτῶσι᾽ κατὰ δὲ τὸ μέσον τοῦ ξύλου περιϑέντες ἐλάσσονας τῆς
ἐπ᾽ ἄκρου τοῦ ξύλου καϑάπτουσι πορφυρᾶ στέμματα, τὰ δὲ τελευταῖα
τοῦ ξύλου περιστέφουσι κροκωτῷ. βούλεται δὲ αὐτοῖς ἡ μὲν ἀνωτάτω
σφαῖρα τὸν ἥλιον, © καὶ τὸν ᾿Δπόλλωνα ἀναφέρουσιν, ἡ δ᾽ ὑποχει-
μένη τὴν σελήνην, τὰ δὲ προσηρτημένα τῶν σφαιρίων ἄστρα τε καὶ
ἀστέρας, τὰ δὲ στέμματα τὸν ἐνιαύσιον δρόμον" καὶ γὰρ καὶ τξέ
ποιοῦσιν αὐτά. ἄρχει δὲ τῆς δαφνηφορίας παῖς ἀμφιϑαλής, καὶ ὃ
μάλιστα αὐτῷ οἰχεῖος βαστάζει τὸ κατεστεμμένον ξύλον, ὃ κωπὼ
καλοῦσιν" αὐτὸς δὲ ὁ δαφνηφόρος ἑπόμενος τῆς δάφνης ἐφάπτεται,

Tas μὲν κόμας καϑειμένος, χρυσοῦν δὲ στέφανον φέρων καὶ λαμπρὰν

ἐσθῆτα ποδήρη ἐστολισμένος, ἰφικχρατίδας τε ὑποδεδεμένος, ᾧῷ χορὸς
παρϑένων ἐπαχολουϑεῖ, προτείνων κλῶνας πρὸς ἱκετηρίαν τῶν ὕμ-
vov. ΡΝ

ἐρίῳ] τὴν λεγομένην εἰρεσιώνην φησίν, ἣν οὕτως περιειλοῦντες
ἐρίοις καὶ ταινίαις ὑφασμάτων λινέων (ἦν δὲ κλάδος ἀπὸ τῆς μορίας
ἐλαίας) καὶ ἀκροδρύοις παντοίοις περιαρτῶντες, ἀνῆγον εἰς ἀκρόπολιν
τῇ Πολιάδι ᾿4ϑηναῖοι Παναϑηναίοις, οὕτως ἐπευφημοῦντες »εἰρεσιώνη
σῦχα φέρει καὶ μῆλας καὶ ξξῆς. P?M

10, 18 διὰ Χριστοῦ] τοῦτο καὶ περὶ τῶν Ἑβραίων φησὶν ὃ ἀπό-

E ὃ a ar - ’ o > ; r - ’ Ey, a:
στόλος, OTL ἕως τῆς σήμερον, OTE ἀναγινώσχεται Moons, καλυμμα ἐπὶ

τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται, μὴ ἀνακαλυπτόμενον ὅτι ἐν Χριστῷ ἀπο-
καλύπτεται. Μ :

10, 20 ἄδυτα] οἷα τὰ λεγόμενα τοῦ Τροφωνίου ὑπὸ μυχοῖς γῆς
ὄντα καὶ τοὺς ἐκεῖ κατιόντας ἐμπλήττοντα. Μ

10, 21 Θεσπρώτιο»]) Θεσπρωτία μέρος ἐστὶ γῆς οὕτω καλουμένης
Ἠπείρου, ἐν N) ἐλέγετο μαντεῖον εἶναι Διός, διὰ λεβήτων ἠχούντων
πῶς γιγνόμενον. PM

Kıogetov) τὸν Φωχικόν᾽ Κίρρα γὰρ πόλις Φωκίδος. PM

„10, 22 γεράνδρυο») regavdgvor δὲ παλαιὸν ξύλον" ἐν Δινδύμῳ
δὲ ὄρει τῆς Κυξίκου φαίνονται οἱ ᾿Αργοναῦται τὴν Ῥέαν ἐξευμενιζό-
μενοι ἄγαλμα αὐτῆς ἐκ παλαιοῦ ξύλου ἀμπελίνου κατασχευάσαντες. ῬΜ

ψάμμοις! λέγει τὸ ἐν "Auumvı μαντεῖον. PM

231 vgl. Plut. Τπ68. 22; Strom. IV 7 — 25—28 vgl. II Kor. 3, 15. 14
4 ἡ δὲ] ἥδε (δὲ ἣ) Schw |5 (zei) St| 35 Δινδύμῳ Kl διδύμωι PM

Ὁ

30 παιδιὰν γυφψώσαντες κόρακας ἀφῆκαν ἵπτασϑαι. νομίσαντες Βοιωτοὶ.

300 Clemens.

10, 28 Κλάριον)] Κλάρος Κολοφῶνος πόλις, ὅϑεν ἦν Νίκανδρος
ὁ ποιητής. PM

11. 1 Διδυμέα)] ἐν Μιλήτῳ πόλει τῆς ge Διδυμέως ᾿Απόλλωνός
ἐστι μαντεῖον. ΡΜ

᾿ΔἈμφιάρεω) ἐπειδὴ περὶ τὸ “ἄρμα τῆς Βοιωτίας τόπον οὕτω χα-
λούμενον καταποϑεὶς ᾿Δμφιάρεως ἐμαντεύετο τοῖς δεομένοις. πᾶσα
δὲ μαντεία εἰς τὸν ᾿Αἀπόλλωνα ἀναφέρεται. PM

τὸν ᾿Απόλλω] τοῦ ἐν Μιλήτῳ ᾿ΔΑπόλλωνος᾽ οὗτος γὰρ ἀπὸ τόπου
Κολοφῶνος ἐκαλεῖτο. PM

11, 2 τερατοσχόπους] Καρανός τις ᾿Αργεῖος ἐπὶ ὀχήματος αἰγῶν
κατὰ χρησμὸν εἰς Μακεδονίαν μετῳφκίσϑη. PM

11, 8 αἶγες] Καρανῷ τῷ Ποιάνϑους υἱῷ ἐξ Ἄργους μέλλοντι
ἀποικίαν στέλλειν ἐπὶ Μακεδονίαν εἰς Δελφοὺς ἐλϑόντι ἔχρησεν ὁ
Απόλλον

φράζεο, δῖε Καρανέ, νόῳ "δ᾽ ἐμὸν ἔνϑεο μῦϑον᾽
ἐχπρολιπὼν "Apyos τε καὶ Ἑλλάδα καλλιγύναικα
χώρει πρὸς πηγὰς Ἁλιάκμονος: ἔνϑα δ᾽ ἂν αἶγας
βοσχομένας ἐσίδῃς πρῶτον, τότε τοι χρεών ἐστιν
ζηλωτὸν ναίειν αὐτὸν γενεάν τε πρόπασαν.

ἐκ δὴ τοῦ χρησμοῦ προϑυμότερος γενόμενος (0) Kagavos, σύν τισιν
Ἕλλησιν ἀποικίαν στειλάμενος, ἐλϑὼν εἰς ‚Mexsdoviav ἔχτισεν πόλιν
καὶ Μακεδόνων ἐβασίλευσεν καὶ τὴν πρότερον καλουμένην Ἔδεσ-
σαν πόλιν Αἰγὰς μετωνόμασεν ἀπὸ τῶν αἰγῶν. φκεῖτο δὲ τὸ πα-
λαιὸν ἡ Edsooa ὑπὸ Φρυγῶν καὶ Πυδῶν xal τῶν μετὰ Μίδου δια-
κομισϑέντων εἰς τὴν Εὐρώπην. ταῦτα Εὐφορίων ἱστορεῖ ἐν τῇ Ἱστίᾳ
καὶ τῷ Ἰνάχῳ. PM

11, 9 xogaxes] Βοιωτοὶ πολεμούμενοι ὑπὸ Αἰολέων ἔλαβον χρῆη-
σμόν, εἰ δεῖ πολεμεῖν" ὁ δὲ ᾿Απόλλοων εἶπεν αὐτοῖς" ὅταν ἴδητε λευκοὺς
κόραχας, τότε πολεμήσατε. κατά τινα δὲ καιρὸν νέοι τινὲς κατὰ

τοῦτο τὸν χρησμὸν δηλοῦν ἐξελϑόντες ἐπολέμησαν καὶ ἀπώλοντο,
ὅϑεν καὶ ἡ παροιμία ἐς κόρακας ἀντὶ τοῦ εἰς ἀπώλειαν: καὶ οὕτω
μαντικοὶ κόραχες ἐνομίσϑησαν. ΡΝ

1111 “Ἱλκιβιάδην) οὗτός ἐστιν ᾿Αλκιβιάδης, ὁ Κλεινίου μὲν παῖς,
Σωκράτους δὲ ἐρώμενος, οὗ καὶ ἐν τῷ Συμποσίῳφ Πλάτων μέμνηται

12--26 Euphorion Fr. 24 Meineke (Anal. Alex. p. 59) — 15—19 Orac. Fr. 46
Hendess — 27— 832 vgl. Apostol. VII 96 — 35—S. 801, 2 vgl. Plato Symp. p. 212 CD

8f bezieht sich auf Κλάριον | 8 οὕτως Wentzel, Ἐπιχλήσεις ϑεῶν Gött. 1889
VII p. 26 18 χρεόν PM | 20 (ö) Wi| 28 αἶγας PM | 25f Ἱστίᾳ καὶ τῷ Ἰνάχῳ])

Ἱστιαίᾳ ἢ Ἰνάχῳ Bergk, Opuse. II p. 218

4
nn in a a ΜΕ ae nn

Scholien zum Protrepticus. 301

ὡς ἐπεισελϑόντος τοῖς φιλοσόφοις συμποσιάζουσιν μετὰ τινος ἕταί-
ρας καὶ ἐπικωμάσαντος τὴν ἀρχήν. ῬΜ
11, 14 ἐχκυχλήσω) ἐγκύκλημα ἐχάλουν σκεῦός τι ὑπότροχον ἐχτὸς
τῆς σχηνῆς, οὗ στρεφομένου ἐδόχει τὰ ἔσω τοῖς ἔξω φανερὰ γίνεσϑαι"
5 ἐγχυχλήσω οὖν ἀντὶ τοῦ φανερώσω, γυμνώσω. PM
διεξοδικώτερον δὲ περὶ τοῦ αὐτοῦ εἰπεῖν, ἐγκύχλημα ἐλέγετο
βάϑρον ἐπὶ ξύλων ὑψηλῶν, ᾧ ἐπίχειται ϑρόνος" δείκνυσι δὲ τὰ ὑπὸ
τῇ σκηνῇ ἐν ταῖς οἰκίαις πραχϑέντα ἀπόρρητα. ὑφ᾽ οὗ δὲ εἰσάγεται
τὸ ἐγκύχλημα, ἐσκύκλημα ὀνομάζεται, καὶ χρὴ τοῦτο voelv καϑ' ἕχά-
10 στὴν" ϑύραν, ἵν᾽ ῇ καϑ' ἑχάστην οἰχίαν. δείκνυσι δὲ ἡ μηχανὴ ϑεοὺς
καὶ ἥρωας τοὺς ἐν ἀέρι, Βελλεροφῶντας ἢ Περσέας, καὶ κεῖται κατὰ
τὴν ἀριστερὰν πάροδον ὑπὲρ τὴν σκηνὴν τὸ ὕψος. ὃ δέ ἐστιν ἐν τρα-
γφῳδίᾳ μηχανή, τοῦτο καλοῦσιν ἐν κωμῳδίᾳ τὴν κράδην. δῆλον δ᾽
ὅτι συχῆς ἐστι μίμησις" κράδην γὰρ ἀποκαλοῦσι "τὴν συκῆν. ΡΝ
15 11, 20 Δηὼ) περὶ Δηοῦς, 7 δὴ μήτηρ τῆς κόρης, ἣν καὶ Περσε-
φόνην καλοῦσιν. PM
11, 22 Ἐλευσὶς] τόπος ἱερὸς τῆς ᾿Αττικῆς. PM
11, 25 εἰ δὲ καὶ ano] τὸ ἑξῆς: εἰ δὲ καὶ ἀπὸ Μυοῦντος δεδό-
ξασται ὑμῶν τὰ μυστήρια, οὐ φϑόνος᾽ ἐπιτυμβίῳ γὰρ τιμῇ δεδόξα-
20 σται. ΡΝ
12, 1 Μυοῦντός] ὀνομᾶά τινος ᾿Αϑηναίου. PM
12, 7 Δάρδανος] Διὸς μὲν παῖς, βασιλεὺς δὲ τῶν Φρυγῶν, πρῶτος
λέγεται κατάρξαι τῶν εἰς τὴν Ῥέαν μυστηρίων τελουμένων. PM
12, 8 Ἠετίων) Ἠετίων ὄνομα κύριον τοῦ ἱστορουμένου πρώτου
25 χατάρξαι τῶν ἐν Σαμοϑράχῃ τῇ Ῥέᾳ τελουμένων μυστηρίων. PM
12, 9 ὁ Μίδας] Midas, Γαλατῶν βασιλεύς" λέγεται καὶ οὗτος
μαϑὼν τὰ Ῥέας μυστήρια παρὰ Ὀδρύσου τοῦ Θρᾳκῶν βασιλέως δια-
δοῦναι τοῖς ὑπηκόοις αὐτοῦ. PM
Ὀδρύσου] Ὄδρυσος βασιλεὺς Θρᾳχῶν, ᾧ ὁμώνυμον τὸ ἔϑνος. ῬΜ

80 12, 12 νυχτὸς] τὰ νυχτὸς ἡμέρᾳ παραδοῦναι" τὸ ἐν (ἐνθάδε)
τῷ μεγάλῳ παραπέφρασται Tonrogio εἰς τὸ βάπτισμα. M?
12, 22 Κινύρᾳ!] οὗτος ὁ Κινύρας βασιλεὺς ἐγένετο Κύπρου. PM
12, 27 φαλλὸς] φαλλὸς σχῆμα αἰδοίου. PM
13, 2 μυούμενοι) τελούμενοι. PM
35 Δηοῦς δὲ μυστήρια] Δηοῦς ἤτοι Δήμητρος μυστήρια παρὰ Pov-
ξίν. ΡΝ
13, 4 Βριμὼ)] Ἑχάτης ἐπίϑετον. PM
6—14 Pollux IV 128 ἢ --- 10f vgl. Nauck TGF? p. 448" — 30f vgl. Gregor
v. Naz. Orat. 40, 37 = Migne S. Gr. vol. 36, eol. 411 (irrige Vermutung des Scholiasten)

1 συμποσιάζουσιν Schw συμπλησιάζουσιν PM | 5 φανερώσω (wow in Ras.)
P2 | γυμνώσω (y in’ Ras.) P2| 8 ἐφ᾽ Poll. ἀφ᾽ Schw

302 Clemens.

13, 6 Κυβέλῃ Κυβέλη ἡ Pla‘ Κύβελα γὰρ 007 τῆς Φρυγίας,
ἔνϑα τιμᾶται. PM
13, 1 Κορύβασιν)] Κορύβαντες δαίμονες περὶ τὴν Ῥέαν οπλισμέ-
νοι. PM
5 13, 12 ἐκερνοφόρησα] κίρνον τὸ λίκνον, ὃ σημαίνει τὸ πτύον,
ἀπὸ τοῦ λικμᾶν, ὅπερ ἐστὶν ἱερὸν τῆς Δήμητρος, ὃ αἱ μυούμεναι τὰ
ταύτης μυστήρια ἐβάσταζον" ἐκιρνοφόρησα οὖν ἀντὶ τοῦ ἐβάστασα
καὶ ἐμυήϑην τὰ ταύτης μυστήρια τῆς Δήμητρος. ΡΝ
13, 18 Σαβαζίων)] Σαβαζίων τῶν ἐπιτελουμένων Διονύσῳ τῷ
10 γεγονότι ἐκ Διὸς τῇ Περσεφόνῃ, ὃν Σαβάζιον καὶ Ζαγρέα ὠνόμα-
ζον. PM
-13, 21 ταυρόμορφο») ἡ Φερσεφόνη τὸν Ζαγρέα Διόνυσον ταυρό-
μορφον εἶπεν διὰ τὸ ἄγαν αὐτοῦ ἀγρευτικόν. ΡΜ
14, 4 Θεσμοφορίοις] ἑορτὴ οὕτω καλουμένη Δήμητρος καὶ Κό-
15 ong. PM ων.
μεγαρίζοντες)] μέγαρα καλοῦσι τοὺς βόϑρους" μεγαρίζοντες οὖν
ἀντὶ τοῦ ϑύοντες. PM
14, 6 Σκχιροφόρια] Zrugopogua ἑορτῆς ὄνομα ἐπιτελουμένης τῇ
Adna διὰ Σχίρωνα τὸν λυμαινόμενον πᾶσι τοῖς παρ᾽ αὐτὸν καταί-
20 ρουσιν, ὀϑοῦντα εἰς τὴν παραχειμένην ϑάλασσαν βορὰν τῇ καραδο-
κούσῃ χελώνῃ, ἀναιρεϑέντα δὲ ὑπὸ τῆς 4ϑηνᾶς. PM
14, 8f Κουρήτων) Κουρῆτες δαίμονές τινες οὕτω λεγόμενοι τῆς
Ῥέας ὁπλοφόροι χορείαν περὶ αὐτὴν ἐκτελοῦντές τινα μυστικήν" οἱ
καὶ Δία καὶ Διόνυσον ἔτι νηπίους κρυπτομένους ἀπὸ τῶν ἀπειλούν-
25 τῶν ἀπολέσειν αὐτοὺς ἔσωσαν, τῷ πατάγῳ τῶν ὅπλων τὴν Τ ἀρίπιον
ἄδηλον ποιοῦντες φωνήν. PM
14, 12 κῶνος] κῶνοι οἱ στρύβιλοι: καὶ οἱ ϑύρσοι, ος Διογενιανός. PM
ῥόμβος δῖνος, κῶνος, ξυλήριον, οὐ ἐξῆπται τὸ σπαρτίον, καὶ ἐν ταῖς
τελεταῖς ἐδογνεῖτο, ἵνα ῥδοιζῇ τὸ δὲ αὐτὸ καὶ ῥύμβος ἐκαλεῖτο. οὕτω
30 Διογενιανός. ὅτι δὲ ῥόμβος καὶ ῥύμβος λέγεται, ᾿Απολλώνιός φησιν
ὁ Ῥόδιος :
ῥύμβῳ «αἱ τυπάνῳ Ῥείην Φρύγες ἱλάσκονται. PM
κῶνος καὶ ῥόμβος] εἴδη ὀρχήσεως. PM
14, 13 παρ᾿ Ἑσπερίδων) Ἑ σπερίδες νύμφαι τινὲς νόμιοε οὕτω
35 λεγόμεναι, αἱ φυλάττουσαι τὰ λεγόμενα χρύσεα μῆλα"
5—8 vgl. H. Hepding, Attis 5. 82 — 27—830 vgl. Hesychius s. v. χῶνοι u,

δόμβος — 32 Apollon. Rhod. 1, 1139 — 88 vgl. Lobeck, Aglaoph. p. 700 —
84- 5. 303, 2 vgl. Apoll. Rhod. 4, 1395 ff

Scholien zum Protrepticus. 303

ἡ δὲ Ἐρύϑεια καὶ “Εσπερέϑουσα βοῶπις,

ὥς φησιν ᾿Απολλώνιος ὁ Ῥόδιος. PM
14, 111 Τιτᾶνες] Τιτᾶνες δαίμονες οὕτω λεγόμενοι καταχϑόνιοι,
oL λέγονται διασπαράξαι τὸν Διόνυσον. PM
δ 14, 18 λέβητα] ἐσχάραν. PM
14, 22 γέρας! τὸ ἐπὶ τιμῇ διδόμενον. PM
14, 25 Παρνασσόν) 0005 τῆς Φωκίδος. PM
15, 2 φοινικίδι) ἱματίῳ φοινικῷ χρώματι βεβαμμένῳ. PM
15, Sf dvaxrorsl£otae] παρὰ τὸ τελεῖν καὶ τελετὰς ἐπινοεῖν
10 περὶ τὰ ἀνάχτορα, ἅπερ ἱερά ἐστιν ἄνακτας γὰρ τοὺς ϑεοὺς ἔλε-
γον. PM
15, 9 ER RN ᾿Θεσμοφύριά ἐστιν ἑορτὴ Δήμητρος" ταύ-
τῆς δὲ τῆς προσηγορίας τετύχηκεν, ἐπειδὴ ἅμα τῇ εὐρέσει τῶν Anun-
τριαχῶν καρπῶν ἐπενοήϑησαν ϑεσμοί, τοῦτ᾽ ἔστι νόμοι, τῶν πρὸ
15 τούτου ϑηριώδη τὴν δίαιταν ἐχόντων. PM
15, 18 "Artıv]) ὅτι "Artıs αὑτὸς εἶναι τῷ Διονύσῳ καταλέγεται,
᾿ς οὗτος δὲ τῶν αἰδοίων ἐστέρηται: ὅτε γὰρ ὁ Διόνυσος ὑπὸ Τιτάνων
διεσπάσϑη, ἡ Ῥέα τὰς σάρχας αὐτοῦ εὑροῦσα διεσπασμένας ἐν τοῖς
ὀρεινοῖς τόποις συνέϑηχεν, τὰ αἰδοῖα μόνα μὴ εὑροῦσα" ὅϑεν ἱστόρη-
20 σάν τινὲς παρὰ τῶν διασπασάντων ἐν κίστῃ τεϑεῖσϑαι καὶ Τυρσηνοῖς
παρατεϑεῖσϑαι" διὸ καὶ τούτων χωρὶς ὁ Artız ὑπείληπται ος αὐτὸς
ὧν τῷ Διονύσῳ. ῬΜ
15, 25 φρέατι] τὸ φρέαρ χαλλίχορον οἱ παλαιοὶ ὀνομάζουσιν.
Καλλίμαχός φησιν"
25 καλλιχόρῳ ἐπὶ φρῆτι χαϑέζεο παιδὸς ἄπυστος. PM

16, Tf τὰ αἰδοῖα] ὄντως »ἡ δόξα αὐτῶν ἐν τῇ αἰσχύνῃ αὐτῶνς,
ἡ φησιν ὃ ἀπόστολος. M?

16, 21 ἢ μεγαλήτορος] μεγαλοψύχου, τοῦ ᾿Αϑηναίων. PM

16, 22 Ἐρεχϑειδῶν)] ἀπὸ τοῦ Ἐρεχϑέως. PM

80 16, 23 ἅσσα] ὁποῖα. PM

16, 25 λήναις] ταῖς Βάκχαις, ἢ παρὰ τὰς ληνοὺς τῷ εἶναι αὐτὰς
+ λιϑίνας, ἢ παρὰ τὰ ἔρια [ἐν] οἷς στέφονται. λήνεα γὰρ τὰ ἔρια,
ὅϑεν καὶ ληνάριος. PM

1 Hesiod. Fr. 270 Rzach?; vgl. R. Unger, Sinis sive poeticarum fabularum
delectus (Halae 1866) p. 108; Seeliger, Roschers Myth. Lex. I c. 2597 — 16—22 vgl.
H. Hepding, Attis 5. 82 — 25 Kallimachus Fr. 469 Schneider — 26 Phil. 3, 19

1 (Αἴγλη τὸ ἠδ᾽ Unger aus Apollod. Bibl. II 5, 11 | ἐρυϑία PM !9 παρὰ Kl
περὶ PM | 16. 21 αὑτὸς Kl αὐτὸς PM | 23 χαλλίχορον (x u. o in Ras.) Ρ] 25 ἄπυ-
orog Naeke De Callim. Hecale p. 11 ἄπαυστος PM | 89 λιϑένας] φιλοίνους St | [ἐν]
οἷς στέφονται (vgl! Aesch. Eum. 44 λήνει ἐστεμμένον) St ἐν ᾧ στρέφονται PM |
λήνεα Di (vgl. Hesych, 5. v.) λήναια P

304 Clemens.

17, 5 σησαμαῖ! εἴδη πεμμάτων. PM
17, 6 τολύπαι] τολύπαι ἐρίων ἑλίγματα. PM
πόπανα πέμματα πλακουντοειδῆ, περιφερῆ, ὀμφαλοὺς ἔχοντα. ῬΜ
17, 7 Βασσάρου] βασσάρα λέγεται ἔνδυμα βαχχιχόν. PM
5 17, 8 φϑοῖς] φϑόις πλακοῦντος εἶδος, ὃν συναλείφοντες Attıxol
φϑοῖς καλοῦσιν. PM
17, 16 Ἴακχον] τὸν καταχϑόνιον Διόνυσον. ῬΜ
18, 41 μηναγύρτην)] τὸν ἱερέα τῆς Ῥέας οὕτω καλοῦσιν μηνα-
γύρτην. μηναγύρται δὲ οἱ ἱερεῖς ng Ῥέας οὕτω προσαγορεύονται,
10 ὅτε χατὰ μῆνα ἤγειρον καὶ ἤϑροιζον χρήματα μεταιτοῦντες κώμας
καὶ πόλεις καὶ οἰκίας περινοστοῦντες, καὶ ἐπὶ τῶν ὥμων βαστάζον-
τες τὰ εἴδωλα᾽ οἱ αὐτοὶ ὄντες καὶ μητραγύρται, διότι τὴν μητέρα
τῶν ϑεῶν τὴν Ῥέαν βαστάζοντες ἐπ᾿ ὥμων συλλογὴν χρημάτων
ἐποίουν. ῬΜ
15 18, 6f ϑηλείας --- νόσου] ϑήλειαν νόσον οἶμαι τὴν γυναιξὶν ἀρ-
μόζουσαν λέγει, ἥτις ἡδονή ἐστιν, ὡς τὰς τῶν στερροτέρων καὶ καρ-
τεροψύχων καρδίας χαυνοῦσα καὶ ἐχϑηλύνουσα. M? -
18, 8 Eönusgov] οὗτός ἐστιν ὁ Εὐήμερος, ὃν τινες Μεσσήνιον, οὗ
μέμνηται 6 Καλλίμαχος ἐν τοῖς χωλιάμβοις λέγων

20 γέρων ἀλαζὼν ἄδικα βιβλία ψύχει"

ὃς διεβάλλετο ὡς ἄϑεος. ᾿Αχράγας Σικελίας καὶ 0005 καὶ πόλις ὁμώ-
vvuog. PM
18, 9 “δΔιαγόραν) Διαγόρας φιλόσοφος ἐγένετο, ,“Μήλιος τῷ γένει,
ὃς ἐξ ἀρχῆς εὐσεβὴς ὧν ὕστερον εἰς ἀϑεότητα ἐτράπη ἀπὸ τοιαύτης
25 αἰτίας" παραχκαταϑήκην πιστεύσας, ἀρνησαμένου τοῦ λαβόντος, ἔφησεν
μὴ ἐφορᾶν τὸ κρεῖττον» τὰ ἀνϑρώπινα' μὴ γὰρ ἂν ἀνέχεσϑαι τῶν
οὕτω κακῶν. τούτου μέμνηται Agıstoparns ὃ κωμικὸς ἐν οἷς φησι
Σωκράτη τὸν MnAıov ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν Διαγύραν᾽ τοῦ δὲ Ἵππωνος καὶ
αὐτοῦ ὡς ἀσεβοῦς γενομένου μέμνηται ὃ Κρατῖνος. ΡΝ
80 19, 8 ὅστις ποτ᾽ εἶ σὺ] πρὸς τὸν τούτων ἁπάντων συνοχέα
τρέπει τὸν λόγον καί φησιν" tis ἄρα εἶ σύ, ὅτι καὶ δυσϑεώρητος
εἶ; τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ δυστόπαστος ἐχ τοῦ τοπάζω ἤγουν ὑπολαμ-
βάνω. M3

90 Kallimachus Fr. 86 Schneider; vgl. Nemethy, Euhemeri Rell. Budapest 1889
p- 37. 73sq. — 27 vgl. Aristoph. ΝᾺ. 830 — 28f vgl. Kratinus Fr. 155 CAF I
p- 61 (vgl. auch CAF III p. 713); Diels, Vorsokr. S. 232 (26. A. 2)

5 φϑόις PeorrMeorr φϑοῖς P*M* | ὃν P* ὃ PeorrM | 19 μητραγύρται (te in
Ras.) P2 διότι Di διὰ τὸ PM | 20 ψύχει PM Plut. Mor. p. 880 E; Sext. Emp. Math.
IX 50; ψήχει Bentley | 21 διεβάλετο P3

EDER ΤᾺ

Scholien zum Protrepticus. 305

19, 21 Εὐμενίδας) αἱ αὐταὶ ταῖς Ἐρινύσιν αἱ Βὐμενίδες, ἃς εὐφή-
uos Εὐμενίδας εἰρήκασιν. ΡΜ
19, 25 Ἐπιμενίδης! Ἐπιμενίδης οὗτος Κρὴς μὲν ἦν τὸ γένος,
ἱερεὺς Διὸς καὶ Ῥέας, [καὶ] καϑαίρειν ἐπαγγελλόμενος παντὸς οὑτινοσοῦν
5 βλαπτιχοῦ, εἴτε περὶ σῶμα εἴτε περὶ ψυχήν. τελεταῖς τισι καὶ τὸ αἴτιον
εἰπεῖν. -- οὗτος καὶ ὕβριν καὶ ἀναίδειαν ὑπέλαβεν εἶναι ϑεούς, καὶ νεὼς
καὶ βωμοὺς αὐταῖς ἱδρύσατο ᾿Αϑήνησι καὶ ϑύειν παρεκελεύετο. er
οὗτος ἐχάϑηρε τὰς ᾿᾿ϑήνας:" ἦν δὲ Κρὴς τῷ γένει καὶ σοφώτατος, οὗ
χαὶ Μένανδρος μέμνηται ἐν ταῖς Κοωνειαζομέναις. PM
10 20, 5 ἐν χρῷ] ἀντὶ πάνυ ἐγγύς, ἤτοι ἀληϑῶς" οὕτω καὶ Ἱερεμίας
»ϑεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμιες ἀντὶ τοῦ ἀληϑής. ΡΜ
20, 13 ἄσσοντες ἐπὶ τὴν ἀλήϑειαν) ἤγουν ἐφορμῶντες. Μ5
20, 16 ᾿᾿χραγαντῖνος] Axoayas τῆς Σικελίας χαὶ πόλις καὶ ὅρος
λέγεται πατρὶς Ἐμπεδοκλέους ἀνδρὸς φιλοσόφου καὶ μάλιστα δόξαν-
15 τος φυσιχοῦ γεγενῆσϑαι. συντέταχται δὲ αὐτῷ βιβλία φυσικὰ di
᾿ ἑξαμέτρων. PM
20, 18 ἀχέων] ἄχεα καὶ ἄλγεα τὰ αὐτά" δηλοῦσι δὲ τὰς ϑλί-
ψεις. Μ5
20, 25 χαλλίπετε] καταλείψατε τὸ σχότος. Μ3
20 20, 30 ἐντεῦϑεν ἄρχεται δεικνύειν ὅτε ἄνϑρωποι ἦσαν οἱ παρ᾽
αὐτοῖς ϑεοί. Μ3
21, 2 Κορυφασίαν) Κορυφασίαν αὐτὴν κεκλήκασιν, ὅτε ἀπὸ τῆς
χορυφῆς τοῦ Διὸς ἐγεννήϑη, ἣν μητέρα φασὶν αὐτῆς. ΡΜ
21,7 Kögßavroc] Κύρβας ὄνομα κύριον, ἀφ᾽ οὗ καὶ Κορύβαντες
25 οἱ περὶ τὴν Ῥέαν δαίμονες ὠνομάσϑησαν. PM
21, 25 χεράμῳ] τινὲς τὸν χέραμον δεσμωτήριον ἐξηγήσαντο: οὕτω
γάρ φασι Κυπρίους τὸ δεσμωφᾳήριον λέγειν. ῬῺΜ
21, 29 Ὑπερβορέοισιν} Ὑπερβόρεοι ἔϑνος Σχυϑιχόν, οὕτω χαλού-
μενῸν διὰ τὸ ἀνωτάτω τῶν βορειοτάτων μερῶν, ὅϑεν πνεῖ ὃ βορέας,
80 ἔχειν τὴν οἴχησιν᾽ οὗτοι δὲ ὄνους ϑύουσι τῷ ᾿Απόλλωνι. PM
22, 14 Κυνοσουρίδος) κώμη Δακεδαίμονος. ΡΜ
22, 15 ἐν Τήνῳ)] Τῆνος μία τῶν Κυκλάδων νήσων. PM
22, 22 Κυπριακὰ ποιήματα) Κύπρια ποιήματά εἰσιν τὰ τοῦ κύχλου"
περιέχει δὲ ἁρπαγὴν Ἑλένης: ὃ δὲ ποιητὴς αὐτῶν ἄδηλος" εἷς γάρ
80 ἐστε τῶν κυχλιχῶν. κυχλικοὶ δὲ καλοῦνται ποιηταὶ οἱ τὰ κύχλῳ τῆς

3—7 vgl. Kinkel EGF I p. 231. 237 — Sf vgl. Menander Fr. 308 CAF III
p- 88 — 11 Jerem. 23, 23 — 33—S. 306, 2 vgl. Kinkel EGF I p.3 u. p. 15

306 Clemens.

Ἰλιάδος ἢ τὰ πρῶτα ἢ τὰ μεταγενέστερα [ἐξ] αὐτῶν τῶν Ὁμηρικῶν
συγγράψαντες. ΡΜ

23, 4 σχιζίαν] σχιζίας, λεπτὸς παρὰ ᾿Αττιχοῖς, ος Διογενιανός
φησι. PM

5 σχιζίαν) ἤτοι ἰσχνός, λιγνός. M?

23, 6 Οἴτῃ] Οἴτη τῆς Τραχῖνος ὁρος᾽ ἡ δὲ Τραχὶς τῆς Θεσσα-
λίας. PM

23, 11 Μάκαρ)] μνημονεύει Ὅμηρος τοῦ Μάκαρος ἐν οἷς φησιν"

ὅσσον A2oßos ἄνω, Μάκαρος ἕδος, ἐντὸς ἐέργει. PM

10 23, 26 Auvuovnv] αὕτη ἡ ᾿Δἀμυμώνη Δαναοῦ ϑυγάτηρ, ἐξ ἧς ἔσχεν
τὸν Ναύπλιον. ῬΜ
24, 2 ᾿Αρσινόη)] ταύτην τὴν ’Agoıwonv τινὲς μητέρα τοῦ ᾿Ασκλη-
πιοῦ φασι, τινὲς δὲ Κορωνίδα. ἔστι δὲ ἡ Agcıwon Asvzinnov ϑυγά-
τηρ, ἡ δὲ Κορωνὶς Φλεγύου. PM
15 24, 7 αἰγῶν] ἀστεῖον ἄγαν. P?M
24, 15 Adzunpng] Arxunvn μὲν τρεῖς νύχτας ὁ Ζεὺς συνῆλϑεν,
ἔνϑεν »τριέσπεροςς ὃ Ἡρακλῆς: τῇ δὲ ἤνημοσύνῃ ἐννέα συνεγένετο
νυξίν, ἔνϑεν καὶ ἐννέα εἰσὶν ai Μοῦσαι. PM
24, 111 ἀλεξίκακον)] τὸν Ἡρακλῆν δηλονότι. M3
20 25, 11 ᾿Ισϑμιά) ᾿Ισϑμὸς τόπος στενὸς ἐν Κορίνϑῳ, περιεχόμενος
ὑπὸ δύο ϑαλασσῶν. ἐνταῦϑα ἤγετο τὰ ᾿Ισϑμια, ἅπερ ἐξ ἀρχῆς ὁ Σί-
συφος διέϑηχεν ἐπὶ Μελικέρτῃ τῷ καὶ Παλαίμονι, τῷ Ἰνοῦς καὶ
᾿Αϑάμαντος, ἀποϑεωϑέντι δὲ ἐν τῇ ϑαλάσσῃ" ὕστερον δὲ τῷ Ποσει-
δῶνι ἀνιέρωτο ὁ ἀγών. PM
25 ΜΝέμεα] τῶν Νεμέων τοῦ ἀγῶνος ἡ αἰτία ἐστὶν αὕτη" ὅτε ol ἑπτὰ
ἐπὶ Θήβας σὺν ᾿Αδράστῳ. καὶ Πολυνείκει ἐστρατεύοντο, παρέβαλον εἰς
τὴν Neueav' τόπος δὲ οὗτος τοῦ "Ἄργους: ξητοῦντες δὲ ὑδρεύσασϑαι
συνέτυχον Ὑψιπύλῃ τῇ Θόαντος ϑυγατρί, τρεφούσῃ παιδίον Ὀφέλτην
καλούμενον Εὐφήτου καὶ Εὐρυδίκης. ἢ δὲ ἀποϑεμένη τὸ παιδίον
80 ἀπῆλϑεν, αὐτοῖς ὑδρεύσασϑαι βουλ ομένη" δράχων ἐν τοσούτῳ περι-
πεσὼν τῷ παιδίῳ ἀνεῖ ἴλεν αὐτό" ἣ δὲ ἐπανελϑοῦσα ἐθρήνει. Aupıg-
ραος δὲ ὁ μᾶντις ς, εἷς ὧν τῶν ἑπτᾶ, ἀπὸ τοῦ συμβάντος τοῖς Ἕλλησι
ϑάνατον προεμαντεύσατο καὶ τὸν παῖδα ᾿Αρχέμορον ἐκάλεσεν" "Adoa-

3 vgl. M. Schmidt zu Hesychius 8. v. σχιζίας --- 9 2544 — 17 vgl. Lykophr.
Alex. 33 — 25—-8. 807, 2 vgl. Nauck TGF? p. 594 :

Scholien zum Protrepticus, 307

στος δὲ παραμυϑούμενος τὴν Y ψιπύλην ἐ ἐπ᾿ αὐτῷ τὸν Neusaxov ἀγῶνα
συνεστήσατο, ὃς ὕστερον τῷ Διὶ ἀνιερώϑη. PM
25, 12 Πύϑια)] Πύϑια διὰ Πύϑιον δράχοντα τὸν ἀναιρεϑέντα μὲν
ὑπὸ ᾿Απόλλωνος, σαπέντα δὲ ἐπικείμενον τῷ ρει Παρνασῷ ἐπιλεγο-
5 μένῳ. PM
25, 17 Hioa] Πῖσα πόλις τῆς Ἤλιδος, ἔνϑα τὰ Ὀλύμπια τῷ Διὶ
ἄγεται, τοῦ Πέλοπος διὰ τὴν κατ᾽ Οἰνομάου νίκην τοῦ κηδεστοῦ
πρώτου αὐτὰ διαϑεμένου, ὥς τινες. ῬΜ
25, 18 σφετερίζεται) ἰδιοποιεῖται τὰ ἐπιχεόμενα τοῖς νεχροῖς ἀντὶ
10 σπονδῶν, ὅτε ἐναγίζουσιν αὐτοῖς. PM
20, 21 Σάγρᾳ! πόλις τῆς Ἰταλίας. PM
ἀφ᾽ ἧς καὶ ἡ παροιμία, ἀληϑέστερα τῶν ἐπὶ Σάγρᾳ. P2M
25, 22 φαλλοὶ) τὰ σκύτινα αἰδοῖα. φαλλὸς ἣν τι ξύλον εἰς τύπον
αἰδοίου τεχτονευϑέν, πομπευόμενον ἐν ἑορτῇ Διονύσου, γελοίου τινὸς
15 μύϑου σύμβολον. ῬΜ
"26, 3 πασχητιᾷ)] πασχητιᾶν ἐστε τὸ ἡττᾶσϑαι μὲν τῆς αἰσχρᾶς
ἡδονῆς, τῷ δὲ μὴ εἶναι τὸ ἀποπληρωτικὸν τῆς ἡδονῆς πρὸς ὅμοιον
αὐτῷ ἐκτύπωμα τερϑρεύεσϑαι. ῬΜ
26, 9 ληναΐζουσι»)] βαχχεύουσιν᾽ Anvar γὰρ αἱ Βάχχαι. PM
20 26, 13 Εἱλώτων) Εἵλωτες καλοῦνται οἱ Μεσσήνιοι ἢ ἀπὸ τοῦ ἕλους
τοῦ ἐπιχειμένου τῇ Δακεδαίμονε ἢ ἀπὸ τοῦ ἑλεῖν" Λακεδαιμόνιοι γὰρ
ἑλόντες αὐτοὺς κατεδίχασαν τὸ ἕλος ἐργάζεσϑαι. PM
παρὰ Λακεδαιμονίοις) [ἢ] ἄτιμός τις καὶ δουλικὴ μοῖρα [ἢ] ὥσπερ
οἱ πενέσται παρὰ Θετταλοῖς χαὶ οἱ ϑῆτες παρὰ ᾿4ϑηναίοις, οὕτως
25 οἱ Εἵλωτες παρὰ “Δακεδαιμονίοις. PM
26, 14 Ἡρακλῆς] Ἡρακλῆς ἐϑήτευσεν Ὀμφάλῃ, Avdav βασιλίσσῃ,
(τὸ δὲ ἔργον αὐτοῦ ταλασιουργία) διδοὺς δίκην διὰ Ἴφιτον, Βυὐρύτου
μὲν παῖδα, ὃν ξένον αὐτῷ γενόμενον καὶ φίλον μετὰ πολλὴν φιλο-
φροσύνην ὥσας κατὰ πέτρας ἀπώλεσεν. PM ᾿
80 26, 15 ΛΔαομέδοντι)] οὗτος ὃ Δαομέδων πατὴρ μὲν ἦν Πριάμου,
ἔσχε ϑητεύοντας αὐτῷ Ποσειδῶνα καὶ ᾿Απόλλωνα: βουλήσει δὲ Διός,
[δ] ἐνέδραν καὶ λόχον ἀρτύσαντες αὐτῷ καὶ ἁλόντες, ταύτην ὑπέστη-
σαν δίχην. PM
27, 8 Ἠλεῖον Αὐγέαν] δαίμων τις οὗτος Ἠλεῖος Αὐγέας, ἐναν-

12 vgl. Zenob. II 17; Aelian Nat. An. XI 10; Cicero De deor. nat. III 18 u. a.

4 παρνασσῶι P3 4 ἐπιλεγομένῳ ΜΞ ἐπιλεγόμενον PM* | 20 μεσήνιοι PM |

23 [ἢ] 50} ἣ — μοῖρα ww nach ἐργάζεσϑαι PM | [7] St | 24 ϑῆτες Kl ϑῆται PM |

2ST μετὰ πολλὴν φιλοφροσύ — in Ras. Pt | 31 [δὲ] Wi | 32 [δι] Kroll οἱ Wi |

λόχον Peorr λόγον P*M | 34 Ἠλεῖος Αὐγέας P? in Ras. w. e.sch. für ἥλιος αὐγὰς
20"

308 Clemens,

τίος τῷ Πλούτωνι, ὃν καὶ τοξευόμενον ὑπὸ Ἡρακλέους Πανύασσις
εἰσάγει. P
27, 11 Ἱπποκοωντιδῶν) Ἱπποχόων τις ἐγένετο Λακεδαιμόνιος, οὗ
(oi) υἱοὶ ἀπὸ τοῦ πατρὸς λεγόμενοι Ἱπποχοωντίδαι ἐφόνευσαν τὸν Atxv-
5 μνίου υἱόν, Οἰωνὸν ὀνόματι, συνόντα τῷ Ἡραχλεῖ, ἀγανακτήσαντες ἐπὶ
τῷ πεφονεῦσϑαι ὑπ᾿ αὐτοῦ κύνα αὐτῶν. καὶ δὴ ἀγανακτήσας ἐπὶ
τούτοις ὃ Ἡρακλῆς πόλεμον συγκροτεῖ κατ᾽ αὐτῶν xal πολλοὺς
ἀναιρεῖ, ὅτε καὶ αὐτὸς τὴν χεῖρα ἐπλήγη. μέμνηται καὶ Alrucv ἐν a.
μέμνηται καὶ Bögogiov ἐν Θρᾳκὶ τῶν Ἱπποχόωντος παίδων, τῶν
10 ἀντιμνηστήρων τῶν Διοσκούρων. PM
27, 24 πανομφαῖος) ὁ πᾶσαν ὀμφήν, τοῦτ᾽ ἔστι φήμην, ἀφιείς"
ἐχ δὲ τούτου ὁ μαντικὸς νοεῖται. PM
27, 28 doaxo») ἐπὶ Νέμεσιν. PM
κύχνος] ἐπὶ Andav. PM
15 ἀετός] ἐπὶ Γανυμήδην. PM
21, 29 ἄνϑρωπος] ᾿Αμφιτρύων ἐπ᾽ ᾿Δλχμήνην. PM
28, 15 δρυός] τῆς κατὰ τὸ παλαιὸν μυϑευομένης ἀνϑροωπογό-
vov. PM
28, 19 ’Apyivvov νεὼν] τὸν τῆς ᾿Αργύννου νεὼν ᾿Αφροδίτης ἐπι-
20 κληϑείσης ἀπὸ ᾿Αργύννου τοῦ ᾿Αγαμέμνονος. PM
28, 211 ἐν Μηϑύμνῃ] ΜΜήϑυμνα μία τῶν δ᾽ πόλεων, al εἰσιν αὗται"
Mn&%vuva, Μιτυλήνη, Ἔρεσσος, „Ioe. PM
28, 25 ἐν "Hrudı] ἐν Ἤλιδι ’Arouvio, τῷ ἀπελαστικῷ τῶν μυιῶν
Διί, ϑύουσιν Ἠλεῖοι. PM
25 29, 7 περιβασοῖ! ἀσχημοποιῷ᾽ ἐπίϑετα δὲ ταῦτα τῆς ᾿Αφροϑδί-
της. PM
29, 10 χοιροψάλα»]) χοιροψάλας Διόνυσος ἐν Σικυῶνι τιμᾶται τῆς
Βοιωτίας, ὡς Πολέμων ἐν τῇ πρὸς Ἄτταλον ἐπιστολῇ. ἔστι δὲ μετα-
λαμβανόμενον ὁ τὸν χοῖρον ψάλλων, τοῦτ᾽ ἔστι τίλλων᾽ χοῖρος δὲ
80 γυναικεῖον αἰδοῖον, ®s μαρτυρεῖ καὶ ᾿Αριστοφάνης ἐν ᾿Αχαρνεῦσιν
λέγων »yolgs, χοῖρε. κοὶ κοί. τρώγοις͵ av ἐρεβίνϑους; εἰπέ μοι.
χοὶ κοΐ«. PM
1 vgl. Panyassis Herakleia Fr. 6 Kinkel — 8 Alkman Fr. 15 Bergkt — 9 Eu-
phorion Fr. 22» Meineke (Anal. Alex. p. 58) — 23f vgl. Paus. V 14,1 — 27—29

Polemon Fr. 72 FHG III p. 135; vgl. Preller, Polem. perieg. fr. p. 110 — 29 vgl.
Schol. Aesch. Pers. 1063 — 81 f Aristoph. Acharn. 799 f

Scholien zum Protrepticus. 309

29, 28 τὰς γαλᾶς] ὅτι ἡ ἱστορία περιέχει ὡς "Akzunvng δυστο-
κούσης γαλῆ παρῆλϑεν καὶ εὐϑέως ἀπεχύησεν τὸν Ἡρακλέα" διὸ τι-
μῶσιν αὐτὴν Θηβαῖοι. PM

30, 1 μύρμηκας] ὃ Μύρμηξ ὄνομα κύριον ἀνϑρώπου, ᾧ ὁμοιωϑεὶς

5 ὁ Ζεὺς μίσγεται Εὐρυμεδούσῃ, τῇ Κλήτορος ϑυγατρί, γεννᾷ δὲ Mvg-
μιδόνα ἐξ αὐτῆς. ῬΜ

' 30, 5 σμένϑους) Κρητῶν ἐπιστρατευσάντων τοῖς Τρωσὶν καὶ

στρατοπεδευσαμένων πλησίον τῆς Τρῳάδος οἱ μῦς νύχτωρ ἐπιϑέμενοι

τοὺς τελαμῶνας τῶν ἀσπίδων αὐτῶν διέτρωγον, χαὶ ἐντεῦϑεν ἱδρύ-

10 σαντο μὲν ἱερὸν ᾿ἡπόλλωνος, ἐπωνόμασαν δὲ αὐτὸ Σμίνϑιον Κρητῶν

ἐπιχωρίων γλώττῃ" σμίνϑους γὰρ τοὺς μύας ol Κρῆτες καλοῦσιν. ῬΜ

30, 18 Κυϑνίοις] Κύϑνος, μία τῶν “Σποράδων νήσων. PM

90, 20 Φαληροῖ) Φαληρεὺς λιμὴν τῆς Artızns‘ ὃ δὲ κατὰ πρύ-
he ἥρως ᾿Ανδρύγεώς ἐστιν, υἱὸς Μίνωος, οὕτως ὀνομασϑεὶς ὅτι

15 χατὰ τὰς πρύμνας τῶν νηῶν ἵδρυτο. καὶ Καλλίμαχος ἐν δ΄ τῶν Αἰ-
τίων μέμνηται. PM

30, 21 ᾿Ανδροχράτει ΧῈΑ:]} ὀνόματα τῶν ὑπὲρ Πλαταιέων ἀναιρεϑέν-
τῶν, ὅτε Ξέρξης αὑτοῖς ἐπεστράτευσεν. PM ἢ

80, 21 ὦ Βοιώτιε] ἀντὶ τοῦ ὦ Ἡσίοδε: Βοιωτὸς γὰρ ἦν τὸ

20 γένος. ῬΜ

31, 1 Aoxgate] Hoiode“ "Aoxom γὰρ πόλις Βοιωτίας. PM

31, 6 ὑμεδαπῆς) ὑμετέρας. PM

31, 6f ἐγχρίμπτονται] συμπίπτουσιν, ἐγγίζουσιν. PM

31, 12 ὀψαρτυτικῆς] μαγειρικῆς. PM

25 31, 24 ᾿ϑωμήτῃ ᾿ϑώμη πόλις τῆς “ακεδαιμονίας. PM

ἣν καὶ “Μεσσήνην φασί»" μᾶλλον δὲ οὕτως ἡ ἀχρόπολις τῆς Meo-
σήνης ταύτης καλεῖται, ὥσπερ ἡ τοῦ "Ἄργους πάλιν ἀκρόπολις Πάρισα
λέγεται. ῬΞΜ

32, 1 Μιόνιμος) ὄνομα ἱστοριογράφου. ΡΝ

92, 4 ἐν Νόστοις] Ἰ οὕτως ἐπιγραφομένῳ βιβλίῳ περιέχοντι τὴν ἐκ
τῆς Ἰλίου τῶν Ἑλλήνων ἐπάνοδον" νόστος γὰρ ἡ ἐπάνοδος. ῬΜ

32, 6 Awoides] ὄνομα ἱστοριογράφου. ΡΜ

Φωκχαεῖς] Φωκαεῖς οἱ Ἴωνες: Φώκαια γὰρ μία τῶν δώδεχα πό-
120» τῆς Ἰωνίας. PM

52 Γ 15 τοπάζοντες] ὑπονοοῦντες. PM

32, 16 οὐ γὰρ κτλ.) ὡς λίαν σαφῆ τε καὶ use τὴν κρίσιν ἐξάγει
ὁ ϑεσπέσιος οὗτος ἄνϑρωπος. M?

15 Kallimachus Fr. 33b Schneider — 22—24 vgl. Hesychius s. vv.

11 ἐπιχωρίῳ Kl | 15 χατὰ ΜΞ χαὶ PM* | 157 Αἰτίων Di αἰτιῶν PM ]
33 φωχεα P φωχέα M

310 Clemens.

33, 8 Κῦρον») Περσῶν βασιλέα. PM

φιλόδωρος] ὡς καὶ χατὰ τοῦ Κροίσου δῶρα λαβών. ΡΝ

89, 18 πυρᾶς] ἐφ᾽ ἡ καὶ αἰχμάλωτος ληφϑεὶς ὑπὸ Κύρου ἐπιτίϑε-
ται ἐπὶ πῦρ' »νἀλλ᾽, ὦ φιλανϑρωπότερες τῷ Κύρῳ λέγει. ΡΝ

33, 14 Σόλων] εἷς τῶν ἑπτὰ σοφῶν, ὃς προειρήχει αὐτῷ" »τέλος
ὅρα μαχροῦ βίου.« ῬΜ

33, 15 σωφρόνησον) ἐπὶ γὰρ τῆς πυρᾶς οὕτως εἶπεν Κροῖσος, ὥς '

φησιν Ἡρόδοτος᾽ »τὰ δὲ ἐμὰ παϑήματα ἀχάριστα ἐόντα μαϑήματα

᾿ γέγονενς κατὰ τὸ Ὁμηρικόν"

παϑὼν δέ τε νήπιος ἔγνω. PM

33, 23 εἴτε Φορωνεὺς) Φορωνεὺς ’Apyelos ἦν τῷ γένει, ὁ δὲ Μέ-
oow Κῷος. μαντεῖον περὶ τὴν Δεβαδίαν τῆς Βοιωτίας ἀπὸ Φοροω-
γνέως τινὸς πρώτου ϑύσαντος τοῖς ϑεοῖς τοῖς γνομισϑεῖσι»" ὁμοίως
δὲ καὶ Μέροψ ἱστορεῖται. PM

: ae > ” vr
33, 27 τὸν Ἔρωτα) πρεσβύτατον τῶν ϑεῶν τὸν Ἔρωτα μετὰ τοῦ

χάους καὶ τῆς γῆς γεγονέναι καὶ σίοδος λέγει ἐν οἷς φησιν"
ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ᾽, αὐτὰρ ἔπειτα
Tat’ εὐρύστερνος... ἠδ᾽ Ἔρος. PM
33, 28 πρὶν ἢ Χάρμον)] ἀντὶ τοῦ πρὶν ἢ τὸν Χάρμον ἐρασϑῆναί
τινος καὶ ὑπὸ τοῦ ἔρωτος ληφϑῆναι. PM

33, 32 Φιλιππίδην) οὗτος ὁ Φιλιππίδης ἡμεροδρόμος ἦν, ὥς φησιν.

Ἡρόδοτος" εἶτα Ξέρξου ἐχστρατεύσαντος ἐπὶ τὴν Ελλάδα Φιλιππίδης
οὗτος ἀπαγγεῖλαι πορευϑεὶς “άκωσι τὴν ἔφοδον τοῦ βαρβάρου, περὶ
τὸ Παρϑένιον ὅρος ὁρᾷ TE φάσμα τὸ τοῦ Πανὸς πρὸς τῷ τόπῳ χαὶ
ἀκούει, οὑτινός τε εἴη δαίμονος τὸ ὁραϑὲν καὶ ὅτι σύμμαχος Ἕλλησιν
ἥκοι, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦδε ϑεὸς ᾿Αϑηναίοις ἐνομίσϑη Πάν, καὶ τὸ καϑύ-
περϑεν σπήλαιον τοῦ „Agsiov πάγου τεμενίσαντες αὐτῷ ἔνορχιν τρά-
γον ὅσα ἔτη ἔϑυον αὐτῷ. P?M

94, 18 ,Διδυμαίφ) Διδυμαῖος γὰρ A ἐν Μιλήτῳ τιμᾶται
ἢ διὰ τὸ ἅμα τῇ ἀδελφῇ ᾿Αρτέμιδι γεγεννῆσϑαι, ἢ διὰ τὸ διπλᾶ ἱερὰ
εἶναι αὐτοῦ ἐχεῖ. PM

34, 18 τῆς Δευκοφρύνης] Δευκοφρύνη ᾿άρτεμις ἐν Μαγνησίᾳ
ὀνομάζεται. PM

34, 20 Mvvdio] τῷ Kapi' Μύνδος γὰρ πόλις Καρίας. PM

34, 21 ἐν Τελμησσῷ)] Τελμησσὸς Καρίας πόλις, ἀρίστους ἔχουσα
μάντεις, ὅϑεν ἣν ᾿Αρίστανδρος 6 συνὼν ᾿Αλεξάνδρῳ ἡνίκα ἔκτιζεν τὴν
᾿Αλεξάνδρειαν. PM

5f vgl. Herodot 1, 32 — 8 Herodot 1, 207 — 10 Hesiod Op. 218; vgl. Ρ 352;
Y 198 — 17f Hesiod Theog. 116f. 120 — 22 vgl. Herodot 6, 105

12 Λεβάδειαν Di | 18 γαῖ᾽ P!M γαῖα P* | ἠδ᾽ Ἔρος Hes. ἰδ᾽ ἔρως PM

|
|

Scholien zum Protrepticus. 311

35, 3 Κινύρου] Κυπρίων βασιλεύς. PM
35, 15 ὅρα πῶς ἀρχῆϑεν ἡ ἀπάτη αὕτη τῷ τῶν ἀνϑρώπον εἰσ-
εχώμασεν βίῳ. M°
35, 19 Θεσπείᾳ] τόπος ἐν Βοιωτίᾳ, ἱερὸν Ἥρας. PM
δ 35, 22 βρέτη] διὰ τὸ βροτοῖς ἀπεικονίζεσϑαι. PM
35, 21 ἀνδρείχελα)] ἀνϑρώπων μορφαῖς ἀπεικαζόμενα. PM
35, 30 κατὰ χοινοῦ τὸ οὐ παραιτητέον. ΡΝ
36, 3 Σεμνῶν) Eöusvidov ἤτοι τῶν Ἐρινύων. ῬΜ
36, 4 Σχόπας) οὗτος ὃ Σχόπας ἀγαλματοποιὸς ἐπίσημος ἐγέ-
10 vero. PM
Κάλως] ὄνομα ἀνδριαντοποιοῦ. PM
36, 9 Βρυάξιος] ös εἰ ἔλεγεν εἴτε Βρύξου (sie) εἴτε Φειδίου ἦν ἡ
τέχνη. Μ5
36, 12 Τήνῳ] νῆσος μία τῶν Κυχλάδων. PM
15 36, 20 Κύχλου] Κύχλος αὐτοῦ τὸ βιβλίον To ἱστορικὸν ἐκα-
λεῖτο. PM
36, 23 Πῶορύχου] οὕτως ἐπίκλην ἐκαλεῖτο ὃ Διόνυσος. PM
36, 24 τοῦ φελλάτα)] ἀπὸ ὄρους Φελλέως καλουμένου. PM
φελλάτας λίϑους καλοῦσι τοὺς τραχεῖς, ἔνϑεν καὶ ᾿Αριστοφάνης
20 ὁ κωμφῳδικός φησιν"

o 3 - -
ὅταν μὲν ovv τὰς αἶγας ἐκ τοῦ Φελλέοως,

σημαίνων τὸν τραχὺν τόπον. ῬΜ
37, 1 Σχύλλις καὶ Δίποινος)] ὀνόματα κύρια ἀγαλματοποιῶν. PM
37, 3 Μουνυχίας Μουνυχία ᾿άρτεμις ἐν τῷ Πειραιεῖ τιμᾶται καὶ
3 ἀπ᾿ αὐτῆς μέρος τοῦ λιμένος Μουνύχιον ὠνόμασται. PM
37, 23 παραστησάμενον) πορϑήσαντα. PM
37, 25 δαιδαλϑῆναι) ἀντὶ τοῦ ἀγαλματοποιηϑῆναι. ἀπὸ Δαιδάλου
δὲ ἐλέχϑη τὸ ῥῆμα, περιφανοῦς κατὰ τὴν τέχνην ὑπάρξαντος. P2M
38, 19f πυραμίδες! πυραμίδες οἰκοδομήματα ἐν Αἰγύπτῳ, ἅπερ
80 φκοδομήϑη εἰς μνημάτων χώραν, ὡς μαρτυρεῖ τὸ ἐν αὐταῖς ἐπί-
γραμμα οὕτως ἔχον"
μνήματα Καιφρῆνός τε καὶ ἀντιϑέου Μυχερήνου
καὶ Χέοπος κατιδὼν Μάξιμος ἠγασάμην.

8. vgl. Hesychius 8. v. — 21 Aristoph. Nub. 71 — 89 f Preger Inser. graec.
metr. p. 174 Nr. 222 — 33 Zu Μάξιμος vgl. Buecheler, Rh. Mus. 38 (1883) S. 132;
Anthol. Lat. IT 1 p. 107 sq.

6 das Scholion ist in den HSS falsch mit ἀποδείξεως (35, 29) verbunden |
19 φελλάτας Schneidewin zu Paroemiogr. I p. 121 φελλάτους PM | 32 Καιφρῆνός]
zal φρηνὸς PM χεφρῆνός Osann, Syll. inser. p. 413 | Mvxseivov Osann | 33 ἠγα-
σάμην Osann ἡγησάμην PM* ἡγασάμην M?

σι

312 Clemens.

πυραμίδες δὲ ἐκλήϑησαν ἀπὸ τοῦ συναγωγὴν ἔχειν ὁμοίαν φλογῖ, ἢ
καὶ πέμματά τινά ἐστιν ἐκ στέατος ἢ σησάμου πυραμοειδῆ. οἱ δὲ
πυραμίδας “εκλῆσϑαι ἀπὸ τοῦ σχήματος τοῦ παρὰ τοῖς γεωμέτραις"
πυραμὶς γάρ ἐστι σχῆμα παραλληλόγραμμον, ἐπίπεδον ἄνω ἐπὶ τῆς
κορυφῆς τρίγωνον ἔχον, οὗ ἡ βάσις μία ἐστὶ τῶν μικροτέρων τοῦ
παραλληλογράμμου εὐϑειῶν. τάφοι δέ εἰσιν, oc ἔφην, καὶ αὐταί,
ὥσπερ καὶ τὰ μαυσώλεια ἀπὸ τοῦ κτίσαντος καὶ δεδωκότος τοιοῦτο
σχῆμα τὴν προσηγορίαν εἰληφότα. ῬΜ

38, 20 μαυσώλεια! Μαύσωλος ἐγένετο Ἑχατόμνου τοῦ Καρίας
τυράννου ἀδελφὸς δυνάστης, ὃς ἐπιφανῆ τάφον ἑαυτῷ κατεσχεύασεν,
ὅσπερ ὕστερον ὡς ἱερὸν ἐνομίσϑη. PM

λαβύρινϑοι λαβύρινϑος ἔργον μὲν ἦν Δαιδάλου, ϑεατροειδὲς δὲ
καὶ πολυέλικτον σχῆμα, ἀδιεξόδευτον τοῖς ἀπείροις, ἐν ᾧ καϑεῖρχτο
ὁ Μινώταυρος, ϑηρίον τι διφυὲς ἐξ ἀνθρώπου καὶ βοός, γεγονός, ὥς
φασι, Πασιφάης καὶ Διός. ῬΜ

39, 12 πρὸ τῶν πυλῶν] τὸν “Ποξίαν πρὸ τῶν ϑυρῶν ἵστασαν οἱ
A ir ἕχαστος καὶ προσεκύνουν καὶ βωμὸν παρ᾽ αὐτὸν ἱδρύοντο
στρογγύλον, καὶ μυρρίναις στεφανοῦντες ἐχάλουν Δοξίαν, τὴν τοῦ
παρ᾽ αὐτοῖς ϑεοῦ προσηγορίαν νέμοντες τῷ βωμῷ. ἐντεῦϑεν καὶ
παρὰ τοῖς κωμικοῖς οἱ ἐξιόντες κόπτουσι τὰς ϑύρας, διότι οὐχ ὥσπερ
παρ᾽ ἡμῖν νῦν τὸ παλαιὸν ἀνεῴγνυντο αἱ ϑύραι, ἀλλ᾽ ἐναντίῳ
τρόπῳ᾽ ἔξωϑεν γὰρ αὐτὰς ἀνατρέποντες ἔνδοϑεν ἐξήεσαν, πρότερον
δὲ τῇ χειρὶ ψόφον ἐποίουν κρούοντες ἐπὶ τὸ γνῶναι τοὺς πρὸ τῶν
ϑυρῶν τὸν Λοξίαν προσχυνοῦντας καὶ φυλάξασϑαι μὴ λάϑοιεν πλῆ-

5 γέντες τῶν ϑυρῶν πρὸς τὸ ἔξω ὠὀϑουμένων. P?M

39, 26 σπάλακες] εἶδός ἐστι ζῴου, ὅπερ dx γενετῆς ἐστι τυφλόν,
καλεῖται δὲ καὶ ἀσπάλαξ. ῬΜ

40, 21 τοῦτο Ausıvov]) ἀστεῖον τοῦτο καὶ ὡραῖον. M?

40, 251 αἱ δὲ χελιδόνες] καὶ τοῦτο ἄγαν ἀστεῖον. M®

40, 28 Ἐπιδαυρίου] Ἐπίδαυρος, τοῦ "Apyovs πόλις, ἱερὸν ᾿Α4πόλ-
Aovoc. PM

Πολιάδος] Πολιὰς ᾿᾿ϑήνησι τιμᾶται, ἣν καὶ πολιοῦχον λέγουσιν,
ἱδρυμένην ἐν τῇ ἀκροπόλει. ῬΜ

41, 11 ᾿Δμαζόνας] ἔϑνος Σκχυϑικὸν ἀνδρεῖον καὶ ἀνδρῶδες καὶ
πρόσοικον τοῖς Κόλχοις. PM

16—25 vgl. Helladius bei Photius Cod, 279 (p. ὅϑδν, 26ff Bekker); vgl. auch
Haupt, Hermes 1 (1866) p. 400 — 26f vgl. Hesychius s. v. σπάλαξ

11 ἡ — ἐστιν Wi ἢ — εἶναι PM | 2 σισάμου PM | ἃ πυραμίδας M? πυραμίδες
PM* | 5 ἔχον Schinas ἔχων PM !6 αὗται P3 | 7 dedoxöros PM | 11 ὅσπερ Schinas
ὅπερ PM | 14 βοός Wi diöc PM | 15 πασιφάης M? παηφαὴς PM* | 19 ϑεοῦ in
Ras. P2 | 24 φυλάξασϑαι («09 in Ras.) Ῥ2]} 32 πολιὰς M? πόλις PM* | 35 Κόλχοις
Haupt, Hermes 1 (1866) p. 33 χόιλοις P χοίλοις M

Scholien zum Protrepticus. 313

41, 13 ᾿Ἐλευϑερέως) τοῦ ἐν ταῖς ᾿λευϑεραῖς τιμωμένου" τόπος
ὁὲ τῆς Βοιωτίας οὗτος. PM

41, 19 τοῦ Διὸς] ἄλλοι τῆς ᾿Αϑηνᾶς φασιν, ὧν καὶ Γρηγόριος ὃ
ϑεολόγος, δι᾿ ὧν φησι;

5 καὶ Φειδίας τὰ παιδικὰ ἐν τῷ δακτύλῳ
τῆς παρϑένου γραφέντα »Παντάρχης καλός. «
Διβάνιος δὲ 6 σοφιστὴς ἐπὶ τῆς ᾿Αφροδίτης τῷ δακτύλῳ τοῦτο
γράψαι Φειδίαν λέγει. P?M
41, 23} τὴν Πραξιτέλους ἐρωμένην] τινὲς καὶ τὸν Φειδίαν τοῦτο
10 πεποιηχέναι φασίν, εἰς τὸ Φρύνης τῆς ἑταίρας εἶδος, ἐρωμένης αὐτῷ,
τὴν ᾿Αφροδίτην διαγλύψαι. P?M
41, 24 Φρύνη) μία τῶν ἑταιρῶν κάλλει διαπρέπουσα, ἀπὸ Θε-
σπιῶν οὖσα πόλεως Βοιωτίας. P
41, 27 ᾿Αλκιβιάδην) ᾿Αλκιβιάδης, ᾿Αϑηναίων στρατηγός, ἀνὴρ
15 ἀστεῖος τῷ χάλλει χαὶ νέος τὴν ἡλικίαν, ὡς καὶ πολλὰς ἐπ᾿ αὐτῷ
ἐκμανῆναι τῶν γυναικῶν. PM
42, 7 Μιϑριδάτης) βασιλεὺς Σχυϑῶν. PM
42, 21 ἐκ Πέλλης] τῆς Μακεδονίας πόλις. PM
42, 22 ἐν Κυνοσάργει) Κυνόσαργες. γυμνάσιον τῆς ᾿Ἁἀττικῆς. PM
20 42, 24 Δημήτριον) ὃ Δημήτριος οὗτος βασιλεὺς μὲν Μακεδόνων
καὶ Ἑλλήνων, ἐμνηστεύετο δὲ εἰς γάμον ᾿Αϑηνᾶν τὴν ᾿Δἀϑηναίων ϑεόν,
ἐξαχϑεὶς ἀλόγῳ οἴστρῳ. PM
42, 28 Aauıev] αὕτη ἐστὶ δι᾿ ἣν χαὶ τὰ πραττόμενα μορμολύχια
κατ᾽ αὐτὴν προσηγόρευται, φοβερὰν τοῖς βρέφεσιν γενομένην" διὰ
25 γὰρ τὴν τῶν οἰχείων παίδων ἀπώλειαν ἐφόνα κατὰ τῶν ἀλλοτρίων,
οἰστρουμένη φϑόνῳ πολλῷ. PM
42, 29 εὐφήμως εἶπεν. M?
43, 4 Ἵππωνος) Ἵἵππων᾽ οὗτος ἐγένετο μὲν τῶν παλαιῶν σοφῶν,
ἐνόμισε δὲ ϑεοὺς μὴ εἶναι, νομίζεσϑαι δὲ μόνον ὑπὸ τῶν ἀνϑρώ-
80 zov. PM
43, 25 δεισαλέα] ἀκάϑαρτα, παρὰ τὴν δεῖσαν. PM
43, 80 Βίωνα) ἱστορικὸς οὗτος ἐγένετο. PM
44, 14 ὁ Πάριος λίϑος] 6 ἄγαν λευχός. P?M

5f Gregor von Naz., Carm. theol. I 2 carm. 10, 8698 (Migne S. Gr. vol. 37
col. 742) — 7f vgl. Brunn, Gesch. ἃ. griech. Künstler! 1 S. 161; Eunapius, Leben
des Akakios p. 100 Boiss. (in Bezug auf Libanius περὲ εὐφυίας): μήτε (ἔμελε) Peı-
die τοῦ τὸν δάχτυλον παραλαβεῖν καὶ τὸν παῖδα πρὸς ἔπαινον τῆς ϑεᾶς.

12 ἑταιρῶν Schinas ἑτέρων P | 19} ϑεσπειῶν P | 18 πόλεως Pt πόλις P* |
16 f τῶν γυναικῶν] γυναῖχας M | 19 χυνόσαργος PM | 21 ἀϑηναῖον P | 22 ἐξαχϑεὶς
ἀλόγῳ olorow Wi ἐξαχϑεῖσαν λόγῳ οἴστρου PM | 29 de? P*M? < P3M*

314 Clemens.

44, 32 ὃ Ilvyuallov) οὗτος ὁ Πυγμαλίων Κυπρίων βασιλεὺς
ἐγένετο. τούτου ἀδελφὸν χαταϑύει τῷ Au Βούσιρις, Αἰγυπτίων βα-
σιλεύς. PM

45, 5 βάραϑρον) βάραϑρον τόπος ᾿᾿ϑήνησι χασματώδης: καὶ ἄβυσ-

5 006, εἰς ὃν οἱ κατάχριτοι ἐνεβάλλοντο, ὧν οὐδὲ τὰ σώματα ἔτι
ἐφαίνετο. ῬΜ

ἦσαν καὶ ἀλλαχόϑε χολαστήριοι τόποι, ὥσπερ ἐν Μακεδαίμονι ὃ
χεάτας, ἐν Ῥώμῃ δὲ ὁ κάρχαρος. P?M

45, 8 περιστεραῖς προσέπτησαν πελειάδες) ἀλλὰ καὶ ᾿᾿πελλοῦ τῷ

10 Borgvi τῆς σχιαγραφίας ὄρνις προσέπτη χαὶ τῷ ῥάμφει τὴν ῥᾶγα
διανοίγειν ἐπειρᾶτο. ἀλλὰ καὶ ἵππον ᾿4λεξάνδρῳ τῷ Μακεδόνι γράψας,
εἶτα προσαγαγὼν ᾿Αλέξανδρον μὲν οὐ πάνυ ἐπηγάγετο τῇ γραφῇ, τὸν
᾿᾿λεξάνδρου δὲ ἵππον παραγαγόντες ὡς ἕτερον ἵππον τῇ ἀληϑείᾳ
τοῦτον εἶχον ἑωρακότα φρυάγματι χεχρεμετιχότα πρὸς τὴν εἰχόνα,

16 ὅτε καὶ ᾿Ἱπελλῆς γραφικώτερον ἔλεγεν ᾿Αλεξάνδρου τὸν ἵππον αὐτοῦ
εἶναι, ἅτε τὸν μὲν μὴ ἐπεγνωκότα δῆϑ' δ» ἀτρέμα πρὸς τὴν γραφὴν ἔχειν,
τὸν ἵππον δὲ ἐπεγνωκέναι καὶ ὡς πρὸς ἀληϑῆ διαγενέσϑαι ἵππον. P?M

45, 18 ταῦρο»] τὸν ἐπὶ Πασιφάῃ ταῦρον λέγει. P?M

45, 21 μελεδωνοί) ἐπιμεληταί, φροντισταί. PM

20 45, 22 κοροχοσμίων) κοροκύσμια καλεῖται πλάσματά τινα ἐκ κηροῦ
ἢ γύψου νυμφῶν ἢ παρϑένων τινῶν ἀναπλαττόμενα, ἅπερ Δωριεῖς
μὲν δαγῦδας, ᾿4ϑηναῖοι δὲ κοροχόσμια καλοῦσιν. ἢ τὰ ὑπὸ τῶν κο-
ρυλλίων vvupıza. PM

47, 5 σάτυροι μεϑύοντες)] ὡς τὸ τοῦ Πριάπου παναίσχιστον

25 εἶδος, ὡσαύτως καὶ αἱ τῶν σατύρων ἰδέαι, ἐπεὶ κἀκεῖνοι ἐντεταμένοι
γράφονται τὰ παιδουργὰ μόρια, παϑόντες τοῦτο, os ὃ μῦϑος, μήνιδι
Διονύσου τῷ πρὸς αὐτὸν ὁρμητικῶς αὐτοὺς σχεῖν εἰς αἰσχρᾶς ᾿άφρο-
δίτης ἐργασίαν. P?M

47, 10 Φιλαινίδος] γυνή τις ἑταίρα ἐγένετο συγγράψασα ἑταιρικὰ

30 σχήματα ul&eov. PM

47, 13 ἡταίρηκεν) ἠτάκτησεν. PM

47, 14—16 τοῦτο οὐ νοεῖταί μοι. M?

47, 28 ἀπατηλόν») τὴν εἰδωλοποιόν. PM

49, 2 ὁ ᾿Πλεάτης] Ἐλέα διὰ τοῦ E πόλις τῆς Ἰταλίας, ἀφ᾽ ἧς

35 ὁ πολίτης Ἐλεάτης Αἰλέα δὲ ἡ διὰ τῆς αε διφϑόγγου τῆς Φωκίδος,
ἀφ᾽ ἧς ὃ πολίτης Αἰλεάτης. ῬΜ

19 vgl. Hesychius s. v.

14 εἶχον] εἶδον Wi εὗρον Kroll | κεχραιμετικότα P?M (αι w. 6. sch. Ῥ2 für e) |
15 ᾿Αλεξάνδρου Schinas ἀλεξάνδρῳ P2M | 20 τινα Schinas τινὸς PM | 22 δαγύδας

Bast, Epist. erit. p. 196 δαγύρας PM | 24—28 geschrieben von Ῥ2, aber das ver-
weisende Zeichen im Text u. am Rand von P!

Ὁ

Scholien zum Protrepticus. 315

49, 4 Μεταποντῖνος) Μετάποντος Ποσειδῶνος παῖς, ὃς ἔχτισεν
ἐν Ἰταλίᾳ ὁμώνυμον αὐτῷ πόλιν Μετάποντον καλουμένην. ῬΜ

49, 7—10 ϑαυμαστὸν εἰς ἔλεγχον τῆς ἀνοίας αὐτῶν. M?

49, 23 Alvov] Δίνων ὄνομα κύριον. P?M

50, 2 Βήρωσσος)] ὁ τῆς Σιβύλλας πατήρ, os Ἰουστῖνος ὁ φιλό-
σοφός φησιν. Μ3 :

50, 6 ὁμολογούντων») ὁμολογείτωσαν οἱ σοφοί. M?

50, 7 μάγους] ἔϑνος οἱ Μάγοι Χαλδαίων. PM

50, 20 ᾿Ιβδηρίτης] "ABdnga πόλις Θράκης ἀπὸ ᾿Αβδήρου τοῦ 200-

> ς » =
10 μένου Ἡραχλέους, ἐχεῖ καταβρωϑέντος ὑπὸ τῶν Διομήδους ἵππων,

οὕσπερ ἵππους ἀνεῖλεν Ἡρακλῆς, καὶ ἀπὸ τοῦ ᾿Αβδήρου τοῦ ἐρωμένου
τὴν πόλιν Ἡρακλῆς κτίσας ὠνόμασεν. τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ Πειρίνϑου
ἱστοροῦνται, ὅτε ἐρώμενος Ἡρακλέους καὶ οὗτος ἐγένετο. καὶ ἀπ᾽
αὐτοῦ ἐκεῖσε ἀποθανόντος χαὶ ταφέντος ὑφ᾽ Ἡρακλέους ἡ πόλις
u. ἐκλήϑη. PM

51, 10 μορμώ τινα) φοβερίσματα. (ΡΜ

26ff οἷα περὶ τοῦ μόνου ϑεοῦ καὶ τῶν Ἑλλήνων οἱ σοφοὶ
εἶπον, ᾿ἀμυδρῶς πῶς περιδειχϑείσης αὑτοῖς τῆς ἀληϑείας, ei χαὶ μὴ
συνῆκαν, ἀλλὰ φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνϑησανς. Μ᾽.

51, 80 πρὸς αὐτοῦ) δηλαδὴ πρὸς αὐτοῦ τοῦ ϑεοῦ, ὦ Πλάτων,
εἰπέ, πῶς ἐστιν ἄρρητος ὁ ϑεός. M?

57, 14 δυσωπούντων) δυσωπείτωσαν δέ σε. M?

57, 20 μητραγύρται] μητραγύρται, περίπολοι τῆς τῶν δαιμόνων
μητρὸς Ῥέας: βάκηλοί τινες χαὶ γάλλοι: πολλά τινα τεράστια καὶ
ἀπατηλὰ ἐπιδεικνύμενοι καὶ δρῶντες ἑαυτοὺς μιαρὰ καὶ αἰσχρά. (P?)M

61, 27 ἐμβατήριον δυϑμό») ἐμβατήριος δυϑμὸς παρὰ τοῖς μου-
σικοῖς εἶδος μέλους κινητιχοῦ πρὸς φῳδήν, κατεσπευσμένους ἔχον καὶ
ἐπεμβαίνοντας ἀλλήλοις τοὺς ῥυϑμούς, προοιμίου ῥητορικοῦ δύναμιν
ἔχον. ΡΜ

64, 12 πλανῆται] πλανώμενοι γὰρ κατὰ τὴν ἔρημον ἐπὶ τεσσαρά-
xovra ἔτη διὰ τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν, ἐκεῖ τὰ κῶλα αὐτῶν κατέπεσεν,
ὥσπερ ἄρα καὶ τῶν ἀσεβῶν τὰ ὀστᾷ διασχορπισϑήσεται κατὰ τὴν ἐν
τῷ “Αιδῃ ἔρημον" 6 ϑεὸς γάρ φησιν" ἐν τῷ διαβαίνειν σε ἐν τῇ ἐρήμῳ γῇ
ἔσεσϑε, ὥστε ἐκεῖ αἰνιγματωδῶς ἡ ἀπώλεια τῶν Ἑβραίων γέγονεν. Μ5

64, 28 ἐνάλοις)] ϑαλασσίαις πέτραις. M?

5 [Justin] Cohort. 37 — 21 Röm. 1, 22 — 32—36 vgl. Num. 14, 29; Hebr. 3, 17

316 Clemens.

64, 29 ydomv] τὸ »αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς ἱέμενός περ καὶ καπνὸν ἀνα-
ϑρῴσκοντα ἧς γαίης νοῆσαι, ϑανέειν ἱμείρεται«ς παρῳδεῖ. (PP)M
65, 27 οὐδεὶς Κιμμέριος] φασὶ γὰρ τοῖς Κιμμερίοις (ὑπερβόρειοι
δὲ οὗτοι τὴν κατοικίαν) ἥλιον καρκίνον καταλαμβάνοντα ἀειφανῆ
5 γίνεσϑαι τῷ νυχϑημερινῷ διαστήματι, αἰγόκερων δὲ οὐδ᾽ ὅλως
αὐτοῖς φαίνεσϑαι ὑπὲρ γῆς, ἀλλὰ τὴν ἡμέραν τοιαύτην εἶναι, οἵαν
παρ᾽ ἡμῖν τὴν πρὸ ἡλίου κατάστασιν τῆς ἡμέρας. P?M
66, 4 ἀντίϑεσις παρὰ τῶν ἀπίστων. Μὃ
66, 6 λύσις τῆς ἀντιϑέσεως. Μ3
10 69, 1 »μαχάριοις, γάρ φησιν, »οἱ πορευόμενοι ἐν νόμῳ κυρίου.«
»ἀργύριον«ε, γάρ φησιν, »πεπυρωμένον τὰ λόγια κυρίου.« M?
70, 17 ἀπασχολεῖ] ἀποδιϊστᾷ καὶ ἀπάγει τῆς ἀληϑείας. M>
70, 19 αἰσχύνη) ἥ τ᾽ αἰσχύνη μέγα βλάβος καὶ τοῖς στερροψύχοις

εἴωϑεν ἐμποιεῖν ὡς τὰ πολλά" τοὺς τοιούτους γὰρ ἄνδρας φησίν. μ3

15 70, 24 ἀγορεύουσι) διασύρουσι συρφετώδεις ἄνϑρωποι καὶ ἐπίρ-
ρυτοι. Μ5
70, 27f τρισχαιδέχατον) oi γὰρ παλαίτατοι παρὰ τοῖς ἐμβροντή-
τοις Ἕλλησι ϑεοί, εἴ τι Ἡροδότῳ τῷ Alızapvaoost ἀκουστέον ἐξ Äl-
γύπτου τὸν μῦϑον ἐμπεπορευμένῳ, ὀκτὼ πρῶτον ἐξεϑειάσϑησαν᾽ ἔπειτα
20 δεισιδαιμονησάντων Ἑλλήνων δώδεκα πάντες ἐνομίσϑησαν. (P2)P3M
71, 15 ἡκόντων] ἠκέτωσαν" ᾿Αττικὸν τὸ σχῆμα τοῦ λόγου ὡς τὸ
λεγόντων καὶ γραφόντων καὶ ἱστορούντων. M?
71, 24 ἐνταῦϑά μοι ϑέα τὴν ϑεολογίαν τοῦ μακαρίου ἀνδρὸς
καὶ τί φησιν περὶ ϑεοῦ καὶ ἀνϑρώπου. Μὃ
25 71, 31 ἐπίκαιρον] πρόσφορον ἁρμόδιον. τῷ ἀντιτύπῳ ὡς ἄφϑαρ-
τον. Ν 5
72, 4 χηρῶν) μοιρῶν ὀλεϑρίων. ΝΜ
72, 20 ἄπυστος] ὁ ἀδαής, ὁ ἀνήκοος. M?
12, 82 πλεῖϑι) ἀντὶ τοῦ πλεῦσον. (ΡὩ ΡΜ
80 18, 5 κατελεῶσι») διάφορος ἡ συζυγία. καὶ ἐλεεῖς γὰρ καὶ ἐλεᾷς
λέγεται. (Μ

13, 6f ἀπηρτημένοι] πῶς τῷ ER SON ἐχρήσατο; ἔδει γὰρ ἢ

ἐξηρτημένοι ἢ ἀνηρτημένοι εἰπεῖν. (P2)M
73, 19 ἅλως) τὸ περὶ τὴν σελήνην ἀχλυῶδες πάϑος. (P2)M
8. 73,22 τὴν τῶν πραγμάτων χαὶ τῶν παϑῶν κενὴν ἀποϑέωσιν
Ἑλληνικὴν διασύρων ἐλέγχει. M?

1f « 57—59 — 10 Psal. 118, 1 — 11 Psal. 11, 7 — 18 Herodot 2, 43. 50

Scholien zum Protrepticus. 317

73, 27 ἀκολοϑούντων]) ἀχολουϑείτωσαν αὐτοῖς. M?

73, 30 κῆρα] μοῖραν. Μ5

74, Tf μανδραγόραν] Δημοσϑενικόν. M

74, 25—27 χρήσιμος ἡ ἐξήγησις. (P3M

5 74, 28f Πλατωνιχόν. M

75, 5 ἀχώρητος] ἀβάστακτος, ἀφόρητος. M3

75, 9 πλεονεξίας] πλεονεξίας τοῦ πονηροῦ τὰς ἄλλας αἰσϑή-
σεις λέγει, ἐπεὶ διὰ τῶν αἰσϑήσεων ἐπεμβαίνων ἀδικεῖ τὸν ἄνϑρο-
πον. Μ5

10 75, 10 ἀφήρηται ἀφήρηται. τὴν ϑέαν τοῦ οὐρανίου χάλλους. M?

75, 18 σιδήρφ) ἤτοι τὸ τῆς παιδείας κάλλος μᾶλλον παντὸς
ἄλλου καλοῦ προήρηται. Μ3

75, 22 ἐν αὐτῷ) ἐν αὐτῷ τῷ τῆς παιδείας καλῷ καὶ τῷ ϑεῷ τὴν
μακαριότητα πλουτίσας. Μ3

15 76, 7 χαραδοχοῦντες] παρατηρούμενοι τῶν δικαίων πτέρνας. M?
77, θ ἀπηξιωμένα) ἀπεξενωμένα, κεχωρισμένα ἐκ τοῦ ἀπαξιωϑῆναι
αὐτὰ τῆς τοιαύτης δωρεᾶς. Μϑ

18, 15—17 ζήτει εἰ ἀσφαλῆ τὸ »προσωπεῖονςε, TO »ἀναπλασάμε-
γοςε, τὸ »δρᾶμας, τὸ »ὑπεχρίνετο.« Mt

20 18, 26 ὁτὲ] ἀντὶ ποτέ. ΡΜ

78, 27f χομματιχά. (P2)M

78, 30 οἷο») ἢ πόσον ἴσχυσεν ἡ ἡδονή; Μϑ

79, 1 τοῦτο] τούτῳ τῷ τρόπῳ δηλαδή. M?

79, 4 χερσὶν] χερσὶν ἐπὶ σταυροῦ ἡπλωμέναις. M’

5 19,0 ὑπακοῆς! »ὐπήχοος« γὰρ γέγονεν τῷ πατρὶ »μέχρι ϑανά-
τοὺς ὁ τοῦ ϑεοῦ παῖς καὶ υἱὸς ἀνϑρώπου διὰ τὸν ἄνϑρωπον γενόμε-
voc. M?

80, 29 δεξιὰ] παρῳδεῖ τὸ Aparsıov. M?
81, 14 μεμίσϑωκεν) ἐξέδωκεν, ἐχαρίσατο. M?
80 82, 3 μεγαλόκλονος] μεγαλόφωνος. (ΡΜ
82, 7 ἀναίμακτον) »οὐ γὰρ πρὸς αἷμας, φησίν, »καὶ σάρχα ἡ μάχη
ἡμῶν, ἀλλὰ πρὸς τὰς ἀρχάς, πρὸς τὰς ἐξουσίας τοῦ σχότους, πρὸς τὰ
πνευματικὰ τῆς πονηρίας.« ΜΝ
82, 23 σοβεῖν (so P* für σέβει») ἀντὶ κινεῖν. (P2)M
35 82, 27 ὁμοζυγούντω») συνερχομένων δηλαδή. Μ5
82, 33 λόγος) αὐτός ἐστιν ἀλήϑεια, αὐτὸς ἀφϑαρσία. τί οὖν φησιν
οὗτος, ζήτησον. M!

3 vgl. [Demosth.] Contra Phil. IV 6 — 5 [Plato] Minos p. 319 A --- 25f Phil.
2, 9 — 28 Arat. Phaen. 6f — 31—33 Ephes. 6, 12

11f παντὸς ἄλλου χαλοῦ nooyonteı von M3 getilgt | 20 ἀντὶ {τοῦ ποτέ M3

318 Clemens,

83, 8 axgav]) κρημνὸν χαλεπόν. Μ3

83, 16 πορνίδιο»] τὴν Kipxnv αἰνίττεται. M?

83, 17 δεῦρ᾽ αἱ Σειρῆνες τοῦτο πρὸς Ὀδυσσέα φασίν. M?
83, 22 μηδὲ] Ἡσιόδου. M?

5 84, 11 δύσαγνον κρεαγομία»] ὠμὰ γὰρ ἤσϑιον κρέα οἱ μυούμενοι
Διονύσῳ, δεῖγμα τοῦτο τελούμενοι τοῦ σπαραγμοῦ, ὃν ὑπέστη Διόνυ-
σος ὑπὸ τῶν Μαινάδων. P?M

al τοῦ ϑεοῦ ϑυγατέρες] τὰς μοναζούσας λέγει. M?
86, 10 χοινὰ] ἐκ τῆς παροιμίας συλλογίζεται τοῦ ϑεοφιλοῦς πάντα

10 εἶναι τὰ τοῦ ϑεοῦ, διότι πάντα τοῦ ϑεοῦ ἐστιν. M?

4 Hesiod Op. 818} — 9 vgl. Zenob. IV 79; Apostol. IX 88.
5 ἤσϑιον Di εἰσϑιον P?M

SCHOLIEN

ZUM

PAEDAGOGUS

89, 25 ὑμεῖς, ὦ παῖδες, προσέχετε: ἐλλειπτικῶς γὰρ εἴρηται, ἵνα
5 προσεχεστέρους ποιήσῃ πρὸς τὴν ἀχρύασιν τοὺς νέους τῇ τῆς ἕρμη-
velas δεινότητι. συγχεχρότηται ἡμῖν, ἤτουν παρ᾽ ἡμῶν, κρηπὶς ἀλη-
ϑείας, ἤτοι ὑποβάϑρα, ἁγίου ναοῦ μεγάλου ϑεοῦ. τίς δὲ ἡ κρηπὶς
ἀλλ ἢ ϑεμέλιος ἀρραγὴς γνώσεως, προτροπὴ καλή, Öl ὑπακοῆς εὑ-
λόγου ζωῆς ἀΐδιος ὄρεξις, νοερῷ δηλαδὴ καταβληϑεῖσα χωρίφ. Μ
10 90, 2f ἠϑῶν, πράξεων, παϑῶν]) προηγεῖται τὸ ἢϑος τῶν περὶ
τὴν ἀνϑροπίνην κατάστασιν ἐνθεωρουμένων, οἷον ἀφορμή τις ὃν
σπουδαίων καὶ τῶν μὴ τοιούτων κινήσεων" ἐπειδὴ δὲ τῶν κινήσεων
αὶ μέν εἶσι» δράσεις, αἱ δὲ πείσεις, δράσεις μὲν αἱ κατὰ τὸ αὐτοκρατὲς
τοῦ ἐν ἡμῖν ϑειοτέρου, πείσεις δὲ αἱ περὶ τὸ ἀσϑενές τε καὶ ὑλικόν,
15 εἰκότως νῦν τὸ ἦϑος μὲν “προτέτακται ἅτε τῶν πράξεων ὑπόϑεσις
ὃν, ὑποβέβηκχε δὲ τὰς πράξεις τὰ πάϑη ὡς ῥυϑμίζεσϑαι πεφυκότα
τῷ λόγῳ. Ν
90, 5 ἀπομνύμενοι) ἀντὶ ἀπωσάμενοι, ἀπορρίψαντες. M
90, SHE ὁ προτρεπτιχὸς λόγος περὶ τὰ ἤϑη ἐνστρεφύμενος, ϑεμε-
20 Alov ἢ τρόπιδος τάξιν ἐπέχων πρὸς τὴν τῆς εὐσεβείας ἐποικοδόμησιν,
ἔχει συλλήπτορα πρὸς τὰς πράξεις τὸν ὑποϑετιχόν, πρὸς δὲ τὰ πάϑη
τὸν παραμυϑητικόν. τριῶν, γὰρ ἐνθεωρουμένων περὶ τὸν ἄνϑρωπον,
ηϑῶν, πράξεων, παϑῶν, ἑχάστῳ τούτων ὁ παιδαγωγὸς λόγος εἷς καὶ
ὃ αὐτὸς ὧν τῇ χρείᾳ συσχηματιζόμενος πρὸς βελτίωσιν καταλλήλως
25 ἐναρμόζεται τοῖς τρισί, τοῖς ἤϑεσι μὲν προτρεπτιχῶς, ταῖς πράξεσιν
δὲ ὑποϑετιχῶς, τοῖς δ᾽ αὐ πάϑεσιν παραμυϑητικῶς. di ὅπερ, ὅτε τοῖς
ἤϑεσι. σωτηρίως ἐμφιλοχωρεῖ, προτρεπτιχὸς ἢ παρακλητικὸς ὀνομάζε
ται, ὅτε δὲ ταῖς πράξεσιν, ὑποϑετικὸς ἢ ϑεραπευτιχός, ἐπὶ δὲ τὰ en
μεταταττόμενος παραμυϑητιχός. ἐπειδὰν οὖν πρὸς τὴν μεταχείρισιν

20 τρόπιδος M? τρόπις... .. ΜῈ

320 Clemens.

τούτων παρορμῇ, τηνικαῦτα παιδαγωγοῦ χρείαν ὑποδύεται πρὸς βελ-
τίωσιν παρορμῶν. διὰ μὲν οὖν τῆς προτροπῆς εἰς διάϑεσιν ἦϑο-
ποιίας παρακαλεῖ, διὰ δὲ τοῦ ὑποϑετικοῦ ὑποϑέσεις εἰκονικὰς ἐπεισάγει
διὰ τῶν ἐχφράσεων τὸ ἔμπεδον ὑποτείνων τῶν πρὶν πεπλανημένον
τοῖς ὕστερον" ἀφ᾽ οὐ καὶ ϑεραπευτικὸς προσεκλήϑη, διὰ δὲ τοῦ
παραμυϑητικοῦ τὴν διὰ μετανοίας ἐπάνοδον ὁπωσοῦν πρὸς τὴν ἐξ
ἀρχῆς ὑποβάλλεται οἰκειότητα: ἔστι δ᾽ ὅτε καὶ διδασκαλικῶς οὗτος
πρόεισιν. οὗ vor οὐκ ἔστιν καιρός, ὅτι μηδὲ δογμάτων. Ν

90, 28 ἄμφω] ὁ παρακλητιχὸς ἤτοι παραινετικός, καὶ ὁ ὑποϑε-
τιχός. M

90, 29 διττόν φησι χαὶ τὸ εἰκονικόν, ὡς διὰ τῶν ὑποϑέσεων
ἤτοι τῶν παραδειγμάτων τὴν ἴασιν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν συμπεραινό-
μενος. Μ

91, 23 τὸ »σχήματις οὐ χατὰ τοὺς «λήρους φαντασιαστὰς ἀχου-
στέον, ἀλλὰ κατὰ τὸν ϑεῖον Παῦλον, ὃς καὶ αὐτὸς φάσχων »καὶ
σχήματι εὐρεϑεὶς ὡς ἀἄνϑρωπος«ς τῆς λύμης ἀπαλλάσσει ἡμᾶς τῶν
φαντασιαστῶν᾽ προσεπενεγκὼν γὰρ τῷ »σχήματι«ς τὸ »ὡς ἄνϑρωπος-«
ἔδειξεν ὅτι τῷ ἐναλήϑως ἀνθρώπῳ καὶ τὸ σχῆμα ἐπακολουϑεῖ. τὸ
γὰρ »oc« ἐνταῦϑα οὐχ ὁμοιωματικῶς, ἀλλὰ βεβαιωτικῶς εἴληπται,
ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ »ὡς ἀγαϑὸς ὁ ϑεὸς τῷ ᾿ἸΙσραήλε. M

92, Sf ἐξήγησις ϑαυμασία. M

92, 15 ἀποψήξασϑαι) ἀπὸ τοῦ ψήχω. M

92, 16 τὸν λογισμὸν] τὸ λογιστικόν, ος περὶ τὴν καρδίαν τὸ
ϑυμικὸν καὶ περὶ τὸ ἧπαρ τὸ ἐπιϑυμητικόν. Μ

94, 8 παραπαιδαγωγῶν») ἀπὸ τοῦ παιδαγωγῶ ῥήματος. M

94, 15 ἔνδον ἐστὶ») παράδοξον μὲν καὶ καινόν, ἀλλ᾽ οὖν Badv-
τάτης ἐχόμενον σοφίας. Μ

94, 18 δημιουργὸν ἀγαϑόν) τὸ ἀπ᾽ αἰῶνος ἀπόχρυφον μυστήριον
τοῦ ϑεοῦ καὶ πάσῃ χτίσει ἄγνωστον τοῦτο nv. M

ἐπεὶ γὰρ τῇ ἀκαταλήπτῳ αὐτοῦ σοφίᾳ προήδει τὴν ἐπὶ φϑορὰν
τοῦδε τοῦ κόσμου ἀπόκλισιν, καὶ ὡς ἀναγκαίως δεῖται ἐπανορϑώσεως,
ὅτι μηδὲ μάτην τὸ τοσοῦτον ἔργον ὑπέστησεν, οὐκ ἂν δὲ ἄλλως τοῦτο
ὑπάρξαι εἰ μὴ διὰ μεταχειρίσεως ἑνὸς τῶν ἑαυτοῦ χτισμάτων, ᾧπερ
oia τινι χρησάμενος ὀργάνῳ τὸ διαπεπτωκὸς ἐπανορϑώσει, προῦπε-
στήσατο τὸν ἄνϑρωπον ἄξιον τῆς ἑαυτοῦ ἀναπλάσεως ἔργον, δι οὗ
τῆς ὑπὲρ λόγον οἰκονομίας αὐτοῦ τὸ βούλημα ἐξετελέσϑη. Μ

15 £ Phil. 2, 7 — 20 Psal. 72, 1

Scholien zum Paedagogus. 321

94, 80 πίστις] ἀντὶ τῶν λεγομένων βεβαίωσις ὃ κύριος. Μ
95, 2 τί μὲν οὖν ὃ παιδαγωγὸς] τὸ ἑξῆς. τί μὲν οὖν ὁ παιδαγω-
γὸς ἱκαὶ τί; βούλεται καὶ τί ἐπαγγέλλεται ἐνεργεῖν τε χαὶ πράττειν
χατὰ τὸ ὑποϑετιχὸν αὐτοῦ μέρος, δ οὗ τὰ μὲν τῶν πραχτέων ὑπα-
5 γορεύει, τὰ δὲ τῶν ἐναντίων ἀπαγορεύει, δεδήλωται. Μ
95,5 τὸ διδασκαλικό:] περὶ τοῦ διδασχαλικοῦ ἠδὴ προείρηκεν,
οἷς δογματικῆς ἐχόμενον ἀχριβείας τὰ νῦν ἀναβαλλέσϑω, ὡς εἰσαγω-
γικώτερον ἄρτι τοῦ λόγου συντελουμένου. Μ
95, 10 παραφυλάττοντας) ἀντὶ τοῦ ὑποπτεύοντας, εὐλαβουμένους,
10 ἀσφαλιζομένους πρὸς αὐτὰ ἢ παρατηροῦντας. Μ
96, 11 κοινὸν κτλ. πιστωσάμενος τὸν λόγον, ὡς ἀδιάφορον ἀνὴρ
καὶ γυνὴ πρὸς ἀρετῆς ἐργασίαν. (ἄμφω γὰρ ἄνϑρωποι ὀνομάζονται"
ὧν δὲ κοινὸν ὄνομα, τούτων καὶ ἡ πρᾶξις κοινή), καὶ ἀπὸ “Μενάνδρου
τοῦ ποιητοῦ τὴν πίστιν αὖϑις καταδησάμενος, οἧς καὶ ἐπὶ ἄρρενος
15 καὶ ϑήλεος κοινῶς Artızav τὸ παιδάριον κατηγορούντων, πιστοῦ-
ται τὸν λόγον καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ κυρίου, πρόβατα καὶ ἀρνία τοὺς
᾿ξαυτοῦ πιστοὺς ἀποχαλοῦντος, ἐν οἷς ἄνδρες TE καὶ γυναῖχες κατα-
λαμβάνονται. ἘΜ
97, 18 μυωπίζει] ὑποκινεῖ. ἢ ἀντὶ τοῦ μαστίζει" μύωψ γὰρ ἢ
20 μάστιξ. FM
97, 227 παιδία καλεῖ οὐχ οὕτως ἔχει: τὸ εὐαγγέλιον" »τὴν γὰρ
γενεὰν ταύτην« λέγει »rivi ὁμοιώσω; « καὶ ἐπιφέρει τὴν τῶν ἀγοραίων
παιδίων παραβολήν. ΒΜ
98, 6 ἀρνία] οὐδὲ τοῦτο ἔχει νῦν ἡ κυριακὴ βίβλος" οὐ γὰρ ἀρνία
25 λέγει ἐκ δεξιῶν στῆναι, ἀλλὰ πρόβατα. FM
98, 16 τρυγόνων] διὰ μὲν τῶν περιστερῶν τὸ πολύγονον al-
γνιττόμενος τοῦ γένους, διὰ δὲ τῶν τρυγόνων τὸ ἀζυγὲς καὶ ἀνεπί-
μικτὸν πρὸς τὰ μὴ ὁμογενῆ ἔϑνη: τοιοῦτο γὰρ καὶ ἡ τρυγών τοῦ
ὁμοζύγου ἀπολωλότος οὐχ ἔστιν Erı ἑτέρῳ συζυγῆναι τὸν ἐγκαταλει-
80 φϑέντα. ἘΜ
98, 26 ἀζυγεῖς)] ἀπὸ εὐϑείας τῆς ἀζυγής. FM
99, If ᾿Δἀρέϑα ἀρχιεπισχόπου. »Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὸν πῶ-
λον αὐτοῦ, καὶ τῇ ἕλικι τὸν πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ.ς πῶλον τὸν
νέον λαὸν τῆς κατὰ Χριστὸν πολιτείας καλεῖ, ἄμπελον τὴν ἀπὸ τῆς
35 Μωυσέως νομοϑεσίας καὶ τῆς ἐχεῖϑεν φυτοχκομίας ἐπὶ μέγα Heoyvo-
σίας ἐπηρμένην φατρίαν, καὶ ὅτι τοῦτο, ὁ ᾿Δμὼς Ἡσαΐας καὶ Δαυὶδ
6 τοῦ Ἰεσσαὶ ἐχέγγυοι τὸν λόγον πιστώσασϑαι, ὃ μὲν »0 ἀμπελὼνε
21—23 vgl. Matth. 11,16 — 24f vgl. Matth. 25, 88 --- 28—30 vgl. Physiol.
30 (περὲ τρυγόνος) --- 32 f Gen. 49, 11 — 37 f 165. 5, 7

3 [zei di) St | 15 Ἀττικοὶ — κατηγοροῦνται F | 28 παίδων F | 28 τοιοῦτον
ἘΠ 35 μέγα] μετάϑεσιν M? | 37 ἰεσσαὶ F ἰεσσὲ M ἰεσὲ P?
Clemens I. 21

322 Clemens.

φάσκων »χυρίου οἶχος τοῦ Ἰσραήλ Eotive, david δὲ ὁ τοῦ Ἰεσσαὶ
»ἄμπελον ἐξ Αἰγύπτου μετῆραςε. πρὸς ταύτην δὴ τὴν ἄμπελον τὸν ξαυ-
τοῦ πῶλον δεσμεύει» τὸ μετὰ χεῖρας λόγιον διαγορεύει τοῦτον ἐκεῖνον,
ὃς ἐκλιπόντων τῶν ἐκ τῶν μηρῶν Ἰούδα τὸ ἄρχειν λαχόντων αὐτὸς

5 ἐπιστήσεται, ἐϑνῶν μὲν ἐσόμενος προσδοχία, οὐ μήν γε τῷ προσδο-"

xiav εἶναι τοῦτον ἐϑνῶν ξενίζουσάν τινα τῆς παλαιᾶς διαϑήκης ἐπι-
συρόμενος δόξαν, ἀλλ᾽ ὅσον τέως τῆς ἐϑνικῆς δεισιδαιμονίας ἐχόμενον,
καταπαῦσαι ἐλπίσας, τῶν ἄλλων. νομικῶν ἀχριβασμάτων οὐδ᾽ ἦν
τινα εἰς ἀϑέτησιν ϑῆται ἐπιστροφήν. ἀφ᾽ οὗ γε δὴ καὶ οἱ πρῶτοι
10 τῆς κατὰ Χριστὸν πίστεως κήρυχες, ἅτε τῆς Mwvosog χρηματίξοντες
παιδαγωγίας, οὐχ ἐδοκίμαζον χρῆναί τι τῆς παλαιᾶς διαϑήκης ὑπὸ
τῆς νέας καταργεῖσϑαι, οὐ περιτομήν, οὐ σαββατισμόν, οὐκ ἀποχήν
τινῶν βρωμάτων, τοῦτο ἐκεῖνο τὸ πρὸς τὴν ἄμπελον δεσμεῖσϑαι
τὸν πῶλον ὑποποιούμενοι᾽ καὶ εἶχεν οὕτω γε ταῦτα εἰς ὅπερ Ie-
15 χωβος, ὃ τοῦ κυρίου τὸ κατὰ σάρκα ἀδελφός, καὶ Παῦλος ὃ ϑεῖος ἀπό-
στολος τῆς πρώτης μὲν ϑεσμοϑεσίας τὸ πολὺ τοῦτο καὶ κεχυμένον
τῆς σωματικῆς καϑάρσεως καί, εἴ τι περὶ βρωμάτων ἀπόλαυσιν σμι-
κρολογεῖται τῷ νόμῳ, περιαιροῦσιν" ἐπ᾽ ὀλιγίστοις δὲ τοῖς πάλαι
τὴν ἐϑνικὴν ἀποσαλεύειν ἀνῆκαν ὁλκάδα, πορνείας ἐπισχόντες καὶ εἰ-
20 δωλοϑύτου καὶ αἵματος καὶ πνικτοῦ, ὅτε καὶ ὃ πρὸς τὴν ἕλικα τῆς
ἀμπέλου δεσμεῖσϑαι προκαταγγελλόμενος πῶλος εἰς ἔργον ἀφίκετο, ἐξ
ἑνὸς τῶν Μωσαϊκῶν προσταγμάτων, τῆς ϑεολογίας φημί, πρὸς τὴν ἂμ-
πελον συσφιγγόμενος. ἐξ ὠδίνων γὰρ. τῶν Mowocixov εἰσηγήσεων
μαιευϑεὶς τὰ πρῶτα, ὑπὸ κρείττονος αὖϑις τῆς ἀποστολικῆς ἐπιγνώ-
25 0805 εἰς φῶς πρόεισι, τῆς κατὰ Χριστὸν δηλονότι ἀφέτου ξυγοῦ vo-
μικοῦ καὶ ἐλευϑέρας ἑλκόμενος πολιτείας. τὸ μὲν οὖν κατὰ τὴν ἄμ-
πελον λόγιον, ὃ τοὺς πώλους πρὸς αὐτὴν καὶ τὴν ἕλικα ταύτης
συνάγειν προὐβάλετο, τοιαύτης καὶ οὐχ ἀστόχως, οἶμαι, τετύχηχε
ϑεωρίας. τὰ δὲ λοιπὰ τούτου, οἷον ἥ τε ἐν οἴνῳ λαμπρυνομένη
80 στολὴ καὶ »οἱ χαροποὶ ὀφϑαλμοὶς τοῦ λαμπρύνοντος, προσέτι καὶ
οἱ λευχότητι γάλαχτος ἀφομοιούμενοι αὐτοῦ ὀδόντες, στολὴ μὲν
καὶ περιβολὴ τὸ διὰ φιλανϑρωπίαν ἄφατον τοῦ ὑπερουσίου τὸ συγ-
γενὲς ἡμῖν ἀνειληφότος δηλοῦν βούλεται, ὃ τῇ τοῦ παναγίου πάϑους
αὐτοῦ ὑπεχϑέσει λαμπρυνόμενον, τουτέστιν τῆς ἑαυτοῦ ϑείας βουλῆς
35 ἀποφανϑὲν ὑπουργόν. καὶ τούτου δὴ τοῦ ϑείου πάϑους εἰς ἀνάμνη-

2 Psal. 79, 9 — 4 vgl. Gen. 49, 10 --- 14 ΠΗ vgl. Act. 15 — 29—31 vgl.
Gen. 49, 11f

a nn IE ame

Scholien zum Paedagogus. 323

σιν τὴν διὰ ἄρτου καὶ οἴνου μυστικὴν ἡμῖν τελετὴν παραδόντος, τὸν
ἄρτον μὲν καὶ τὸν οἶνον εἰς σῶμα καὶ αἷμα ἑαυτοῦ διατυπῶσαι κατη-
ξιωχότος καὶ ἅτε σπίλου παντὸς ἀνεπάφου τοῦ ϑείου τούτου σχήνους
ἀναδειχϑέντος καὶ εἰς ἡμετέρων κηλίδων. ἁγνισμὸν ἡμῖν παρασχεϑέν-
τος ἐπέγνωμεν ἀτρεκέστατα πάντες, ὡς ἡ ἐν οἴνῳ καϑαιρομένη στολὴ
ἡ διὰ τοῦ πάϑους τοῦ κυρίου παραδηλοῦται οἰκονομία, δι ἧς τῷ
χκαϑαρῷ καὶ λελαμπρυσμένῳ ἐχάϑαρε κόσμον δυπῶντα. καὶ ὅτι τὸ
σωτήριον ἡμῖν πάϑος ἐμφαίνειν ἔοικεν 6 τὴν περιβολὴν οἶνος ἐχπλύ-
vov, ἡ τῇ γραφῇ συνήϑης ἐπαναδίπλωσις ἐμπεδοῖ, μετὰ τὸν οἶνον

χαὶ σταφυλῆς αἵματος διαμνημονεύουσα. ἢ τίνος γὰρ ἄλλου, σταφυλῆς

ὄντος σταγόνος τοῦ οἴνου, τὸ αἷμα ἐνταῦϑα ἡ ἀναδίπλωσις παραβύει;
καὶ οὕτω μὲν καὶ ἡ ἐν οἴνῳ λαμπρυνομένη στολή οἱ δὲ χαροποὶ
ὀφϑαλμοὶ ἀπὸ οἴνου τίς ἂν ἕτερον ὑπαινίττεσϑαι οἰηϑείη εἰ μὴ τοὺς
διδασκάλους, οἱ τῆς ἀπὸ τοῦ ϑείου πάϑους τρυφῆς ἐνθεαστικώτατα
τὴ» γνωστικὴν ἕξιν ἠκριβωχότες καὶ ταύτῃ σχοπεύειν τῶν μαϑητιών-

i > \ ” x ΄ ’ ’ Α ’
τῶν ἀγαϑοῦυς χαὶ καχοὺς χατευμεγεϑήχοτες χαταλληλον TE καὶ συμ-

μετρον τῇ ἑἕχάστου δυνάμει τῶν νηπιωδῶς προσιόντων οὐχ ὅπως
τῶν γάλαχτος δεομένων, ἀλλὰ χαὶ τῶν »εἰς ἄνδρα τέλειον τοῦ
πληρώματος τοῦ Χριστοῦς κατηντηχότων ἑτοίμως ἔχουσιν τὴν εὐχατ-
ἔργαστον τροφὴν ἐπιχεῖν. οἱ δ᾽ αὐτοί μοι δοκοῖεν καὶ εἰς ὀδόντας
ἀλληγορεῖσϑαι, ἅτε τὴν σωτήριον τροφὴν κατανύοντες ἐχείγου τούτου,
οὗ νβρῶμας καὶ πόμα »ἡ τοῦ πατρικοῦ ϑελήματοςς εὐαρεστεῖται
»τελείωσις«ς. P? (f. 402. 403) FM

99, 26 ff νηπίους ἡμᾶς βούλεται εἶναι καὶ παιδία οὐ τῷ εὐπαρα-
γώγους εἶναι τοῖς βουλομένοις καὶ εὐπεριτρέπτους καὶ πρὸς τὰ μικρὰ
καὶ χαμαίζηλα εὐπτοήτους, ἀλλὰ τῇ ἀδόλῳ ἁπλότητι καὶ ἀπεριέργῳ,
ἀφ᾽ οὗ καὶ Παῦλος τὸ »un παιδία γίνεσϑε ταῖς φρεσίν, ἀλλὰ τῇ
κακίᾳ νηπιάξετε, ταῖς δὲ φρεσὶ τέλειοι.« FM

102, 14 ἡ] ἀντὶ τοῦ χαϑό. FM

103, 6 Δία) οὐχ ὡς ἀποδεχόμενος τὸν Ἕλληνα μῦϑον. ταῦτα
παρατίϑησιν τὰ περὶ τοῦ Διός, ἀλλ᾿ ἵνα δείξῃ, ὅτι καὶ τὰ ὑπὸ Ἑλλή-
γῶν πλαττόμενα οὐκ ἔξω λογισμοῦ καὶ τοῦ εἰχότος προφέρεται. FM

103, 12 παίζων») Γρηγόριος ὁ ϑεολόγος ἐν τοῖς ἔπεσιν" »παίζει
χαὶ λόγος αἰπὺς εἴδεσιν ἐν ποικίλοις.« M?

18 vgl. Hebr. 5, 12£f — 18 f Ephes. 4, 13 — 22 Joh. 4, 84 — 27 f 1 Kor. 14, 20
— 88 Greg. von Νὰ. Carm. theol. I2 carm. 2,589 (Migne S. Gr. vol. 37 col. 624)

ey
noızıkoıg (sic) M?
21*

324 Clemens.

104, 25 καὶ τίς ονησις ἐκ μακρῶν οὕτως λόγων PROF E
δεικνύειν πιστοὺς νέους; M>

105, 23 φώτισμα) ἐκ τούτου καὶ Γρηγόριος τὸ ἐπώνυμον ϑεο-
λόγος ἐν τῷ εἰς τὰ φῶτα λόγῳ κατὰ ταὐτὸν πρόεισιν. ΕΝ

105, 32 καὶ σὺ κατὰ τοὺς ᾿Αρειανοὺς ἀναγινώσκεις; οὐχ ἁρμόζει
σοι, λογιώτατε ἀνδρῶν. ἘΣ

106, 9 ος γὰρ τὸ ϑέλημα] ἀντὶ τοῦ σύνδρομον τῇ ϑελήσει τὸ
ἔργον ἔχει. FM

106, 11 οἶδεν) συμφωνεῖ τοῦτο τῇ τοῦ Ἱερεμίου προφητείᾳ τῇ

λεγούσῃ »πάντες αὐτῶν εἰδήσουσίν us ἀπὸ μικροῦ ἕως μεγάλου αὖ- ΄

τῶν.« ἘΜ

111, 12 ἀνάπαυσιν τὴν εἰσαγωγήν φησι τὴν εἰς τὴν ἀγαϑὴν γῆν,
ἐν ἡ γάλα ῥεῖ καὶ μέλι. ἘΝ

112, 11 τὸ εἰρημένον παρὰ τῷ ἀποστόλῳ περὶ τῶν ἀρρήτων
ῥημάτων, ὅτι »ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαιςε, οὐχ οὕτω δεῖ νοεῖν,
ος τὰ ἀπ᾽ αὐτῶν δηλούμενα ἐχεμυϑίας δεῖται. πῶς γάρ, ὃς πολλὰ
τούτων ἔχφορα ταῖς ἑαυτοῦ ἐπιστολαῖς ποιεῖται; μὴ γὰρ εἰς ἀποστό-
λους τελῶν, ἡνίκα Χριστὸς τῇ καϑ' ἡμᾶς ζωῇ ἐνεδήμει, πῶς φησιν
»ἐγὼ BERGER ἀπὸ τοῦ κυρίου, ὃ καὶ παρέδωκα ὑμῖνε, καὶ πάλιν
»περὶ τῶν παρϑένων ἐπιταγὴν “κυρίου οὐκ ἔχως; οὔχουν περὶ τὴν
δήλωσιν τὸ ἀνέκφορον τῶν ῥημάτων, ἀλλὰ τὸ οὐκ ἐξὸν τοῦτο παρι-
στᾶν δίδωσι τὸ μετὰ τοσαύτης ἐξουσίας αὐτὰ καὶ αὐϑεντίας εἰρῆσϑαι,
ὅσης ϑνητὴ φύσις 00x ἂν ἐπήβολός ποτε γένοιτο. πίστις τοῦ λόγου
τὸ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ εἰρημένον περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ διδαχῆς, ὅτε
φησίν, ὅτι ἐδίδασκεν τοὺς ὄχλους μετ᾽ ἐξουσίας, ἀλλ᾿ οὐχ ὡς οἱ Φαρι-
σαῖοι καὶ οἱ γραμματεῖς, μετὰ κολακείας δηλονότι. FM

112, 22 ἔτει τῷ αὐτῷ ἐμφιλοχωρεῖ ῥητῷ διαφόρως ἐξηγούμε-
γος. M?

114, 22 μαστοί] ἀντὶ τοῦ οἱ κατ᾽ ΕἾΝΕ Sei νὴ, φράνς οἱ ὥσπερ
ἀνδρὸς ὀρϑιοι ἐμπεφυκότες. FM

115, 12 δήτει, ἐὰν ἀσφαλὴς ἢ ἀναγωγὴ αὕτη. Μὃ

124, 4 ᾧ φοτίζεται] ἀντὶ ὡς ἐν φωτὶ ὀπτάνεται. M

124, 30 τὸ » Povßnv πρωτότοχός uov« διὰ τούτου βούλεται dxxa-
λύπτειν. FM

133, 23 ὀργὴν τὴν vovdeoiav] οὐ γὰρ nadog ὀργῆς πρόσεστι
τῷ ϑεῷ, ἀλλὰ νουϑέτησίς ἐστι τοῦτο φιλάνϑρωπος. οὐ τοίνυν οὐδ᾽

δ. vgl. Gregor von Naz. Orat. 39 (Migne 8. Gr. vol. 86 col. 357) — 10f Jer.

31, 34 — 12f vgl. Exod. 3, 8. 17 — 15 vgl. II Kor. 12, 4 — 19 I Kor. 11, 28 —
20 I Kor. 7,25 — 24—26 vgl. Matth. 7, 29; Mark. 1, 22 — 33 Gen. 49, 3

8 τὸ Mo Β͵ 1 τοῦ ἴῃ M ausradiert | 98 ἐπίβολος M | 25 du < FL 38
ῥουβὶν F

ee ee ne am

Scholien zum Paedagogus. 325

€

εἰς πάϑη καταβαίνει ϑεός. πῶς γὰρ φύσις ἡ ἀπαϑής; ἀλλ᾽ avdom-
ποπαϑῶς ἐσχημάτισται πρὸς ἀνϑρώπους ὑπ᾽ ἀνϑρώπων ἡ τοῦ ἀγαϑοῦ
ϑεοῦ δικαιοδοσία φιλάνϑρωπος. M?
140, 29 ff ὅτι ὁ φόβος διττός, ἢ μετὰ αἰδοῦς ἢ μετὰ μίσους" μετὰ
5 αἰδοῦς ὡς οἱ παῖδες πρὸς πατέρας οἱ σώφρονες χαὶ πολῖται ἀγαϑοὶ
πρὸς ἀγαϑοὺς ἡγεμόνας καὶ ἡμεῖς πρὸς ϑεόν»" ἢ μετὰ μίδους sg δοῦλοι
πονηροὶ πρὸς δεσπότας καὶ δαίμονες πρὸς ϑεόν. ΕΜ
διττὸς ὃ φόβος, ὃ μὲν προκαταρκτικός, ὃ καὶ ἐπιστρεπτικός, ος
ὁ τῶν ἐξ ἁμαρτίας φόβῳ τῶν κολάσεων ἐπιστρεφόντων, ὃ δὲ τελειωτικός,
10 περὶ οὗ φησι καὶ Δαυίδ' »φοβήϑητε τὸν κύριον πάντες οἱ ἅγιοι αὐ-
τοῦ, ὅτι οὐχ ἔστιν ὑστέρημα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν.« ἘΜ
141, 29 χαὶ πατὴρ) ὕποπτον ἐνταῦϑα τὸ πατήρ, ἐὰν ἐπὶ τῷ λόγῳ
καὶ υἱῷ vontar ἔοικε γὰρ συνεισάγειν αὐτὸν τοῖς ὕστερον καὶ ἐν
χρόνῳ καὶ κτιστοῖς. Μϑ
15 ταῖς σημειομέναις (510) λέξεσιν, εἰ μὴ παραλλάξας sg τὸ πρότερον,
ἀλλὰ τῇ αἱ, τῇ Br δ΄, τῇ ε΄ συνάψας, τὸ ὕποπτον διορϑώοις. Με
142, 17 To μὲν a τοῦ ἐγκωμιαστιχοῦ) ἐκ τῶν β΄ τῆς ῥη-
τοριχῆς εἰδῶν, τοῦ τε ἐγκωμιαστιχοῦ καὶ τοῦ συμβουλευτικοῦ, τοῦ
μὲν τὸν ψόγον, τοῦ δὲ τὴν ἀποτροπὴν λαβών, τὸ ἐξ ἑκατέρου στῦφον
90 ἐπιμιγνὺς καὶ εἰς κώλυσιν ἁμαρτίας τιϑεὶς διὰ τοῦ καλοῦ καὶ συμφέ-
ροντος τὸ γ᾽ τῆς ῥητορικῆς τοῦ διχανιχοῦ ἀποδείκνυσι τέλος τὸ
δίκαιον, ὅτι ἀγαϑόν, καὶ αὖ πάλιν dx τῶν αὐτῶν εἰδῶν ἔπαινόν τε
καὶ προτροπὴν εἰληφώς, ἐκ τοῦ τέλους αὐτῶν, τοῦ τε καλοῦ καὶ συμ-
ο΄ φέροντος, τὸ τοῦ τρίτου εἴδους συνάγει δίκαιον, ὅτε καὶ ἀγαϑόν. M?
25 ῥητορικῶν εἰδῶν ἐξέτασις, ὅτε τὸ μὲν συμβουλευτικὸν περὶ τὸ
συμφέρον ἐστίν, τὸ δὲ ἐγχωμιαστικὸν περὶ τὸ καλόν, ἄμφω δὲ ταῦτα
τοῖς τελικοῖς συναριϑμεῖται. ἘΜ
143, 21 χαὶ πῶς ὁ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ εἰς τὴν κυριακὴν
εὐχὴν αὐτοῦ ἐξηγητικῷ τοὺς ἁμαρτήμασιν ἐνισχημένους λέγοντας τὸ
80 »πάτερ ἡμῶνε μὴ τὸν ἀγαϑὸν ἐπικαλεῖσϑαι πατέρα, ἀλλὰ τὸν ἀντι-
κείμενον λέγει; FM
ὁ μὲν Νύσσης τὸν ἐνεργοῦντα τὴν ἁμαρτίαν λέγει, οὗτος δὲ τὸν
παυσάμενον xal μετανοοῦντα, καὶ καλῶς καὶ οἱ δύο ἔργαψαν. ΕΣ
ὅτι καὶ μὴ ἐπιστρέφοντάς τινας χείλεσι μόνοις πατέρα καλεῖν
35 τὸν ϑεὸν καὶ μὴ ἐξ ὅλης τῆς καρδίας. M?

107 Psal. 33, 10 — 98-. 81 Gregor von Nyssa De orat. domin. 2 (Migne 8. Gr.
vol. 44 col. 1141)

4 μίσους M? φόβον FM* | 8 ἐπιστρεπτιχὸς M2 ἐπισυρεπτικὸς M* ἐπισυρρεπτι-
χὸς F | 15 durch Buchstaben über den betr. Worten ist von M3 den Worten des
Textes za! πατὴρ der Platz nach ϑεὸς (S. 141, 28) angewiesen | 31 λέγει <M ,
33 μεταγνοοῦντα w. 6. sch. F?

326 Clemens.

145, 19 συκοφαντοῦσί) εἰς Exixovgov ἀφορᾷ. αὐτὸς γὰρ οὕτως
φησίν" »τὸ μακάριον οὔτε αὐτὸ πράγματα ἔχει οὔτε ἄλλοις παρέ-
xeu« FM
146, 1 ἀρετὰ γὰρ ἐπαινεομένα] ταύτῃ τοι καὶ τὸ τοῦ ΓΙρηγορίου
5 τοῦ ϑεολόγου ῥητὸν ἐν τῷ εἰς τὸν μέγαν Βασίλειον ἐπιταφίῳφ ἕρ oun-
vevreon' »ἐχείνοις 9° ἅμα μὲν ἡδονὴ γένοιτοε, τοῖς τῆς ἀρετῆς δηλο-
vorı ἐπαινετοῖς, »καὶ ἅμα παράκλησις εἰς ἀρετὴν ὁ λόγος" ὧν γὰρ τοὺς
ἐπαίνους οἶδα, τούτων καὶ τὰς πρὸς ἀρετὴν ἐπιδόσεις ἐπίσταμαι πᾶν-
τῶςς« καὶ τὰ ἑξῆς ὁμοίως. M?
10 146, 4 ἐκ τῶν χρυσῶν λεγομένων ταῦτα ἐπῶν. FM
148, 24 ζήτει, εἰ ὀρϑὸν τὸ »xar’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσινε ἐπὶ τοῦ
υἱοῦ. Μ5
148, 24 ζήτει, εἰ ἀπλημμελῆ ταῦτα. Μ5
151, 30f ἡ σφαῖρα) τὴν παιδιὰν λέγει, ἣν ἀπόρραξιν φασίν. P2M
15 153, 18 Ἐχομένοις] τὰ ἐνταῦϑα. περὶ τροφῆς σπουδαῖα πᾶντα καὶ
χαριέστατα κατά τε φράσιν καὶ ἔννοιαν καὶ τοῖς φιλοχόμψοις χρή-
σιμα. Μ5
154, 9 προὐργιαίτερο») προτιμότερον, ἀναγκαιότερον. P?FM
157, 11f ὥσπερ, φησίν, τὴν ἀγάπην ἀνάξιον ἀπ᾽ οὐρανοῦ ἐπὶ τοὺς
20 ζωμοὺς κατασπᾶν, οὕτως καὶ τὸ δεῖπνον μάλιστα τὸ πολυτελὲς εἰς
τὴν ἀγάπην μεταλαμβάνειν. ΡΞΕΜ
160, 13 ff χαὶ κατὰ τὴν ἔννοιαν πανσόφως καὶ κατὰ τὴν φράσιν
ὡραίως ἄγαν πέφρασται τὸ χωρίον. M?
161, 28 ἀπηρτημένος] ἀντὶ ἀποκρεμάμενος. P2FM
25 162, 2f χρήσιμον καὶ ἡδὺ τὸ χωρίον. P2FM
163, 5 στρωμνὴν] ἐκ τούτου δῆλον ος οἱ παλαιοὶ ἐπὶ στιβάδων
εὐωχοῦντο ἀνακείμενοι. ὃ νῦν ἐπὶ τῶν ιϑ' ἀκουβίτων διατηρεῖται
μόνων. ῬΞΕΝ
163, 26 ἀπόχρη] τὸ ἑξῆς" ἀπόχρη δὲ συγχρωμένων ἡμῶν εἰς τὸ
80 προχείμενον τοῖς ἄνϑεσιν ὑπόμνησις οὐκ ἀπᾷάδουσα τοῦ λόγου, ὅπερ

ἤδη πεποιήκαμεν. ἀνθέων δὲ ἐμνήσϑη οὐκ ἀκαίρως, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ.

προϊὼν φυτῶν ἔμελλε καὶ πηγῆς καὶ ἀρδείας ὑπενεγκεῖν χρείαν, εἰ-
κότως προείληφεν καὶ τὸ ἀπὸ τῶν φυτῶν ἀναφυόμενον ἄνϑος. P2FM
164, 9 ἐκκλητικός] ἀντὶ τοῦ προσχλητικός. εἴληπται δὲ ἀπὸ τῶν
35 ἐχκλητευόντων. P2FM
164, 19 πολυτέλεια] πλοῦτος. M
2f Epic. Sent. 1 Usener p. 71, 3 (= Diog. Laert. X 139) — 4—9 Gregor von
Naz. Grabr. auf Basil. Orat. 43, 1 (Migne S. Gr. vol. 36 col. 496) — 10 Pythag.

Aur. carm. 44 — 14 vgl. Pollux IX 105 — 27 vgl. z.B. er Chronogr. I
p. 616, 17 Bonn; Niceph. Const. hist. synt. p. 57, 4 Boor

24 ἀντὶ < ἘΠ) 39 τὸ ἑξῆς < F| ἀπόχρη — 80 λόγου in Ras. P?

N REN EC ἢ ΟΝ

Scholien zum Paedagogus. 327

164, 23 βολβοί] πάτερ, οἷον ἔπος σε φύγεν ἕρχος ὀδόντων. τί
γὰρ βολβῶν εἰς πέψιν δυσαλωτότερόν τε καὶ ἀκατεργαστότερον βρῶμα;
(P9FM

165, 13 ὅτε ἡ εὐδαιμονία ἐν χρήσει ἀρετῆς ἐξετάζεται. οὕτως δὲ

5 καὶ ᾿Αριστοτέλης ἐν τοῖς αὐτοῦ ἠϑιχοῖς. P2FM

166, 19 βαβαί, ὅσου τοῦτο ἄξιον τοῖς νάνοις παράγγελμα" εἰ μέλ-
λοιεν εὐαυξῆ τὴν τοῦ σώματος ἕξειν ἀναδρομήν, τάχα κεν καὶ εἰς
ὁλόκληρον μῆνα παρατείνειαν τὴν ἀπαστίαν, μόνον εἰ ἐπ᾿ ἀληϑείας
τεύξοιντο ἡλικίας. (P2)M

10 167, 7 σώφρων] τὸ ἑξῆς οὕτως οὐδ᾽ ἂν μελήσαι σώφρων ποτὲ
γενέσϑαι ὃ χρώμενος αὐτῇ᾽ ἔστι δὲ καὶ ἀντίπτωσις τὸ σχῆμα, εὐϑεῖα
ἀντὶ δοτικῆς᾽ ἀντὶ γὰρ τοῦ εἰπεῖν τῷ χρωμένῳ εἶπεν ὃ χρώμενος"
πρόδηλον γὰρ ὅτι τὸ μέλει δοτικῇ συντάσσεται. P2M

167, 16 Olvo] ὅμοια τοῖς ὁπισϑεν περὶ τῆς τροφῆς καὶ τὰ περὶ

15 τῆς πόσεως τὰ ἐνθάδε κομψείας τε πλήρη καὶ τῆς ἄλλης ὡς ἐν λόγοις
φιλοτιμίας, καὶ ἔοικε παρατεϑεῖσϑαι τοῖς φιλολόγοις καὶ φιλοχάλοις
τράπεζα κεχαρυχευμένη τὰ τοιαῦτα περὶ βρωμάτων καὶ πόσεον λογο-
γραφήματα. Μ

168, 11 τοὺς αὐστηρὸν] τοὺς ἀσκητὰς λέγει καὶ τὴν πραχτικχὴν

20 μετιόντας φιλοσοφίαν. M?

168, 28 ἀντιφάρμακον) τὸ ὕδωρ λέγει. M?

170, 3 ἵλεω] ἱλαρόν. F?

170, 22 Θηβαῖος] Πίνδαρον λέγει. M?

171, 25 ἀμφορεῖς] τὰς σχοίνους λέγει καὶ τὰ καλῴδια, οἷς οἱ au-

95 φορεῖς ἀνέλκονται. P2FM

. 174, 14 αὐγὴ] Ἡράκλειτος. M?

174, 24 ἀνϑοσμίας τις ἄλλος] Φαλέρνος. ΡΞἘΜ

114, 21 οἱ βασιλεῖς] ἱστορεῖ τοῦτο Ἡρόδοτος περὶ τῶν Περσῶν
βασιλέων καὶ ἄλλοι πολλοί. P?FM

80 177, 21 ὅμοια τοῖς προλαβοῦσιν εἰς χάριν λόγων καὶ ταῦτα. M’

177, 27 Θηρίκχλειοί] Θηρίκλειοι ἀπὸ Θηρικλέους τοῦ ἐφευρόντος,
᾿Αντιγόνιοι ὁμοίως, χάνϑαροι ἀπὸ τοῦ σχήματος, λαβρώνιοι ἀπὸ
τοῦ σχήματος, λεπασταὶ ἀπὸ τοῦ σχήματος, ψυχτῆρες ἀπὸ τοῦ σχή-
ματος. P?FM

35 177, 288 ἐ ἐχπωμάτων εἴδη" Θηρίκλειον, τὸ σφαιρικῷ τῷ πυϑμένι τὸ
ἐπικείμενον ἔχον χωνοειδές, ἀφ᾽ οὗ πιεῖν ἔστιν εὐπετές" ᾿Ἀντιγόνιος, ἡ

1 vgl. 4350 u.a. --- 5 vgl. Aristot. Eth. Nie. 1 6 p. 10988 16; Eth. Eud. 111
p- 12193 38; Polit. VII 8 p. 13282 37 — 7 vgl. 4654 — 26 vgl. Heraklit Fr. 74f
Byw. 118 Diels — 28f vgl. Herodot 1, 188

1 σε φύγεν] ἔφυγεν F | 1 εὐαξῆ M| 9 τεύξοιντο M? τεύξοντο M* | 31 τοῦ M
τοῦ τοῦ P? τοῦτο ἘΠ 32 Ἀντιγόνιοι! ἀντιγονίδες P3 | 35 ἐχπωμάτων εἴδη < F

328 Clemens.

ἄνευ τοῦ σφαιροειδοῦς πυϑμένος εἰς ὀξὺ ἀπολήγουσα᾽ κάνϑαρος, TO
λεχανοειδὲς μέν, ἄνωϑεν δὲ ὁμοίῳ πώματι “ἐπεσχεπασμένον, στομίῳ
συμμέτρῳ κατὰ μέσον ἀνερρωγός, καὶ πρὸς ἄχρῳ τῆς περιφερείας
προχοΐδι, ἀφ' ἧς πιεῖν ἔστιν, διοιγόμενον" λαβρώνιος, ἀσπιδοειδὲς

5 ἔχπωμα, ἀφ᾽ οὗ ἔστε λάβρως ἐμφορηϑῆναι τὸν πίνοντα' λεπαστή,
χυτροειδὲς ἔχπωμα, ἐπωτίδι μιᾷ τὸ εἰλῆφϑαι παρεχομένη: φυχτήρ,
κυλινδρικοῦ σχήματος ἀποτομή, κάτωϑεν κιονίδι ἐπὶ πρίσματι κυλι»-
δρικῷ ἑδραζομένη, ἀφ᾽ οὗ καὶ ἑστάναι καὶ μεταχειρισϑῆναί ἐστιν αὐτῇ
πρόχειρον" προχοΐς, ἡ καὶ οἰνοχύη, φαιρικόν τι σχεῦος, ἐπωτίδι μιᾷ

10 καὶ αὐλίσχῳ ἐνεσκευασμένη, ἀφ᾽ ὧν τῇ μὲν ἐποωτίδι λαμβάνεται,
τῷ δὲ αὐλίσκῳ τὸ τεϑησαυρισμένον ὑγρὸν ἀποκχρίνειν ηὐτρέπισται.
P?FM

178, 81 αἰσχύνομαι καὶ λέγειν] αἰσχύνομαι καὶ λέγειν" τὰς λεγο-
μένας ἀμίδας φησίν, αἵτινες οὔρου καὶ ἀφόδου εἰσὶ δοχεῖα. ῬΞΕΜ

15 179, 29 ἐπωψᾶτο)] ἀντὶ τοῦ εἰς ὄψον ἐχρήσατο. P2FM

179, 30 σαβάνῳ] σαβάνῳ περιζωσάμενος ἀντὶ λεντίῳ. M?

180, 28 ἀμίδας ὑελᾶς] εἰ μὲν τρυφῆς χάριν, καλῶς" εἰ δὲ ἀναγκαίας
χρείας καὶ διὰ νόσον, ὡς ἂν διαγινώσχοιτο τῷ ὑάλῳ τὸ νόσημα, οὐκ
εἰκότως ἐπέσκωψας. (P2)FM

20 181, 15 ᾿ἡπέστω] ἀντὶ ἐξιστάσϑω, ἀναχωρείτω. ῬΞΕΜ

181, 17 ἄλυς] ἀσχολία, μέριμνα. M?

181, 22 ἀλύοι)] ἀλύοι ἀντὶ τοῦ ἐνευχαιρεῖ, ἐμμέριμνός ἐστιν, διὰ
φροντίδος ἔχει, ἐνασχολεῖται. ῬΞΕΜ

182, 11 ἱππόϑορον) εἶδος αὐλήματος παροξυντικὸν ἵπποις εἰς

25 ὀχείαν. PFM

182, 29 ἀλαλαγμοῦ] Ageda° ἀλαλαγμὸς ἡ ἐπινίχιος εἴρηται βοή.
τοῖς οὖν καϑυπερτερήσασι τῶν σαρκικχῶν ἀκαϑαρσιῶν ἀκολούϑοως ὃ
ἀλαλαγμὸς ἐπακολουϑεῖ. P2FM

183, 27f ἐντεῦϑεν οὐδὲ τὰς ἐμμελεῖς das ἡμῶν καὶ τοὺς μετὰ

30 συμφωνίας ὕμνους ἐξουϑενητέον. Μ ὁ

186, 3 χιχλισμὸς] κιχλίζουσι μὲν γυναῖκες, χαγχάζουσι δὲ ἄνδρες. ;
(ΡΝ

188, 21 ἐν τοῖς ὀνόμασι») ὧν γάρ τις οὐκ αἰσχύνεται τοὺς λόγους,
τούτων πολλῷ δήπουθεν οὐδὲ τὰ ἔργα. P2FM

35 189, 1 sc ἄρα οὔτε] τοιοῦτό τι διὰ τούτων δηλοῦν βούλεται" ὡς
οὐχ ἐν τοῖς ὀνόμασι τῶν μελῶν ἡ αἰσχρότης ἐνθεωρεῖται, οὐδὲ γὰρ ὁ
μηρός, φέρε, οὐχ ἡ κνήμη αἰσχρόν τι παρεμφαίνει διὰ τοῦ ὀνόματος,
ὡς οὐδὲ τὸ στόμα, οὐχ ἡ γλῶσσα, οὕτως οὖν οὐδὲ τὸ αἰδοῖον, ἀλλ᾽,

3 ἀνερρωγός ΚΙ ἀνερρωγὼς P2FM | 8 ἑδραζομένηι P2M | 11 ηὐτρέπισται St
ηὐπρέπισται ῬΞΕΜ | 30 ἀντὶ] + τοῦ F| 26 ᾿Αρέϑα < F

Scholien zum Paedagogus. 329

ei σχοπεῖν ἀχριβῶς χρή, καὶ σεμνότης τῷ ὀνόματι ἐπαχολουϑεῖ, αἰδοῦς
ἄξιον ἀποφαίνουσα τὸ καϑ' οὗ τοῦτο τέϑειται" οὕτω γὰρ καὶ τὸν
πατέρα καὶ τὸν ἄλλῳ τινὶ κρείττονα" ἀφ᾽ οὗ καὶ ἡ παρ᾽ Ὁμήρῳ Ἑλένη
τὸ »αἰδοῖός τέ μοί ἐσσι, φίλε ἑκυρές ἀναβοᾷ' οὔχουν ἐν τοῖς ὀνόμασι
5 τὸ αἰσχρόν, ἀλλ ἐν τῇ παραλόγῳ χρήσει ἐνθεωρεῖται, ὡς κἀν τῷ
στόματι xav τῇ γλώσσῃ τὰ σαπρὰ ἀναμάττουσι καὶ δυσώδη. ῬῈῈΜ
190, 11 συμμετακλιϑῆῇς] οἷον ἐν δείπνῳ μὴ συνανακλιϑῆῇς ἐπ᾽
ἀγκῶνι δέ, ὅτε μὴ ἐκάϑιζον, ἀλλ᾽ ἐπ᾽ ἀγκῶνι ἐπικλινόμενοι εὐωχοῦντο
ὡς ἐν τοῖς λεγομένοις ἀχουβίτοις. M?
10 191, 8 μὴ οὐράγει) ἀντὶ μὴ ἔσχατος ἀνίστασο᾽ οὐραγία γάρ ἐστιν
ἡ ἐφυστερίζουσα τάξις. (P?PP°FM
192, 5f σιγὴ μὲν γὰρ] ἀφ᾽ οὗ καὶ τὸ »γύναι, γυναιξὶ κόσμον ἡ
σιγὴ φέρεις εἴρηται. (P2)P?FM
192, 12 γεγωνὸς] οἱονεὶ τὸ μεγαλόφωνον, ἀφ᾽ οὗ καὶ γεγωνίσκειν

15 εἴρηται τὸ μεγαλοφοωνεῖν. (P2)P?FM

193, 4 μὴ δευτερώσῃς] καὶ πῶς ἡ τοῦ Σαμουὴλ "Avva πολλάκις
τὰ αὐτὰ τῆς εὐχῆς ἐπαναλαμβάνει, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς πολλάκις τὸ »κύριξ
ἐλέησον« λέγοντες οὐκ ἀδόκιμοι κριψόμεϑα" ἀλλ᾽ οἶμαι μὴ τοῦτο ἀπ γε
γέλλειν τὸ λόγιον, ἴσως δὲ ταῦτα: ὧν ὑπεσχόμεϑα ϑεῷ, εὐϑέως ἔκ

20 προσευχῆς αὐτῆς ἐχτελεῖν, καὶ μὴ ἀναμένειν ἐκ δευτέρου τὴν αὐτὴν
ὑπόσχεσιν ποιεῖσϑαι, οσπερεὶ μέγα οἰομένους τὸ ἐν λόγοις τὴν χάριν
ἀποπληροῦν καὶ τῇ παρολκῇ τοῦ ἐπιτελεῖν τὸ γαῦρον ἐπιφαίνειν τοῦ
ἀνυπάρχτου ἤϑους. P2FM

194, 2 ἧσεν») ἀντὶ εὔφρανεν. (P2)M

25 195, 15 ὥζεσέ] ἀντὶ τοῦ εὐωδίασεν. (P2)FM

196, 9 βρένϑιον)] βρένϑιον ἀπό τινος ἄνϑους ἡδέος" μετάλλιον
ἀπό τινος Μετάλλου, οὕτω καλουμένου, ὃς καὶ εὗρεν᾽ πλαγγόνιον ἀπὸ
Πλαγγόνος τῆς ἐφευρηχυίας. P2FM

196, 13 Baxxagı) εἶδος μύρου βαρβαρικοῦ. PFM

30 196, 23 τινες] εἰς Πλάτωνα αἰνίττεται. (P2)FM

197, 22 νοούντω»] ἀντὶ νοείτωσαν. (P2)M

197, 24 παραδεχέσϑων») ἀντὶ παραδεχέσϑωσαν. (P2)M

198, 8 πολλοῦ τοίνυν] πῶς ἐχρήσατο τῷ πολλοῦ δεῖ; ἀντὶ γὰρ
τοῦ μάλιστα, οἵονεί" μάλιστα γὰρ δεῖ. P2FM

4 T 172 — 12f Soph. Aias 293 — 16f vgl. I Sam. 1, 11ff — 26—28 vgl.
Pollux VI 104; Photius Bibl. Cod. 279 p. 532b, 14—17 Bekker

330 Clemens.

198, 22 uvoaAoıypesiv] μυραλοιφεῖν μύρῳ χρίεσϑαι. (P)M
200, 15f στέφανον μὲν γυναιχὸς ἀλλὰ καὶ ἀνδρὸς τὴν γυναῖχα"
»γυνὴ γὰρ ἀνδρεία στέφανος τῷ ἀνδρὶ αὐτῆςς, ἡ γραφὴ λέγει. ΡῈ Μ
200, 238 ὁ κιττὸς ἐμψύχει" ἡ καρύα͵ καροωτιχή, οἷς καὶ τὸ ὀνομαὰ
5 δηλοῖ ὃ νάρχισσος νάρχην ποιεῖ καὶ τοῦτο σημαίνει τοῦνομα. P?FM
201, 9 τὸ ῥόδον παρὰ τὸ πλεῖστον τῆς ὀδμῆς ἀφιέναι ῥεῦμα ὠνό-
μασται" ἐντεῦϑεν καὶ διαφορούμενον ταχέως μαραίνεται. P?FM
201, 28 ἀμεριμνίας ὁ στέφανος) οἶμαι καὶ τοῖς γαμοῦσι καὶ τοῖς
ἀϑλοῦσι ἀμεριμνίας δίδοσϑαι τὸν στέφανον σύμβολον, τοῖς μὲν ἀφρο-
10 δισίου φροντίδος, τοῖς δὲ καμάτων καὶ πόνων γυμναστικῶν. P?FM
202, 26 ff Κλήμης σοφός γε τοῖς λόγοις καὶ τοῖς τρόποις. Μ'
203, 17 ὁ βάτος ἀρσενικῶς. (P2?)FM
204, 10 πολυωρεῖ! φροντίδος πολλῆς ἀξιοῖ, ἐπιμελεῖται, φυλάσσει.
(P9FM
15 204, 21f γαυνάκας] εἶδος παχέος ὑποστρώματος, ὅ τινες καὶ καυ-
νάκας φασίν, ἐγκειμένου τοῦ νάκους τῷ ὀνόματι, ἵν᾿ 1 γηνάχας, τὸ
ὑπὸ γῇ διὰ παχύτητα ἐπιστρωννύμενον. ΡΞΕΜ
204, 25 πτίλων] τὴν τύλην λέγει. P?FM
207, 6 παλιγγενεσίου οἰκονομίας] οἱονεὶ τὸ νομίζειν οὐ διὰ ἀσέλ-
20 γειαν τὰς ϑυγατέρας τῷ πατρὶ ἐπιμανῆναι, ἀλλὰ διὰ ἀπόγνωσιν ἀν-
ὁρὸς ἑτέρου, ἐπεὶ ἑωράκεισαν “πυρποληϑεῖσαν τὴν πόλιν, καὶ os οὐκ
ἐνὸν ἔτι ἀνδρὶ χρήσασϑαι πρὸς τεχρογονίαν, πάντων ἄρδην ἀποτε-
φρωϑέντων, εἰ μὴ τῷ πατρί, δι᾿ οὗ ἡ τοῦ γένους τοῦ ἀνϑροπίνου
διαδοχὴ διατηρηϑ εἴη" οὐχ ἀσελγείας οὺν ἕνεκεν ἡ πρὸς τὸν πατέρα
25 διὰ τοῦ οἴνου τῆς ἀταμιεύτου ἐπιδόσεως πρὸς συνουσίας ἐπίρρωσις
ὄρεξιν, ἀλλὰ τεχνογονίας ἔφεσις. ῬΞΕΝ
207, 18 ἄλυες] ἄλυες οἱονεὶ ἐκλύσεις καὶ πρὸς τὸ δέον ἀπροσεξίαι.
P?FM |
208, 22 ἀφόδευσι»)] TO τὴν κύπρον ἀποχετεῦον μέρος φησί. P?M
80 208, 28 παιδεραστίας] ἐπιτευχτικώτερον οἶμαι συμβολικῆς ἐμφα-
veias τὸ διὰ τὴν δειλίαν ἀπαγορεῦσαι τὴν τοῦ λαγὼ ἐδωδήν, ἐπεὶ
κατάφοβον τὸ ζῷον, μὴ χρῆναι τὸν εἰς ϑεοῦ καταλεγέντα παράταξιν
εὐπτόητον εἶναι καὶ τοῖς τυχοῦσιν τῶν ἐπερχομένων ἐχδειματούμενον.
P2FM
35 ἐγὼ δὲ τὸ γεγραμμένον οἶμαι, ἀλλ᾿ οὐ τὸ παραγεγραμμένον,
πολλῷ, εἰ δεῖ τοῦτο εἰπεῖν, ἐπιτευχτικώτερον καὶ τῇ ὑποϑέσει ἀκο-
λουϑότερον. M?

3 Prov. 12, ἃ

12 ἀρσενικῶς ὃ βάτος F | 17 ἐπιστρωννύμενον F ἐπιστροννύμενον P2M | 19 δὲ
F| 26 ὄρεξιν < F| 88 ἐχδειματούμενον (ματούμεν in Ras.) P?

u ae de ΨΟΝΝ ἊΣ

Scholien zum Paedagogus. 331

βαϑὺ τὸ νόημα καὶ καχόζηλον᾽ παρατροπὴ γάρ. Μϑ

209, 6 παταγητιχὸς)] οἱονεὶ καταπεπτωχὼς τὴν λιγυφωνίαν.
(P3P3FM ͵

209, 17—25 οὐραῖον ἄγαν τὸ χωρίον χαὶ τῇ φράσει ἐξηνϑισμέ-
νον. P?FM

210, 6 ἢ αἵ τε γὰρ ϑήλειαι) οὐχ ἀλλήλας βαίνουσαι δηλαδή, ἀλλὰ
τοῖς ἀνδράσιν οὕτω παρέχουσαι ἑαυτάς" οὕτως ᾿Αναστάσιος ἐν τῷ εἰς
τὴν πρὸς Κορινϑίους ἐξηγητικῷ. P?FM N

211, 2 δικρόα») διπλῆν. (ΡΞ ΡΞ ΕΜ

211, 17 περᾶν] οὐ πειρᾶν, ἀλλὰ περᾶν, ἀφ᾽ οὗ καὶ τὸ περαίνειν"
ἐμφαντικώτερον γὰρ τὸ περᾶν τοῦ πειρᾶν πρὸς τὸ τῆς λαγνείας
αἰσχρόν. P2FM

212, 4 φιλόσοφος] Σολομῶντα φησιν. (PP>M

212, 11—13 Πλάτωνος. P2FM

213, 10 μεμυχότι τῷ στόματι] ὡραῖον εἰς ἀπόδειξιν σωφροσύνης
τοῦτο ταῖς κυούσαις. P?FM

213, 12 περὶ τὴν παιδοποιίαν)] ταύτῃ φασὶ καὶ τὰς τῶν γυναιχῶν
ἀνδρομανεῖς τῷ συνεχεῖ τῆς παιδοποιίας σωφρονέστερον διατίϑεσϑαι,
ἀμβλυνομένης τῆς ἐπιϑυμίας τῷ κατακόπῳ τῆς φύσεως, ὃς ἐκ τῶν
τοχετῶν πέφυχε γίγνεσϑαι. P?FM

214, 3 ἐπίτασιν τῆς ὁμιλίας! οὐ περὶ τοῦ νομίμου γάμου λέγει,
ἀλλὰ περὶ τῆς ἀφέτου καὶ πορνικῆς ὁμιλίας" ὁ γὰρ νόμιμος ϑραύει

τῷ συνοικεῖν τῆς ἐπιϑυμίας τὸν οἶστρον, καὶ ταύτῃ σωφρονεῖν κατε-

πείγει᾽ τὸ γὰρ εἰς ἐξουσίαν προκείμενον ἀργὴν δείκνυσι τὴν ἐπιϑυμίαν

5 καὶ νωϑεστέραν τὴν μεταχείρισιν εἰς ἀπόλαυσιν. ῬΞΕΜ

214,6 τῶν ἐν ἀχήσει σωμάτων») τοὺς παγχρατιαστάς φησι.
(ΡΏ ΕΜ

214,9 ᾿Αβδηρίτης) ᾿Δημόκχριτον λέγει. (PPEM

214, 18 ἀστεῖος οὖν μάλα] Πλάτωνος ἐκ τοῦ πρώτου τῆς Πολι-
τείας. P?FM

216, 1 εὖ γοῦν τις εἰρηκέναι) Ἐπίχουρος: οὗτος ἐν τῷ ἐπιγε-
γραμμένῳ Κύριαι δόξαι, ἤτοι ᾿Επιχκούρου φωναί, ταῦτα καὶ ἕτερα
λέγει τοιαῦτα. P?FM

216, 4 γυνὴ μισϑία ἴση σιάλῳ] καὶ Σολομῶν" »τιμὴ πόρνης ὅση
καὶ ἑνὸς ἄρτου.« ῬΞῈῈΜ

14 Plato Leg. VIII p. 838--841 — 29 vgl. Plato Rep. I p. 329 ΒΟ --
31—33 vgl. Usener Epic. p. 118, 19; 342, 10 — 34 f Prov. 6, 26

332 Clemens.

216, 17f ἃ ἑταιριζόμενος αὐτόν ὁ κατακόρως χρώμενος τῇ ξδαυ-
τοῦ γαμετῇ᾽ εἰ οὖν τὸ καταχόρως χρᾶσϑαι μοιχεύειν ἐστίν, τί ἂν εἴη
τὸ πρὸς πολλὰς καὶ κατὰ ταὐτὸν τὸ ἀσελγὲς ἐπιδείκνυσθαι; οὐκ οἶμαι
τυγχάνειν ὀνόματα καχίας. διά τοι τοῦτο οὐ τῶν πᾶνυ χατεγνο--

5 σμένοων τῷ μὴ τέλεον σωφρονοῦντι νομίμῳ χρῆσϑαι γυναικί, Evi πε-
ριείργοντι προσώπῳ τὸ τῆς ἐπιϑυμίας ἀνύποιστον. P2FM

τὸ τῆς ἀϑεμιτογαμίας περιστέλλοντός ἐστι ταῦτα, οὐχ ἐοικότα
οὐμενοῦν τοῖς προτέροις σοφίσμασι χεῖρον αἱρέσεως φιλοσοφοῦσι τὸ
περὶ τὸν δ΄ γάμον ἀδιαφορεῖν, εἴ σοι πρὸς ἀοριστίαν ὃ σκοπὸς τῶν

10 γάμων ὁρᾷ εἰ δὲ πρὸς ἕν καὶ νόμιμον, οὐχ ἔξω τοῦ β΄ ἢ καὶ τοῦ
τυχόντος μὴ νομίμου γ΄ ὁ γάμος εἱρχϑήσεται, καὶ ποία λοιπὸν ἡ ἑνὸς
τούτων πρὸς πολλοὺς σύγκρισις καὶ τῆς σοφῆς σου ταύτης νομοϑεσίας
ἡ περίστασις. M?

217, A ὁμολογούντως] ἀντὶ ὁμολογουμένως. (P3FM

15 217,12 μὴ δὴ ἅμα] Ἡροδότου τοῦτο »ἅμα δὲ κιϑῶνι ἐχδυομένῳ
Rn χαὶ τὴν αἰδῶ γυνή.« ῬῈῈΜ

218, 12 ἐπιτέτραπται τῷ γήμαντι] συμφώνως τοῦτο τῷ τοῦ ϑείου
Παύλου »βούλομαι νέας χήρας γαμεῖν, οἰκοδεσποτεῖν«ε. P?FM

220, 12 χρωβύλον] τούτου μέμνηται τοῦ χρωβύλου καὶ Θουκυδί-

20 dns ἐν προοιμίοις τοῦ α΄ Πελοποννησιακῶν. ἐμπλοκχῆς δὲ εἶδος ὃ
κρωβύλος ἀπ᾿ ἄχρων τριχῶν τοὺς πλοχάμους πρὸς κορυφὴν ἀνατεί-
vov' εἶτα εἰς ὀξὺ ταύτας συνάγων χρυσῷ τέττιγι τετρημένῳ τὰς
τρίχας ἐσφηκοῦτο, πρὸς τὸ συνεχομένας μὴ πάλιν διαρρεῖν πρὸς τὸ
κάτω. P?FM

25 221, 3 ὅρα μὴ οὐκ ἄλλη] παρὸ εἴρηται τὸ

ἄλλος γυναικὸς κόσμος, ἄλλος ἀρρένων. P2FM
221, 9 χρύπτειν Ouuara] τοῦτο μεταπεποίηται ἀπὸ τοῦ τραγικοῦ;

> = N Ω͂ γ} or \ - \ ’ ,
ἐχεῖ γὰρ οὕτως εἴρηται »ἡ δὲ καὶ πεσοῦσα πολλὴν προνοίαν παρέσχεν
κοσμίως πεσεῖν,

80 χρύπτουσ᾽ ἃ χρύπτειν ὀμματ᾽ ἀρρένων χρεών.« ῬΞῈΜ
221, 19 στήμων») τὴν μετάξην (sie) λέγει. M?

221, 25 ᾧὡραίως ἄγαν πέφρασται. (PY)FM
222, 3 ἐσϑήσεσι] ἀπὸ εὐϑείας τῆς ἡ ἔσϑησις. (PM

7—9 vgl. Vita Euthymii ed. Boor (Berlin 1888) XII 13. 19 — 15f Herodot
1, 8 — 18 I Tim. 5, 14 — 19f Thukyd. 16, 3 — 26 fraglich ob einem Tragiker
(vgl. TGF2 Adesp. 443) oder einem Komiker (vgl. CAF III p. 623 Adesp. 1294) ent-
nommen — 358-80 vgl. Eurip. Hekabe 568—570 ᾿

1 ὁ χαταχόρως] ἀρέϑα' ὁ κατακόρως M?| 23 noög!] πρὸ P*M*

Scholien zum Paedagogus. 333

222, 7 ἡ ᾿Αποχάλυψις] ἡ Ἰωάννου ᾿Αποχάλυψις τοῦ ϑεολόγου.
P2FM
ἡ Aroxarvyız) σημείωσαι ὅτι ὡς ἐγκεχριμένης μέμνηται τῆς ᾿4πο-
καλύψεως. M?
δ 222, 14 Σαρδιανιχόν) τὸ βένετον λεγόμενον. P2FM
222, 19 μυροβαφῆ τοῦτον λέγει διὰ τὸ ἐκ χρόχου μολύνεσθαι"
ἔστε δὲ ὕφασμα λεπτόν τε καὶ ἀραιόστημον. P?FM
223, 21 ἱματισμῷ. διαχρύσφ] Agoda" οὐ περὶ ἱματικοῦ κόσμου
βούλεται λέγεσϑαι ταῦτα, ἀλλὰ περὶ τοῦ τῇ „vor περιπεφυχότος ἐξ
10 ἀρετῶν χόσμου" καὶ ὅτι τοῦτο, δῆλον ἀφ᾽ ὧν φησι" »πᾶσα ὴ δόξα
τῆς ϑυγατρὸς τοῦ βασιλέως ἔσωϑεν"« καίτοι τοῦ ἔξωϑεν καὶ ὁρωμέ-
vov ἱματισμοῦ τὴν δόξαν ἐπισυρομένου, οὐ τοῦ ἐντός τε καὶ τῇ τῶν
ἔξω ἐπιβολῇ ἀδηλουμένου᾽ ἐντεῦϑεν καὶ τοῖς χρυσοῖς χροσσωτοῖς φῆσι
τοῦτον διάδηλον γίνεσϑαι, τί τοῦτο λέγω», εἰ μὴ τὴ» ἔχφανσιν τού-
15 των, ὅτε δὴ καὶ γένοιτο, τιμαλφέστατον ἅτε χρυσὸν χρηματίζειν, τὴν
ἔχφανσιν διὰ τοῦ κροσσοῦ παριστῶν᾽ ἀκροτελεύτιον γὰρ ὁ κροσσός.
P?FM
223, 28 αἱ δὲ] ἀλλ᾿ οὐ τὸ μόνιμον μεταδιώκουσαι τοῦτο δρῶσιν,
ἀλλὰ τὸ λαμπρὸν καὶ ἐπαγωγὸν καὶ πρὸς ἀλαζονείαν ἀποκλῖνον καὶ
20 τέρψιν. P2FM
224, 2 ξυστίδας καὶ τὰς ἐφαπτίδας] ἡ μὲν ξυστὶς ἱμάτιον λαμ-
πρόν, λεπτὸν πάνυ, παρὸ καὶ ξυστὶς εἴρηται παρὰ τὸ οἱονεὶ ἐξέσϑαι
τῇ λεπτότητι" ἡ δὲ ἐφαπτὶς ταὐτὸν μὲν τῇ χλαίνῃ (περιβλήματα γὰρ
ἄμφω μανδυώδη ἐπὶ τοῖς ἱματίοις ἀναβαλλόμενα), πολυτελεστέρα μέν-
25 τοι ἡ ἐφαπτὶς τῆς χλαίνης. P2FM
224, 6 τὴν σχέπην ... παρεμέτρει)] ἀντὶ παρεῖχεν᾽ οἱονεὶ σύμ-
μετρον τὴν χρείαν παρέχουσαν. P?FM
224, 9 τρίχες] ὅτε τριχίνοις ἐσϑήμασι χρώμενοι ταῖς βαφαῖς uo-
γναις, ὡς ἔ ἔοικεν, ἐνετρύφων. M?
30 224, 27 σύρειν τὰς ἐσθῆτας] os οἱ μεμηνότες νῦν Νικολαΐῖται,
αὐτὸν τὸν κακοδαίμονα καϑηγεμόνα μιμούμενοι. ΡΞΕΝ
τὸν πατριάρχην λέγει Νικόλαον χαὶ τοὺς αὐτοῦ ἀνϑρώπους. M?
225, 4 xav τὸν ποδήρη) τὸν ἱερατικόν φησι τὸν τοῦ νόμου. ἀλλ᾽
ὃ μὲν σύμβολον ἦν μυστικόν" ἐδήλου γάρ, οἶμαι, μηδὲν συμφανὲς εἶναι
35 τοῖς βεβήλοις τῶν τῷ Heim ὑπ᾽ αὐτῶν ὀργιαξομένων χρεών, εἴ γε οἱ
πόδες διέξοδον αἰνίττονται πράξεως: καϑὸ καὶ Δαυὶδ ἐπιτηρεῖσϑαι
ἤτοι φυλάττεσϑαι τὴν πτέρναν ὑπὸ τῶν πονηρῶν παροίκων φησίν,

101 Psal. 44, 14

7 ὕφασμα oo nach ἀραιόστημον F | ἀραιόστημον] ἀρεοστημον ΜΞ ἀρεοστή-
μονον P?FM* | 15 δὴ] δὲ F | 23 λεπτοτι P2

334 Clemens.

»αὐτοὶς φάσκων »τὴν πτέρναν μου φυλάξουσις καὶ ἀλλαχοῦ τὴν ἀνο-
μίαν πεφοβῆσϑαι τῆς πτέρνης ἐν τῇ πονηρᾷ ἡμέρᾳ ὁ αὐτὸς ἐποικτι-
ζόμενος. ῬΞΕΝ
225, 13 τὰς Δαχαίνας φασὶ] ἃς καὶ φανομηρίδας ἔλεγον παρὰ τὸ
ὅ φαίνειν τοὺς μηρούς" ἕτεροι δέ φασι μὴ ἐπιγουνίδας εἶναι ταύτας
στολάς, ἀλλὰ ποδήρεις μέν, ἀράφους δὲ τὰ παρ᾽ ἑχάτερα, ὡς βαδιζου-
σῶν διαστέλλεσϑαι τὸ ἱμάτιον κατὰ τοὺς μηροὺς καὶ φαίνεσϑαι παρέ-
χειν αὐτούς. ῬΞΕΜ
225, 16 καλὸς ὁ πῆχυς] εἶπεν γάρ τις τοῦτο τὸν πῆχυν ϑεασάμενος
10 “ακεδαιμονίας γυναικὸς καὶ ἀντήχουσεν τὸ »ἀλλ᾽ οὐ δημόσιος«" ἐπεὶ
καὶ ἀχειριδώτους ἐφόρουν χιτῶνας, ὥστε φαίνεσϑαι ἄνωϑεν ἀπὸ τῶν
ὥμων βραχίονα καὶ καρπόν, καὶ τοῦτο δῆλον ἀπὸ τῶν παλαιοτέρων
ἀγαλμάτων καὶ τῶν εἰκόνων τῶν γυναικείων. ἐλέγοντο δὲ αἱ ταύτῃ
χρώμεναι τῇ στολῇ τῇ ἀχειριδώτῳ δωρίζειν, ἐπεὶ καὶ Δωριεῖς οἱ 4ά-
15 χῶνες, ὥσπερ. ἀπ᾽ ἐναντίας αἱ χειριδωτοῖς χρώμεναι ἰωνίζειν" ἦσαν
δὲ αὗται αἱ ᾿Αϑηναίων γυναῖκες" Ἴωνες γὰρ ᾿Α4ϑηναῖοι πρὸ τοῦ τὴν
Ἰωνίαν ἀποικίσαι ἐκαλοῦντο" ἐποίουν δὲ τοῦτο Λακεδαιμόνιοι μὲν καὶ
τὰς γυναῖχας ἀνδρίζοντες, ’Adnvatoı δὲ ἐκϑηλύνοντες. ῬΞΕΜ
225, 22 ἐπεσχιάσϑαι] ἐπεσχκιάσϑαι καλῶς εἶπεν" κεχαλασμένῳ γὰρ
20 τῷ κεχρυφάλῳ ἐπισχιάζουσι τὸ πρόσωπον, ὡς μὴ προχείρως ὁρᾶσϑαι
καὶ ἀνεμποδίστως βαδίζειν ἢ ὁτιοῦν ἄλλο πράττειν, ἃ ἀποκεχαλυμμέ-
vov τοῦ προσώπου οὐχ ἔστι ποιεῖν. P?FM
225, 26 ἐπὶ τὸ πρόσωπο»] ἀπὸ τραχήλου γὰρ μέχρι ποδῶν αἱ πα-
λαιαὶ γυναῖχες τὴν πορφύραν τοῖς ἐμπροσϑίοις μέρεσι τῶν ἱματίων
25 ἐνύφαινον ἅτε ταινίαν (ὃ νῦν ἔστι» ἰδεῖν ἐπὶ τῶν λεγομένων καμιε-
σίων τῶν κουβικουλαρίω»), ὥστε ὃ τὴν πορφύραν σπεύδων ἰδεῖν τοῦ
γυναιχείου ἱματίου, ἐπὶ τὸ πρόσωπον τῆς φορούσης τὰς ὄψεις ἀπή-
ρειδεν. ῬΞΕΜ

227, 1 σημείωσαι ὅτι λευκὸν ὑπόδημα γυναῖχες τὸ παλαιὸν ὑπε-
30 δύοντο. ΡΞΕΜΝ :

227, 2 ἀλειπτῷ)] τῷ βεβαμμένῳ᾽" Ereläoree γὰρ τὰ βαπτόμενα τῶν
ὑποδημάτων. P?FM
227, 9 βλαύταις] ξύλινα ὑποδήματα σανδαλοειδῆ. PFM
227, 17 πελίους] πελίον χρῶμα λέγεται τὸ μὴ ἄγαν λευχόν᾽ τοι-
35 οὔτοι δὲ οἱ σαρδόνυχοι καλούμενοι λίϑοι, οἵ γε φυσικοί" οὐ γὰρ ἄγαν

1 Psal. 55, τ -- 1f Psal. 48, 6 — 4 vgl. Pollux II 187; VII 55; Plut. Comp.
Lyc. et Num. 3 (lbykus Fr. 61 Bergk‘)

Scholien zum Paedagogus. 335

ἔχουσι λαμπρὸν τὸ λευχόν, εἰ un που οἱ τεχνητοί, εἶ βούλει δὲ καὶ
οἱ σάπφειροι" καὶ γὰρ κἀχεῖνοι πρὸς τῷ λευχῷ μετὰ τοῦ φαιοῦ εἰσί.
χλωροὶ δὲ λίϑοι πολλοί, οἵ τε ἰάσπιδες καὶ οἱ σμάραγδοι καὶ ἄλλοι
πολλοί: τῆς δ᾽ ἀπεξενωμένης ϑαλάττης ἐχβράσματα οἱ λεγόμενοι
5 μάργαροι" ἐκ γὰρ τοῦ Περσικοῦ κόλπου τῶν ὀστρείων εἰσίν. ἐκφψήγματα
δὲ γῆς πάντες οἱ λίϑοι οἱ τίμιοι. οἵ τε γὰρ λυχνῖται τοιοῦτοι καὶ
οἱ ἄνϑραχες χαὶ οἱ ἀμέϑυσοι, πρὸς τούτοις καὶ οἱ βηρύλλιοί τε χαὶ
σμάραγδοι καὶ ὑάκινϑοι καὶ πάντες σχεδόν. οἵ γε μὴν τόπαζοι, εἴ τι
χρὴ πείϑεσθϑαι ᾿4γαϑαρχίδῃ τῷ τὰ περὶ τῆς ἐρυϑρᾶς ἱστορήσαντι ϑα-
10 λάσσης, μέσον ἀνευρίσχονται τῶν παραλίων ταύτῃ πετρῶν. P?FM
228, 9 περιστέγει] περιστέγει ἀντὶ περικαλύπτει, περιέχει. ῬΡΞΕΜ
228, 12f ἐχδεχόμεϑα)] οἱονεὶ ὑπολαμβάνομεν, νοοῦμεν. P?FM
228, 17 αἱ δέ] τοῦτο τῷ ἄνω ἀποδοτέον τῷ »οὐχ αἰσχύνονταις
(228, 3) ἕν᾽ 7° καὶ οὐχ αἰσχύνονται μὴ συνιεῖσαι πνευματικῶς ἤτουν
15 συμβολικῶς εἰρημένα τὴν κτίσιν, τὰς πύλας, τοὺς λίϑους, τὰς χρόας
τῶν λίϑων. P?FM
228, 19 προφερόμεναι)] ὡς ταῦτα δῆϑεν τῶν γυναικῶν προφε-
ρουσῶν. P?FM
τὸ ἑξῆς οὕτως" ὅλαι περιχεχήνασι τὸν ϑαυμάσιον λογισμὸν προ-
20 φερόμεναι: ὅν, φησί, καὶ ὃ ϑεὸς ἔδειξεν τίμιον τῆς κτιζομέγης
πόλεως κόσμον, ὃς καὶ πάρεστί μοι, διὰ τί un τρυφήσω; P?FM
229, 12 πλεογνεχτούντω»] ἀντὶ πλεονεκτείτωσαν. (2 ΕΜ
238, 21f φῦχος] φῦχος τὸ xoxxıvov. Μ᾽
241, 24 ἀπὸ ὕδατος) τὸ »πῖνε ὕδατος« οὐχ ἐπὶ γυναικὸς μόνον,
25 ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς γραφῆς φησιν᾽ ἀλλοτρία γὰρ ἡ ἔξω γραφή, ἰδία δὲ
ἡ τοῦ εὐαγγελίου. F?
242, 1 σημείωσαι ὅλον cs χρήσιμον τὸ χωρίον κατὰ φιλοχρύσων,
φιλοπορφύρων, φιλολίϑων. M?
242, 33 Ναρκχίσσῳ)] φασὶ Νάρκισσον τοῦτον παῖδα γενέσϑαι δια-
80 φέροντα χάλλει τῶν ἡλικιωτῶν. τοῦτον αἰσϑόμενον τοῦ ἕξαυτοῦ
κάλλους ἔρωτι ἁλῶναι αὐτὸν ἑαυτοῦ, ἵνα δέ τι τὸν πόϑον ἀναπλη-
ροῖ, πηγαῖς ἑαυτὸν καὶ φρέασιν ἐφεδράζειν, ὡς ἂν ἔχοι τὸ ἀπορρέον
τοῖς ὕδασιν εἴδωλον ξαυτοῦ καϑορῶν τὸν παράλογον ἔρωτα ϑερα-
πεύειν. ὃ δὲ τοῖς τοιούτοις ϑεάμασι προσκείμενος λιπαρώτερον λαν-
35 ϑάνει γ8 πρὸς φρέατι ὀλισϑήσας ὕδατος πλήρει, καὶ οὕτω τυχὼν ὧν
ἠπείγετο λαβεῖν ἀπώλεσε τὴν ζωήν. ΡΞΕΜ

9f vgl. Müller, Geogr. gr. min. p. 170 sq. und [Photius /Bibl. Cod. 250
(p. 456 Bekker)

336 Clemens.

243, 13 σαφέστατα] προσφόρως ἐξελάβετο τοῦτο, κἂν οὐχ οὕτως
ἔχῃ τὸ ἀκριβές. P2FM
243, 23 ὁ τραγικὸς] τὸν Εὐριπίδην λέγει. (ΕΜ
244, 7 ἀπαιδεύτοις ἡδοναῖς] τὸν Πάριδα λέγει. P?2FM
5 244, 24—26 οὐ χατὰ τὸν ἐγκείμενον τοῦτον νοῦν ἡρμήνευταί
τισι τῶν πατέρων τουτὶ τὸ χωρίον. M?
244, 28 τῆς ἐπιτιμίας) τῆς ἐπιτιμίας τῆς τιμωρίας. M?
245, ὅ μαστίχην τρώγοντες] μαστίχην τρώγοντες μασώμενοι μα-
στίχην, δῆϑεν τοῦ ἀποκαϑαίρειν τὸν ῥύπον τῶν ὀδόντων. ῬΞΕΜ
10 245, 6 μετωποσχόπος) τοὺς φυσιογνώμονας λέγει. P?FM
246, 6 οὐ γὰρ δεινόν») τῷ διπλασιασμῷ τὴν ἀγανάκτησιν ἐπι-
στώσατο ὅση, τοιοῦτό τι παριστῶν᾽ οὐ δεινόν, οὐ δεινὸν ἄνδρα γέ-
povra ὄντα τὸ εἶναι βούλεσϑαι ἐπὶ δόκησιν ἐκφέρειν. P2M
247, 8 κόλλεσι" κόλλεον γὰρ τὸ ὑπὲρ κεφαλῆς κχτενοειδὲς ἐρυϑρὸν
15 σαρκίον τῶν ἀλεχτρυόνων. P°FM
247, 10 σημείωσαι οἷα πανσόφως ee περὶ γήρως καὶ πο-
λιᾶς. M?
247, 31 ἀλλ᾽ οἱ μοναχοὶ καὶ οἱ τοῦ κλήρου χουρίαι. Μ5
248, 1 ἐχτιλτέον»ν] τί τοῦτο φής, μακάριε Κλήμης, μὴ κείρεσϑαι
80 μηδὲ ξυρεῖσϑαι ἄνδρας; καὶ μὴν 6 Παῦλος γυναιξὶ μὲν αἰσχρὸν τοῦτο
προσεῖπεν, ἀνδράσι δὲ 00° εἰ δὲ 00x αἰσχρόν, οὐδὲ κωλυτέον-: τίς
οὖν ἡ ἄκαιρος αὕτη καὶ πολυπράγμων ἐϑελαχρίβεια, ἥτις καλὴ μέν,
ἀλλὰ τοῖς πάνυ τὸν βίον ἐκδεδρακόσιν, οὐ μέντοι. καὶ τοῖς πολι-
τεύειν ἐπανῃρημένοις Χριστιανοῖς; σὺ δὲ μηδὲν τούτων διαστειλά-
5 μενος ἀπαξάπαντας τούτοις ὑπάγεις Χριστιανούς. ἀδικοδοξοῦντος ὁ
τρόπος. P?FM
248, 8 λορδουμένους) λορδουμένους οἱονεὶ τὰ ὀπίσϑια τῶν ψυῶν
συνιζάνοντας, τὰ στήϑη προεξανιστᾶν προπετῶς" τοιοῦτο γὰρ ὃ λορ-
δὸς σημαίνειν βούλεται, ἀντίϑετος ὧν τῷ κυρτῷ, ὃν ἡ συνήϑεια
80 στηϑόκυρτον οἶδεν καλεῖν. ΡΞΕΝ
248, 27 τὸ τηνικαῦτα, ὡς ἔοικεν, ἐτολμᾶτο καὶ τοιαῦτα. M?
248, 34 εἰς ὕβριν») ἔοικεν ὁ σοφὸς οὗτος διδάσκαλος διὰ τὴν το-
σαύτην τῆς ὕβρεως ὑπερβολὴν ἐπὶ τὸ πάντῃ σχληρότατον τὴν διδα-
oxarlav προενεγκεῖν, ar ἐναντίας χωρῶν τῶν ἐχδεδιῃτημένων τού-
35 τῶν ἐθῶν τε καὶ παμμιάρων, ὡς ἂν τῶν πληκτικῶς ταῖς ξαυτῶν
ἀχοαῖς ὑποβαλόντων τοὺς λόγους βουλομένων πείϑεσϑαι τῷ διδασχάλῳ,

τῷ
τ

3 Eurip. Iph. in Aul. 71—77 — 20f vgl. 1 Kor. 11,

Scholien zum Paedagogus. 337

εἶτα τοῦ ἄκρου ἀπευστοχούντων ἡ πρὸς TO μέσον αὐτοῖς συνενέγχοι
κατευστοχία. P?FM

249, 4 ἀνδρίζονται τὰς μιαρὰς τριβάδας λέγει, ἃς καὶ ἑταιριστρίας
καὶ “εσβίας καλοῦσιν. ῬΞΕΜ

249, 28 οὐ γὰρ ϑέμις ἐχτῖλαί! καὶ μὴν ἀρτίως οἱ Ῥωμαίων ἱερεῖς
ὥς τι τῶν ἐξαιρέτων ἀποξυρῶνται τὸ γένειον. P2FM

νῦν δὲ Ῥωμαῖοι μισοπώγωνες ὑπὲρ ἄνϑρωπον πάντα. Μ5

252, 12 ἐργάνη] ᾿Εργάνης δαίμονος. (P2)FM

252, 18 φορεῖς! τοὺς διαβαστάζοντας. P2FM

252, 21 ἀγύρταις καὶ μητραγύρταις! ἀγύρται μὲν οἱ ἔργον ποιού-
μενοι τὸ τὰς ἀγυιὰς περινοστεῖν φλυαρίας τε συνείρειν" μητραγύρται
δὲ οἱ τῇ μητρὶ τῶν ϑεῶν, τῇ Peg, ἀναχείμενοι γοητειῶν εἰσηγηταὶ
καὶ φίλτρον δῆϑεν συσχευασταί, οῦς καὶ Γάλλους καλ οὖσιν, ἀποχό-
πους ὄντας τῶν γεννητικῶν μορίων καὶ πρὸς τὰ ἀσχήμονα πάϑη
ἑτοιμοτάτους. P2FM

252, 32 ὅλον σφόδρα ἐξείργασται τὸ χωρίον. M?

252, 33 τὴν δὲ ἁγνείαν) δοκεῖ μοι τοῦτο ὑπερβολὴν ἐμφαίνειν
αἰσχρότητος, ἣν καὶ ὁ μακάριος ἀπόστολος Παῦλος ὑπέφηνεν διὰ τοῦ
εἰρηχέναι" »al τε ϑήλειαι αὐτῶν μετήλλαξαν τὴν φυσικὴν χρῆσιν εἰς
τὴν παρὰ φύσινε, προφάσει τοῦ ἀνέπαφοι εἶναι ἀνδρείων μορίων κατὰ
τὴν τοῦ ϑήλεος χρῆσιν, ἁγνείας δήπουϑεν χάριν. P2M

253, 21 ὄρνεις Ἰνδικοὺς) φιτταχούς φησι. (P2)FM

253, 26 Μελιταίου] Μελιταῖον κυνίδιον, μικρὸν χϑαμαλόν, ὃ va-
νούδιον καλοῦσιν κατὰ στέρησιν τοῦ ἄνω ἰέναι: ἔστε γὰρ ὑποχορι-
στιχὸν τοῦ νᾶνος" νᾶνον δὲ τὸν μικρόν φασιν ἄνϑρωπον" Μελιταῖον
δὲ λέγεται, ὅτε ἀπὸ Μελίτης ἐστὶ τῆς νήσου, ἥ ἐστιν ἐν τῷ ἸΤυρρη-
γνικῷ πελάγει. PPFM-

ἢ ἀπὸ τοῦ μέλω εἴρηται, τοῦ φροντίζω, τὸ φροντιστιχὸν καὶ
φρουρητικόν᾽ τοιοῦτον γὰρ τὸ γένος. M?

254, 10 ἐσχαρίδες] ἃς νῦν ἀρούλας καλοῦσιν" ἐπιτευχτικώτερον
δὲ τὰ κατζία οὕτω νῦν καλούμενα λέγειν. P2FM

255, 1f βαλανείοις) συνελούοντο γὰρ ἄνδρες τὸ πάλαι γυναιξίν.
(P3FM

255, 17 ἀποδυσάμεναι] Ἡροδότου τοῦτο ἐπὶ τῆς Κανδαύλου γυ-
γναιχός. P?FM

255, 21 λόγον] τὸν ϑεῖον φησὶ λόγον. M?

19 Röm. 1, 26 -- 847 vgl. Herodot 1, 8

338 Clemens.

256, 17 Κινύρα] Κυπρίων βασιλεὺς ὑπερβάλλων πλούτῳ: οὗτος
ἱστορεῖται κατὰ χόλον ᾿Αφροδίτης ἐρασϑῆναι τῆς αὐτοῦ ϑυγατρὸς
Μύρρας, ἐξ ἧς 'άδωνις. PFM

258, 1 ἀρνεῖται] πάντα γὰρ αἰτούμενος δίδωσι μὴ ἀρνούμενος. M?

5 258, 12 ἀπειροκαλίας) τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ ἀπείρως ἔχοντος τοῦ
ἀγαϑοῦ εἴρηται καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπερβάλλοντος τῷ καλῷ" πλεονάζει δὲ ἡ
τοῦ προτέρου χρῆσις. ΡῈΜ

258, 26 ὑπὸ τὴν ὑάμνον] ἄρκευϑον ἡ γραφὴ λέγει καὶ RT
ἄρτον" ὀλυρα δέ ἐστιν ὃ οἱ πολλοὶ βρόμιον καλοῦσιν. ΡΞἘΝ

10 ἐγκρυφίας) ὁ ὑπὸ τῇ σποδῷ ὀπτώμενος ἄρτος ἐγχρυφίας εἴρηται
παρὰ τὸ τῇ σποδῷ χρυπτόμενος ὀπτᾶσϑαι. P2FM

259, 18 ὁμολογεῖ γὰρ ἡ γραφή) καὶ πῶς ἀλλαχοῦ »οὐκ οφελήσεις
φησὶν »ὑπάρχοντα ἐν ἡμέρᾳ καχῇ«; P2FM

259, 23 βδαλλομένους) βδάλλειν τὸ ἀμέλγειν παρὰ τὸ βίᾳ ἐκϑλι-

15 βόμενον ἀλδίσκειν τὸ γάλα. ΡῈ ΝΜ K

259, 28 ἀναγνώτο] ἀ ἀναγνώτω καὶ τὸ »οὐ λιμοκτονήσει «αύριος
ψυχὴν δικαίους, καὶ γνώτω ws οὐ περὶ αἰσϑητῶν ἄρτων ὃ λόγος
οὗτος. P2FM

261, 10 κεῖνος μὲν πανάριστος] εὐφυέστατα τὸ Ἡσιόδειον παρῴ-

20 δησεν. ΡΜ

265, 14 φαινίνδα παιδιὰν) παιδιὰ ἡ φαιγνένδα τοιαύτη σφαῖραν
κρατῶν τις τῶν παιζόντων παίδον, εἶτα ὁτέρῳ προδεικνὺς ταύτην
ἑτέρῳ αὐτὴν ἐπέπεμπεν. ὠνόμασται δὲ ἢ ἀπὸ Φαινίνδου τοῦ πρώτου
εὑρόντος ἢ ἀπὸ τοῦ φενακίζειν, ὅ ἐστιν ἀπατᾶν καὶ γὰρ ἠπάτα ὃ

25 ἑτέρῳ μὲν δείξας, ἑτέρῳ δὲ ἐπιδούς. P2FM

265, 15 ἀγρόνδε] ἀντὶ τοῦ εἰς ἀγρόν. ΡΜ

2687 23 τὸ γεγωνὸς)] τὸ μεγαλοφώνως καὶ τορῶς: γεγωνὸν γὰρ
λέγεται τὸ μέγα φϑέγμα. P?2FM .

266, 1 ἔντεχνον») διαβάλλει τὸ ἔντεχνον τῆς παλαιστικῆς. M? Ξ

80 270, 20 ἔ τῇ παλινῳδίᾳ] οὐ πάνυ κυρίως τὸ τῆς παλινῳδίας ἐπὶ ᾿
τοῦ σχήματος τῆς ἀναδιπλώσεως ἔταξεν. P2FM :

270, 801 ταῖς δυοῖν μαχαίραις] ταῖς warlcı λέγει. M?

211, 80 τοῦ ϑεοῦ τὸ τίμημα ἀντὶ τὴν τιμήν. M?

272, 22 ff ἰατρικῇ ϑεωρίᾳ ἐξήνϑισται τὸ χωρίον. P2FM

80 273, 11—25 ταῦτα ταῖς Βυζαντίαις περιττὸς λῆρος. ΡὩΜ

12f Prov. 11, 4 — 14f Apostol. IV 88a; Arsen. XII 90 — 16f Prov. 10, 8
— 19 vgl. Hesiod Op. 293 — 23—25 vgl. Pollux IX 105

Scholien zum Paedagogus. 339

274, 1 κλαδαρὸν)] χεκχλασμένον καὶ ἔχλυτον καὶ τὸ ἐπαγωγὸν
σοφιζόμενον. --- κλαδαρὸν ἀντὶ τοῦ διακύπτουσαι δῆϑεν τοῦ μὴ βλέ-
πειν ὑποπτευϑῆναι, κλέπτουσαι δὲ τὸ ὁρᾶν τῇ προσποιήτῳ ταύτῃ
γνώμῃ. P?FM

5 276, 19 οἵα γὰρ δέσποινα) οἵαπερ ἡ δέσποινα, τοία χὴ κύων. P?M

277, 17 @Avc] πλᾶνος. (Ὁ Μ

278, 8 δεισαλέαις] δεῖσα καὶ τὴν ὑγρασίαν καὶ τὴν ῥυπώδη σύστα-
σιν ὑγρὰν σημαίνει. P2FM

280, 27 ἀλύουσι] πλανῶνται. PPFM

10 283, 32 ἡμῖν ἄδην διείλεχται] εἴρηταί φησιν ἡμῖν αὐτάρχως. M?

284, 8 σημείωσαι" ταῦτα γὰρ ei ἐνόδιοι παιδαγοω γίαι. ΜΞ

284, 18 ἑπτάδη πνεύματος ἑπτάδα τὰ χαρίσματά φῆσιν. M?

285, 1 ἁπλῷ) σημείωσαι sg ἁπλοῦν καὶ μονογενὲς στοιχεῖον τὸ
{ λέγει, ὅπερ μιᾷ γραμμῇ εὐϑείᾳ γραφόμενον τὸν τέλειον ἀριϑμὸν καὶ

15 πάντα ἁπλῶς δηλοῖ τε καὶ περιέχει. M?

285, 10 δικαιώσατεϊ οὐχὶ δικαιοῦν ἁπλῶς, ἀλλὰ κρίνειν δικαίως
φησίν. M?

287, 8 τοὺς πλημμελοῦντας τῶν οἰχετῶ»)] τοὺς οἰχέτας ἀνηκχέ-
στοις μὲν περιβάλλειν αἰχίαις οὐ βούλεται, μετρίως δὲ μαστίζειν οὐχ

20 ἀπαναίνεται. (P2)FM

288, 30f τὸ πνεῦμα] ἤτοι τὴν πρὸς τὰ σπουδαῖα ϑερμότητα μὴ

διὰ ῥᾳϑυμίας ἀποσπεύδειν ἢ τὴν ἀπὸ τοῦ ϑεοῦ δοϑεῖσαν ἡμῖν χάριν

τοῦ ἁγίου πνεύματος μὴ διὰ μοχϑηρίας βίου διώκειν ἤτοι συμπνίγειν

καὶ ἐναποσβεννύειν, ταῖς μιαραῖς ἀντιπνοίαις τῶν ἔργων ἡμῶν τὴν
25 φωτιστικὴν αὐτοῦ φλόγα χατασοβοῦντας. P?M

289, 28 βούλημα] οἶμαι γέννημα ἥρμοζεν εἰπεῖν. M3

291 V. 1 Στόμιο»] τὸν χαλινόν φησι. M

292 V. 38 ῥεχτὴρ)] δέζω τὸ πράττω. M*

Σοὶ τόνδε κἀγώ, παιδαγωγέ, προσφέρω
λόγοισι πλέξας στέφανον ἐξ ἀκηράτου
λειμῶνος, ἡμῖν οὗ παρέσχου τὰς γνομᾶς,
ὡς ἐργάτις μέλιττα χωρίων ἄπο

5 vgl. Schol. Plat. Rep. VIII p. 563C; Diogen. III 51

V. 1-6 vgl. Eurip. Hippol. 73—77 σοὶ τόνδε πλεχτὸν στέφανον ἐξ ἀκηρά-
του | λειμῶνος, ὦ δέσποινα, κοσμήσας φέρω, | ἔνϑ᾽ οὔτε ποιμὴν ἀξιοῖ φέρβειν βοτὰ |
οὔτ᾽ ἦλϑέ πω σίδηρος, ἀλλ᾽ ἀκήρατον | μέλισσα λειμῶν᾽ ἠρινὸν διέρχεται. Vel.
Paed. II 70, 2 i

2 δεῖσα ἡ ὑγρασία καὶ ἣ ῥδυπώδης σύστασις ὑγρά F

Die Verse ohne Überschrift FM; vgl. Einl.
22*

340 Clemens.

βλάστην τρυγῶσα, χρηστὸν ἐκ οἰίμβλων πόνον,
κηρὸν δίδωσι τὸν γλυκὺν τῷ προστάτῃ.

ei καὶ βραχὺς δ᾽ ἐγώ τις, οἰκέτης γε σός"
δεῖ γάρ σε τοῖς σοῖς εὐλογεῖν ϑεσπίσμασι»"
ἄναξ βροτῶν μέγιστε, τῶν καλῶν δοτήρ,
ἐσϑλῶν χορηγὲ καὶ τὸ πᾶν κτίσας πάτερ,
ὃς οὐρανόν τε καὶ τὸν οὐρανοῦ μόνος
χόσμον τέϑεικας, ἁρμόσας ϑείῳ λόγῳ᾽
ἔδειξας αὐτὸς ἡμέραν τε καὶ φάος

καὶ τὸν πολοῦσιν ἄστρα νημερτῆ δρόμον.
εἰπών 9, ὅποι γῆ καὶ ϑάλασσα προσμένοι,
τροπῶν TE καιρὸν εὐστόχως δήσας κύχλῳ, |
ἔαρ τε καὶ χειμῶνα καὶ ϑέρος πάλιν 314 P
τοῦ τε μετοπώρου τάξιν ἐξηρτισμένην,
ὅλον τε κόσμον ἐξ ἀκοσμίας κτίσας

ὕλης ἀμόρφου, τόδε τὸ πᾶν χκατήρτισας,
αὐτὸς ζοήν τε καὶ καλῶς ἀεὶ βιοῦν

χἄριν TE τὴν σὴν ἀσφαλῶς πάρασχέ μοι
ποιεῖν TE τὰς σὰς καὶ λέγειν ϑείας γραφάς,
αἰνεῖν ἀεὶ σὲ καὶ τὸν ἐκ σοῦ πάνσοφον,
τὸν σοὶ συνόντα καὶ παρόντα σοὶ λόγον.
μή μοι δὲ πενίαν μηδὲ μὴν πλοῦτον δίδου,
τάξιν de τοῦ δέοντος αὐταρχεστάτην,
πάτερ, παράσχου χαὶ χαλὸν βίου τέλος.

15 vgl. Hiob 38, 11; Jerem. 5, 22 — 26f νρ]. Prov. 24, 31 πλοῦτον δὲ καὶ
πενίαν μή μοι δῷς, σύνταξον δέ μοι τὰ δέοντα καὶ τὰ αὐτάρκη.

Be ar en an

ZU DEN

SCHOLIEN.

I. Stellenregister.
1. Altes Testament.
2. Neues Testament.

3. Nichtbiblische Schriften.
II. Namenregister.

III. Wort- und Sachregister.

VORBEMERKUNGEN.

Die Zahlen beziehen sich auf Seite und Zeile des vorliegenden Bandes.

Im Stellenregister ist alles notiert, was sicheres Citat oder wenigstens literarisch
abhängig ist. Hat der Autor das Citat durch nichts als solches gekennzeichnet, so stehen
die darauf verweisenden Zahlen in Klammern, Cursivziffern weisen auf wörtliche

Citate hin,

Im NamenregistersindalleaufS.295—340 vorkommenden Eigennamen aufgeführt;

kommt der Eigenname nicht in einem Scholion, sondern in den dem Text entnommenen
Worten vor, zu denen das Scholion gehört, so steht die Zahl der betreffenden Seite in
Klammern. Nicht besonders erwähnt wird es, wenn ein Name auf der nämlichen
Zeile öfters vorkommt.

Im Wort- und Sachregister sind die Wörter aufgeführt, die in den Scholien
erklärt sind, ausserdem die sachlich oder sprachlich interessanten Wörter. Cursiv-
ziffern weisen darauf hin, dass das betreffende Wort in den Scholien erklärt ist,

Auf den Apparat wird mit „vgl. HSS!“ verwiesen.

49;

49;
49,
49;

14,

I. Stellenregister.

Br AIR, 22)

Epheser
| 4 ee σ ας 8)

nr ee de.

1. Altes Testament.
Genesis Psalmen 48, 2... Ἐπ ΠΣ 3
|24, 31 0, 2
21... . ..299% 30| 11, 7 316, 11] Si (34
Fe RT TO 325, 10] i
πο er a ὁ 322, 4 44, 14 333, zo, Hiob
ne DR 6 Σ rl : ᾿
δ. 1.2 του δε θαυ σο, Es 7. Es 71 38, 11: (297, 25; 340, 15)
> 320, 20|
Exodus 79,9"; .322, 2| Jesaias
Bye 7, 0424,12 80. Ale: 298, 16,
BEST 316, το δ. αν ἐν : 9321, 57
Numeri |
20. τ (318, 32) Proverbien | Jeremias
ὗ GO ie Fa EEE DET ER 5 (340, 15)
I Samuelis 10, Eee Ν᾽, 1013,27. ..305, II
ἄχ ον ....32, ΤΟΊ τε 4.22.0538 34131, ὅπ" αι. 20
2. Neues Testament.
Matthäus Römer |
SEP OEL RE δι σἐἔειεδν,, ορι τὺ ὅπ, 61] Philipper
RE AR νη, ἐν ΟΣ τς 121...» Κῶ. 19
Ἐν γος 298, 25 | ἘΣ 2, 320, 15
BE τ ΘΡῚ I Korinther [EN 1927,29)
ἘΝ IE A 24 | ER et ee! >} 20 3» I9 . I; 26
Iren n 3.336, 20]
Markus aa 32 101 2
NEE 27 | Hebräer
Zar en Board |
| Il Korinther 5.17... . (315, 32)
Johannes Bere 0290,28 | 5, 12. I3 rege (323, 18)
Er Be . 522, 15

I Timotheus

332, 18

Agatharchides. Stellenregister.

344

3. Nichtbiblische Schriften.

(ἐν τῷ εἰς τὴν πρὸς Κοριν-

ϑίους ἐξηγητικῷ) ı Hippol. 73—77: (339 V. 1—6)|

|Iph. in Aul, 71—77: 336, 3 |

Coh. ad Graec. 37: 315, 5

? 441,7 | Kallimachus
k . | Gregor von Nazianz | Fr. b ider: ,
Apollonius Rhodius 9 Be = Schneider: 309.05 \
| Orat. 39 (Migne 36 col. 357): | ” ” FO AR,
ἌΡ 1,1139 | .. 302, 32| 324, 3. 162400 a 303, 25
"» 4) 1395 ff . 302, 34 Orat. 40, 3 (Migne 36 Sr
Ba | “πον 30 2.,807,,30% Kratinus
Ἷ ı Orat. 43, ı (Migne 36 col. Fr. 155 Kock CAF I p. 61:
Phaen. 6f. #317; 28| 496) . :. 326, 4| RO
| Carm. theol. I 2 carm. 2, ἐξα ἦα]
Aristophanes | (Migne 37 col. 624): Libanius
| 9.2.5. 39:
Acharn. 799. 800 . 308,37 Carm. theol. I2 carm. 10, ae 31357
Nub. 71 IE Nr | ut >
: Ei . 2 | 864 (Migne 37 col. 742): | ö
„ 830 . 304, 7 313, 5. | Lykophron
|
Aristoteles | Gregor von Nyssa πὰ ᾿ (306, 17)
Eth. a τ (p. 12198 38): |De orat. dom. 2 (Migne 44 Menander
Eth. 'Nic. I 6 (p. 10982 16): col. 1141) . .325, 28) | Fr. 308 ἘΠ CAF III p. 88:
327, 5. | i 1 | 305, ὃ
Pohl δ 8 (p. 1aaBegn):) Helladius lee
327. τὸς Heraklit | Orakel
Fr. ö Byw. 118 Diel .| Fr. 6 Hendess . . 300, 1
[Demosthenes] | a : δὰ ὲ 7
Conira. Phil, IV 6 „319,31 Horodot | Panyassis
Diogenianus | 8. ee | Herakl. Fr. 6 Kinkel: 308, ı
vgl. Hesychius s. v. χῶγοι: w; ἾΣ τ᾿ ns τὴ Paroimiai
302, 27. ΤΣ « (310, 5)
vgl. Hesychius 5, v. ῥόμβος: a . 327, 28 Apostol, VII 96 . 300, 32
302. 28. I, 207 19) δ a IX ESS 318, 9:
vgl. Hesychius 5. v. 6 2 2 . 292.12 og Bil i5T. . (339, 5)
5 a Ὑοσχιοίσες 2, 43. 50 . 316, 18 | Zenob, II 17. 207, 22
6,7108, 2910722 ABB τὸ 318, 9
Epigramme Hesiod ᾿
auf Eunomos (Anthol. Ραϊαί, Theog. 116. 117. 120: 370, 17 en
IX 584). . 296, 28 Op. 218 ἘΣ δ᾽ ro,| Bibl. Cod. 239 (Proklus):
auf den Pyramiden (Preger, 293 ; 338, 19 (298, 29).
Inscr. gr. metr. Nr. 222): # 373. 374 x 318, ἌΣ Cod. 250 (Agatharchi-
Br ΞΕ: Fr. 270 Rzach? . 303, 1) des): 335, 9.
„ Cod. 279 (Helladius):
Epikur Homer (312, 16; 329, 26).
Üsener.pr 713 4320, 2.1, 172 329, 4 i
12.04. 238, 10;.,343,-1051.4.,350 . (327, 1) Physiologus
331, 31. A654 . (327, 7) | 30 (περὶ τρυγόνος): (321, 28)

Ede Δ...

᾿Αδραστος ἘΡᾺ 26. 33.

Plato Leg. VII.

Plato |

Leg. VIII p.838— 841: 331, 14
Minos p. 319 A 317, 5
Rep. I p. 329 ΒΟ. 331, 29 |
Symp. p. 212. CD . 300, 35 '
Plutarch |

Thes. 22 (299, 23)
Polemon |

Fr. 72 Müller FHG III p. 135: |
308, 27.

Stellen- und Namenregister.

Pollux

Onom. IV 128. 129: (301, 6)

. NE 108° .2 (329,26)
„IX τὸν τ (926. ΥὔὦΖ;
338, 23).
Proklus vgl. Photius .
[Pythagoras]
| Carm. Aur. 44 . 226, IO

Βοιωτία. 345

Sophokles

Aias 203 .« ὅ29, 12

| Thukydides
16, 3 » - 332, τὸ

ον

Trag. graec. fragm.

| Adesp. 443 Nauck? p. 925
| (vgl. CAF IH p. 623
Adesp. 1294): 332, 26

II. Namenregister.

"Aßönga (vgl. HSS!) 315, 9

᾿Αβδηρίτης (315, 9; 331, 28) | 8

Ἄβδηρος (vgl. HSS!) φ1ς,
Ὅν τι;

Ἀγαθαρχίδης 335, 9

Ἀγαμέμνων 308, 20.

Ada 298, το.

Ἄδωνις 428, 3

᾿ἄϑαμας 306, “23.

᾿Ιϑηνᾶ 3 302,19, 21;

var 305, 8.

᾿Αϑηναῖοι 299, 23; 303, 28;
307, 24; 310, 26; 312, 17;
313, 14. 21; 314, 22; 334,
16. 18.

᾿᾿ϑηγαῖας 301, 21.

᾿Αϑήνησι 305, 7; 312, 32;
314, 4

Alyal 300, 23.

Αἰγύπτιοι 314, 2

Alyunros 311, 29; 316, 18;
322,'2:

"Audng 315, 35-

Alta 314, 35.

Αἰλεάτης 314, 36.

Αἰολεῖς 298, 31; 300, 27.

Altıa (vgl. HSS!) 309, 15.

᾿Αχραγαντῖνος (305, 13).

Azodyas 304, 21; 305, 13.

᾿Δλεξάνδρεια 310, 27.

313,3.21.

ἔρμος ge 310, 36; 314 |,

27.421378
le. 300, 173
Akızagvaoosvg 316, 18.

Tears 306, τό; 308, 16;
309, I.
Ἀμαζόνες (312, 34).
Auuov 299, 38.
Ἀμυμώνη 306, 10.
Ἀμφιάραος 306, 31.
Ἀμφιάρεως 300, (5.).6.
Ἀμφιτρύων 308, τό.
Ἀμφίων 295, 4.
Ἀμώς (Vater des
321, 36.
Ἀναστάσιος 331,7:
Avdgoyewc 309, 14.
Ἀνδροχράτης (309, 17).
Ἄννα 329, 16.
AROTER (vgl. HSS!) 3
32. 36.
Ἀντιόπη 295, 4
Ἀπελλῆς 314, 9. IS.
Ἀποχάλυψις ἀν ὑπ ὃς
Ἀπόλλων 2096, 16. 24. 36:1
298, 30. 34. 36; 299, 2
τῶν 300, 3. 7. 8. 14. 28;
305, 30; 307, 4. 31; 309,
| 10; 310, 29; 312, 30.
᾿ἀπολλῶνιος 302, 30; 303, 2
᾿Ἀπομύιος 468. 23:
᾿Ἄράτειος 317,28.
Ἀργεῖος 300, IO; Φ16, II.
‚Aoyovaotaı 299, 36.
4oyog 300, 12. 16; 306, 27;
309, 27; 312, 30.
Ἄργυννος 308, 19. 20.
᾿Ἀρέϑας 321,: 3.7328; m
332, ı (vgl. HSS1); 333, 8

Jesaias) |

᾿Αλκιβιάδης 300, 34; 313, 14. Ἀρειανός : 324, 5.

᾿Δλχμάν 308,

Ἄρειος (πάγος) 310, 27.

| Agioravdgos 310, 36.

Agıorore ἔλης 327,45:

᾿ Ἀριστοφάνης 304, 27; 308,
30; 3I1, 19.

Ἀρίων 295, 7. II. 21; 296, 7.

„Aozddes 298, 12. 13.

| "Aoue 300, 5.

"Aovn 298, 32.

Ἀρσινόη 406... 12). 13;

᾿άρτεμις 310, 30. 32; 311, 24.

| Agx&uogog 306, 33.

᾿Ἀσχληπιός 206, :12.

Ἀσχραῖος (309, 21).

"Aozon, 309, 21.

Ἀσωπός 295, 4

Ἄτταλος 308, 28.

᾿ Ἀττική or, "173.306, 15;
313, 19.

Ἀττικοί 304, 5:86, 3;

|,, 321, 15.

᾿Αττιχός 316, 21.

Ἀττικῶς : 297, 11.

Ἄττις 303, 16. 21.

Αὐγέας 307, 34.

na 308, 19. 25;
7. 11} 314, 27; 338,

ἀν νεῖς 308, 30.

313,
2

Βάχχαι 303, 31; 307, 19.
Βασίλειος 326, 5.
Βάσσαρος (304, ΘΝ
Βελλεροφῶν 301,
Βήρωσσος (315, ἡγε:

Βίων (313, 32).

.| Βοιωτία 296, 33; 300, 5;

308, 28; 309, 21; 310, 12;
311, 4; 313, 2, 13.

Βοιώτιος.

940

Βοιώτιος (309, 19).
Bowroi 298, 36; 300, 27. 30.
Βοιωτός 309, 19.
ἀβηρ ω 23142 ;

ἐμώ (301, 37)
Βρύαξις 411,
Βυζάντιος rg 35.

Γαῖα 310, 18.
Γαλάται 301, 26.
Τάλλοι 337, 13.
Τανυμήδης 308, 15.
Γένεσις 207.35,
Γρηγόριος (von Nazianz) 301,
31, 313,3; 323, 33; 324, 3;

326, 4.
Γρηγόριος (v. Nyssa) 325, 28.
Δαίδαλος 311, 27; 312, 12.

Δαναός 306, 10.
Δάρδανος (301, 22).

Jeavid 321, 36; 322, 1; 325,
10; 333, 36.

Δελφοί 296, 14. 26. 36;
300, 13.

“ημήτηρ 301) 35; 302, 6. 8.
14; 303,
Δημητριανός. 303,
Amuntguog 317,20
“Δημόκριτος 331, 28.
Anuo03evırog 317,8
Ano 301, 15. 35.
Διαγορᾶς 304, 23. 28.
Διδυμαῖος 310, 29.
Διδυμεύς 300, 3.
Δίνδυμον (dg0g— vgl. HSS!)
299, 35.
Aivwv 315, 4
Διογενιανός 302,
306, 3.
Διομήδης 315, 10.
Διόνυσος 297, 5. 6; 302, 9.
12. 2277303,.4. .. 16. ἵν ΠῚ Ἢ
304, 7; 307, 14; 308, 27;
311, 17; 314, 27; 318, 6
Δίσχουροι 308, 10,
Alnowog (311, 23).
Δωριεῖς (vgl. HSS!) 314, 21;
334, 14.
Δώριος 297, (16.) 17. (27).
JAwoidag (309, 32).

13.

27,130;

Ἑβραῖοι 200, 25; 315, 26,
Ἔδεσσα 300, 22. 24.
«Εἵλωτες 307, 20. 25.
᾿“Εχάτη 301, 37.
Exdrouvog 312,:9,

Namenregister,

᾿ Ἐλέα 314, 34.
Ἐλεάτης 314, (34.) 35-
“Ἑλένη 305, 34; > 3.
Ἐλευϑεραί Sr

᾿Ἐλευϑερεύς (373; 2):

Luk (301, 17).

Ἑλιχών 296, (32.)35; 298, 35.

165310, 22.

Ka 323, 30.

Ἕλληνες 300, 21; 306, 32;

| 309, 31; 310, 25; 313, 21;
ar 19; 316, 18..20; 323,

“Εἰληνικός 316, 36.
Ἐμπεδοκλῆς 305, τς
Ἐπιδαύριος (312, 30).
Ἐπίδαυρος 312, 30,

ı Enixovgog 326, 15331,31,32.
Ἐπιμενίδης 305, 3.
᾿Ἐργάνη 337, 8
’Eoeooog 308, 22.

| Ἐρεχϑεῖδαι (303, 29).

E Ἐρεχϑεύς 303, 29.
Ἐρινύες δ», 1. 41
ἐπρύϑειᾳ (vgl. Hssı) en ;

Ἔρωςι Ἔρος) 210, 15. 18. 20.

ἢ ἙἭ σπερέϑουσα 303, I

“Ἑσπερίδες 302, 34.

Βύήμε ος 304, 18.

Eivouog 296, II. 26. 28.

Ευριπίδης 336, 3.

Evgvdien 306, 29.

Eiovusdovoe 309, 5.

Evovrog 207.27,

Εὐρώπη 300, 25.

eh (εὔφηγος HSS!)
29.

we 300, 25; 308, 9.

Ζαγρεύς 302, το. 12.

Zevg 295, 4; 299, 32; 301,
2257302,-110. 2477305.
23.306, 165307, 2:6. 31;
308, 24; 309, 5; 312, 14
(vgl. HSS!). 15; (313, 3;) |<
314, 2; 323, (30.) 31.

Ἠετίων 301, :24,
Ἠλεῖοι 308, 24.
Ἠλεῖος 307, 34.
Ἤλις 307, 6; 308, 23.
Ἤπειρος 299, 32.
Ἥρα 296, 16; 311, 4.
Ἡράκλειτος 327, 26.
Ἡρακλῆς 306, 17. 19; 307,
26; 308, 1. 5. 7; Ἔνι" ;
315, Io. 11. 12. 13.
Ἡρόδοτος 298, 12;

an 8.

Εὐμενίδες ἘΚ, δι τς Ἂς:

Ἰωνία.

[- .22:.316. 1851927, 28,932
ως. 15; 337, 34.
σαΐας 321, 36.
«“Ἡσιόδειος 438, 19.
Ἡσίοδος 309,19. 21: 310, 16;
318, 4

Θεσμοφόρια (302, 14;) 303,
12.

Θέσπεια (311, 4).

Θεσπιαί (vgl. HSS!) 313, 12.
Θεσπρωτία 299, 31.
Θεσπρώτιος (299, 31).
Θεσσαλία 306, 6

Θετταλοί 307, 24.

Θῆβαι 298, 33; 306, 26.
Θηβαῖοι 309, 3.

Θηβαῖος (327, 23).
Θηρίκλειος 327, 31. 35.

ı OngızAng 327, 31.
Θόας 306, 28.
Θουκυδίδης 332, το.

Θρᾷκες 296, 34; 301, 27.

29.
Θρᾷάκχη 315, 9.
Θράκιος, (296, 8).
BEE. 296, 8; 308, 9 (vgl.
5}.

Ἴακχος (304, 7).

Ἰάκωβος 422, 14.

Ἱερεμίας 305, τὸ; 324. ὦ:

Ἰεσσαί (vgl. Η55}) 321, 37;
322, 1.

Ἰϑώμη 309, 25.

Ἰϑωμήτης (309, 25).

Ἰλιάς 306, 1

Ἴλιος 309, a1.

Ἴναχος 300, 26.

Ἰνδικός 237,22,

Ivo 306, 22.

Ἰουβάλ (297, 30).

Ἰούδας 422, 4.
Ἰουστῖνος τς Ὑμὸ
Ἱπποκόων 308, 3. 9.
Innoxoovridaı 308, (3. 4.
Ἵππων 304, 28; 313, 2
‚Ioa 308, 22.
᾿Ισϑμια 306, (20
᾿Ισϑμός 306, 20.
Ἰσραήλ 320, 20; 322,
Ἱστία 300, 25.
Ἰταλία 307,
315, 2.
Ἰταλιῶται 295, 13.
Ἴφιτος 307, u
Ἰωάννης 333, τ
Ἴωνες 309, 33; 334, 16.

“wi

II, 314, 34;

᾿Ιωνία 309, 34; 334, 17.

Καιφρήν.

Bayer (vgl. HSS!) zıı,
Καλλίμαχος 303, 24; 304,
; 309, 15.

Kilos er, 11).

Κανδαύλης 337, 34.

Καπίων (vgl. HSS!) 297, 13.

Käg 310, 34.

Καρανός 300,
20.

RER 300, 3; 310, 34. 35;

10, 12,

IS.

‚9

Kıbanoah 296, (32.) 35.
Κιμμέριοι 316, 3.
Area 301, 32; (311, τὸ

338, 1).
Κίρκη 318, 2.
Κίρρα 299, 34. |
Κιρραῖος (299, 34).
Κλάριος (300, 1).
Κλάρος 300, τ.
Κλεινίας 300, 34.
Kinuns 330, τι;

(vgl. HSS!).
Κλήτωρ 309, 5.
Κολοφῶν 300, 1.
Κόλχοι (vgl. Hssı) 312, 35.
Κόρη 302, 14.
Κορίνϑιοι 331, 8.
Κόρινϑος 205. 9; 306, 20.

336, τ

Κορύβαντες 302, 3; 305, 24.
Κορυφασία 305, 22. |
Κορωνίς 306, 13. 14.
Κουρῆτες 302, 22.
Κρατῖνος 304, 29.
Κρής 305, 3. 8.
Κρῆτες 309, 7. Io. 11.
Κροῖσος 310, 2. 7.
Κύβελα 302, τ.
Κόρα 302, 1.
Κύζιχος 299, 36.
Κύϑνιοι (309, 12).
ύϑνος 309, 12.
Κυχλάδες 305, 32; 411 14.|
Κύχλος zı1, 15.
Κυνόσαργες (vgl. HSS!) 313, |

19.
Κυνοσουρίς (305, 31).
Κύπρια (ποιήματα) 305, 33.
Κυπριαχά (ποιήματα) (305,

33)
re 20°, 87.318; τὶ
314, 1; 338, 1.

Κύπρος 301, 32; |

Κύρβας 305, 24.

Κύριαι δόξαι 331, >

Κῦρος 310, (1.) 3.

age GE HSS )|
305, 9

Koog 310, 12, |

Namenregister.

Adzcıva (334, 4).

“αχκεδαιμονία 309, 25.

Aaxedaıuovıoı 307, 21. (23.) |
25; 334, 17.

Aazsdaıuovıog 308, 3; 334,
10,

“ακεδαίμων 305, 31;
; 314, 7.
a ‚310, 23; 334, 14.

“αχωνιχή 296, 4.
Δάμια (313, 23).
αομέδων 307, 30.
“άρισα 309, 27.
“Ἰεβαδία 310, 12.
“Ἱέσβιος 295, το; τς
“έσβος 295, το; 306

307,

| Asvizınnog 306, 13.

gg 310, 32.
Ande 308, 14.

Afvaı 307, 19.

Anvaıa 2995 7:

Anto 296, 16.
Außavıog 313, 7
“ικύμνιος 308, 4.
«Ἰοξιάς 312, 16. 18. 24.
Avdıog 297, 18.

Avdog 300, 24; 307, 26.

Meyvnoia 310, 32.
Μάγοι 315, 8

| Mawvadeg 318, 7.

Μάκαρ͵ 306, 8. 9.
Μακεδόνες 300, 22; 313, 20.
᾿ΜΜαχεδονία 300, 11. 13. 21;
313, 18.

Μακεδὼν 314, τι.
Μάξιμος 311, 33.
Μαύσωλος 312, δὲ

Μέλας 298, 545.

| Melızeorng 306, 22.

᾿ΜΜελιταῖος 337, 23. 25.
Μελίτη 337, 2
Μένανδρος Re 05:321;.17.
ı M&goy 3Io, II. 14.
Μεσσήνη 309, 26.
Μεσσήνιοι 307. 20.
Μεσσήνιος 204, 18.
Μέταλλος 329, 27.

‚, Meranovrivog (315, 1).
ı Meranovrov 315, 2

| Merdnovrog 315, 1.

δέον, 295, 10; 308, 21. |

Ma$vuveiog 295, 7. (10.) ı1.

᾿Μηήλιος 304, 23. 28.

| Midas 300, 24; 301, 26.

᾿Μιϑριδάτης (313, 17).

Μίλητος 300, 3.8; 310, 29.
Mivog 309, 14.

| Μινώταυρος 312, 14.

Πάριος. 347

| Mirvinvn 308, 22.
Mvnuoovvn 306, τῇ.
Mövıuog (309, 29).
Μόρυχος (311, 17).
Movvyyia 311, 24.

ı Movvözov παν Δα;
Μοῦσαι 306, 18.
LU (vgl. HSS!) zıı,

Mivduog (310, 34).

| Mivdog 310, 34.

ı Mvoög 301, 18. (21).

| Μύρμηξ 309, 4

᾿Μυρμιδών 309, 5.

| Mögge 338, T

' Mwoaixog 322, 22. 23.

| Mo(v)ojg 298, 27; 299, 26;
321,35; 322, 10.

Νάρχισσος 335, 29.
Ναύπλιος 306, τι.
᾿Νέμεα 306, 25.
Νεμέα 306, 27.
Νεμεακός 307, τ.
Νέμεσις 308, 13.
| Neotöguog 297, 32.
Nizavögos 300, 1.
Νικολαῖται 423, 30.
Νιχόλαος 333, 32.
Νόστοι (309, 30).
Νυχτεύς 295, 5.
Νύσσα 325, 28. 32.

Ξέρξης 309, 18; 310, 22.

Ὀδρύσαι 296, 34; 297, 2
Ὄδρυσος 301, ie 29.
Ὀδυσσεύς 316, τ; 318, 3
| Οἰνόμαος 307, 7

᾿Οἴτη οὔ,

| Οἰωνὸς ne Ὡς

4 Ὀλύμπια 407, 6

Ὁμηριχός 306, 1; 310, 9.
Ὅμηρος 306, 8; 329, 3

| Ὀμφάλη 307, 26.
ρθε 206, 8. 9; 297, 1.
Ὀφέλτης 306, 28.

᾿Παλαίμων 306, 22.
Πάν 310, 24. 26.
᾿Παναϑήναια 299, 23.
᾿Παντάρκχης 313, ὁ

᾿ Πανύασσις 308,
Παρϑένιον ὄρος ἊΣ, 24.

Πάριος (313, 33).

348 Πάρις.

Πάρις 536, 4. Ar

Παρνασίσ)ός (303, 7 ;) 307,4.

Πασιφάη 312, 15 (vgl. HSS!);
314, 18.

Παῦλος 320, 15; 322,
425. 27... 332,18,7336,20;
339,18.

Πειραιεύς 311, 24.

Πείρινϑος 3 315,72,

Πελασγοί 208, 3,

Πέλλη (313, 18).

Πελοποννησιακός ἊΣ ,.ὁ. 56.

Πέλοψ 807. 7

Πέρσαι 310, A 327, 28.

Περσεύς 301, τι.

na ge 301,

15.

15; 302,

Περσικὸς 335, 5:
Πίνδαρος 327, 23.

Πῖσα 307, 6.

er trag (vgl. HSS!) 329,

Ἡλαναῖες 309, 17.
Πλάτων 300, 35; 315, 22;
329, 30; 331, 14. 20.

IIh.arovızog 317, Ὧν
Πλούτων Br
Ποιάνϑης 3 00, 12.
Πολεμάτας. 298, 36.
Πολέμων 308, 28.
Πολιάς 299, 23; 312, 32.
Πολιτεία 331, 29.
Πολυνείκης 306, 26.
Ποσειδῶν 306, 23; 307, 31;
315, I
Πραξιτέλης (313, 9).
Πρίαμος 307, 30.
Πρίαπος 314, 24.
Πυγμαλίων 314, τ.
Πύϑια 307, 3.
Πυϑικός (296, 13).
Πύϑιος 307, 3
Πυϑώ 296, = 15.

Namenregister.

Ῥέα 299, 36; 301, 23. 25.
2733021. 3. 234230318; ]

416, 26; 437, 12.

T5;\ Ῥείη 302, 232.

Ῥόδιος 302, 31; 303, 2.
Ῥουβὴν (vgl. HSS!) 324, 33.
Ῥωμαῖοι 337, 5. 7.

“Ῥώμη 314, 8.

Σαβάξιοι 302, 9.
Σαβάζιος 302, 10.
Σάγρα 307, (11.) 12.
Σαμοϑράκη 301, 25.

Σαμουήλ 329, τό.
Σαρδιανικὸν (βάμμα)

(333, 5).

Σειρῆνες 318,3:

Σεμναί (z11, 3).
Σίβυλλα 315, 5.
Σικελία 295, 9; 304,

305, 13..
Σικελιῶται 295, I
Σικυών 308, 27.
Σίσυφος͵ 306, 21.
Σχιροφόρια 302,
Σαίρων 302, ἐς

18,

Σχόπας 311,

Σχύϑαι ‚313, Ἦν

Σχυϑικός 305, ,28,.312,.34,

Σχύλλις (311, 23).

Iulv$ıog 309, το.

Σολομῶν 331,.134.:343

Σόλων (310, 5).

Σποράδαι 309, 12.
Συμπόσιον 300, 35.

| Σωκράτης 300, 35; 304, 28.

Tai

| aivagov, 296, 3. 5.

᾿Τελμησσός 310, 35.

' Teonavögıog (vgl.
297, 13.

Teonavdgog

Η55}).

Χριστός.

(vgl. Η55})

297, 15.

304, 8. 9. 13; 305, 4. 25; Τῆνος 305, 32; (311, 14).

᾿Τιτῶνες 303, 3. 17.

Εἰ νύ 306, 6.
Τροφώνιος 299, 29.

Τρῳάς 309, 8

Τρῶες 309, 7.

Τυρρηνιχός 337,288

Tveonvol 303, 20.

Ὑπερβόρειοι 305, 28.
Ὑψιπύλη 306, 28; 307, 1

᾿Φαινίνδης 338, 23.
Φαλέρνος 437,27.
Φαληρεύς 309, 13.
Φαρισαῖοι 324, 25.

Φειδίας 411, 12: ΤᾺ, ΙΝ ὧν
Φελλεὺς 311, 18. 21.
Φερσεφόνη 302, 12.

21; Φιλαινίς (314, 29).

Φιλιππίδης 310, 2I. 22.
Φλέγνος͵ (vgl. HSS!) 306, 14.

᾿Φορωνεύς 416. 1 12:
Φρύγες 298, 12; 300, 24;
301, 22. 35; 302, 32.

ı Φρυγία 302, I.

Φρύγιος 297, (16.) 18.
ıbovvn 313, το. (12).
Doxasic 309, 33.

᾿Φώχαια (vgl. HSS!) 309, 33.
Φωχιχός 299, 34.
Doxig 299, 34;
314, 35.

Χάος 310, 17.

«Χαλδαῖοι en

Δάρμος 310,

᾿Χέοψ 511, ie

«Χριστιανοί 336, 24. 25.

Χριστός 298, το; 299, (25.)
27; 321, 34;.322, 10, 25;

| 323, 19; 324, 18, 24.

ΟΣ Δ ἢ

ἀγαλματοποιεῖν. Wort- und Sachregister. ἐπαναδίπλωσις. 349

III. Wort- und Sachregister.

Du De te 1 ee ee Me Me ee sche Be

ἀϑεμιτογαμία 332, %

ἀγαλματοποιεῖν 318,27: | ἀπήνεια 298, 2% διαγκυλοῦν (χιϑάρα διηγ-
ἀγροικιχός 297, 4 ᾿ἀπηρτημένος 316, 32; 526,! zn 296, 27.
ἀγύρται 77, 10; 24. δεῖσα 339, 7

ἀποδιϊστᾶν 316, ἜΣ
ἀπομνύναι 319, 28.
ἀποξενοῦν
ϑάλαττα) 335, 4
ἀπόρραξις 426, 14.
ἀποσαλεύειν 322, 19.
ἀποτεφροῦν 330, 22.
ἀπροσεξία 330, 27.

ἀδελφός 296, το.
ἅδην 339, 10.
ἀδιαφορεῖν 332, 9.
ἀδιεξόδευτος 312, 13.
ἀδικοδοξεῖν 336, 25."

ἀϑέτησις͵ 322, 9.
αἱμοχαρής 298, 22.
ἀχαίρως 326, 31. ἄπυστος 316, 28.
ἀκατέργαστος 327, 2, ἀραιόστημος 218 Ἵ.
ἀκούβιτος (οἱ ιϑ' ἀχκούβιτοι) ἄρουλα (arula) 337, 30.
„326, 27; 329, 9 ἀρσενικῶς 330, 12.
ἄκρα 318, T. ἀσκηταί 427, 19.
ἀχρίβασμα 322, 8. ἀσπιδοειδής 328, 4.
ἀχριβοῖν͵ 323.-15. ᾷσσειν 305, 12.
ἀκροτελεύτιον 333, I ,ἀστόχως 322, 28.
ἀλαλαγμός 328, 26. ᾿ἀσχημοποιός 308, 25.
ἀλδίσκειν 338, 15. αὐλίσκος 328, Io. τ
ἀλεξίχακος 306, 19. ἄφετος 322,.254.331.:22.
ἀλύειν 328, 22; 339, 9. ἀφόδευσις 330, 29.
ἄλυς.»2δ, 21;.330, 27; 539, 6.
ἅλως 316, 34.

ἂν αδρομή (Wachstum )327,7-
ἀναίδεια (als ϑεός) 305, 6.
ἄνακτες 303, 10.

ἀνάχτορα 303, 10.
ἀναχτοτελέσται 303, 10.
ἀναμάττειν 329, 6.
ἀνδρείχελος 511, 6.

"ἄχος (ἄχεα) 305, #7.
ἀχώρητος 317, 6

Baxzagı 329, 29.
βάραϑρον 514, 4
βασσάρα 304, 4.
βεβαιωτικῶς 320, το.
ἀνέχφορος 224, 21. βένετος (venetus) 333, 5.
ἀνεμποδίστως 334, 21. βδάλλειν 338, 14.
ἀνέπαφος 323, 3; 337, 20. βλαῦται 334, 33.
ἀνϑρωπογόνος 308, 17.
ἀνϑρωποπαϑῶς 325, I | βολβοί Bars
ἀντί (adverbiell ohne Gene- βρένϑιον 329, 26.
tiv) 298, 1; 305, 10; 317, βρέτος Δεῖ,
20. 34; 319, 18; 321,1; ; βρόμιον 338, 9.
324, 32; 326, 24; 328, 16.
20; 329, 10. 24. 3I. 32;
332, 14; 333, 26; 335,11.
22; 338, 33.
ἀντιμνηστῆρες 308,
ἀντίπτωσις Ἄγ,
ἀνύπαρχτος 329, 23.
ἀνύποιστος 332, 6.
ἀοριστία 332, 9.
ἀπαξιοῦν 317, 10:
RABEN: 298, 3.
ἀπαστία 327, 8 δαγύς 314, 22.
ἀπασχολεῖν 316, 12. δαιδάλλειν 511, 27.
ἀπελαστιχός (Ζεύς) 308, 23." ᾿δαφνηφορικά 298, 29.
dnevoroyesiv(vgl.HSS!)337,1. διαβαστάζειν 337, 9

“γαλῆ ,309, 2
᾿γαυνάχης 330, 75.
᾿γεγωνίσχειν 329, 14.

γεράνδρυον 299, 35.
γέρας 303, 6
᾿γεροντύπαις 324, I.

ὀχειρίδωτος 334, II. 14.,

βόϑρος (vgl. ash 302, τό.

γεγωνός 329, 14; “338, 27.|

᾿δεισαλέος 373, οὐδ, 339: 7

᾿

᾿διατυποῦν 323, 2

(ἀπεξενωμένη. διαψηλαφᾶν 297, 34.

| διαψηλάφησις 297, 35.
διεξοδικός 301,
διχαιοδοσία 5 =
δικρόος 337, 9.

᾿ διοίγειν 328, 4.

δοχεῖον 328, 14.
δυσάλωτος (εἰς πέψιν) 327,2

δύστοπος 296, 31.

ἐγαρίνειν 2337,38:
ἐγκρυφίας 338, το.

ἐγκυχλεῖν 301, 5.
ἐγχύχλημα 30T, 3. 6.9.

᾿ἐγχρίμπτεσθϑαι 309, 23.
ἐϑελακρίβεια 336, 22.

εἰρεσιώ νη 299, 20.

᾿εἰσχκωμάζειν 311,
Erßaxyeveiv 297, ἐπ!

|
|
|

|
|

ἔχβρασμα 335, 4
ἐχδειματοῦσϑαι 430; 3%:
᾿ἐχδέχεσϑαι Ὥς ὙΦ,
ἐχδιαιτᾶσϑαι 336, 534.
ἐχϑειάζειν 297, 20.
᾿ἐχκλητεύειν 326, 35.
᾿ἐχχλητιχός 326, 34.
᾿ἐχχυκλεῖν gor, 3.
᾿ἐχπωμάτων εἴδη 327, 55.
| Expavaıs 333, 14.
ἔχψηγμα 335, 5.
᾿ἐλεᾶν und ἐλεεῖν 316, 30.
᾿ἐμβατήριος ῥδυϑμός 315, 28.
ἐμμέριμνος 328, ἧς
μφαντιχός 331,
᾿ἐμφιλοχωρεῖν το ἘΝ 324,
27-

ἔναλος 315, 37-
᾿ἐναποσβεννύειν 339, 24.
᾿ἐνασχολεῖσϑαι 328, 23.
᾿ἐνευχαιρεῖν 328, 22.
ἐνθεαστιχωτατα 323, I
ἐνισχημένος 325, 20:
ἔνορχις 310, 27.
ἐνυπόστατος 298, Ἴ.
ἐξανϑίζειν 331,4, 33° 34-
ἐξευμενίζεσθαι -- 46.
ἐξουϑενεῖν 328, 30.
ἐπαινετὸς τῆς ἀρετῆς 326,7.

᾿ἐπαναδίπλωσις 323, 9.

350 ἐπήβολος.

ἐπήβολος 324,23:

ἐπιγουνίς 333346;

ἐπίρρωσις 330, 25.

ἐπιτευχτιχώτερον 330, 30.
36; 337, 30.

ἐπιτιμία 330, 7-

ἐποικτίξεσϑαι 334, 2

εἰς ἔργον ἀφικέσθαι 322,
27;

ἐσκύχλημα Z07, 9.

ἔσϑησις 332, 33.

ἑταιρεῖν DIANST:

εὐδαιμονία 327: 4.

εὐχατέργαστος 428,. 10.

εὐπτόητος 330, 33.

εὐτρεπίζειν (vgl. HSS!) 328,
τ:

εὐωδιάζειν 329, 25.

ἐφαπτίς 333, 29.
ζυγόν (an der Lyra) 296, 78.

ἥδω 329, 24.
ἡμεροδρόμος 310, 21.

$avuarovoyia 298, 8.
Yeoyvwola 321, 35.
ϑεοσημία 298, 6.
ϑέσπισμα 340 V. 8.

ϑήτες (vgl. HSS!) 307, 24.

ἱππόϑορος 328, 24.
ἐφικρατίδες 299, 17.

χαϑυπερτερεῖν 328, 2%:
χαχόζηλος 331,
καλλίχορος 303, 23.
καλῴδιον 327, 24.
καμίσιον “14,28:
κάνϑαρος 327, 32; 328, 1.
καραδοκεῖν IR AR EN
κάρχαρος 214, ὃ.
καρυχεύειν (τράπεζα κεκα-
ρυκχευμένη) 327, 17.
κατάχοπος 331,19;
κατανύειν 323, en
καταπίπτειν 331,
κατασοβεῖν 339, Pe
χκατασπεύδειν (κατεσπευ-
σμένοι ῥυϑμοί) 315, 29.
κατευμεγεϑεῖν 323.16,
κατευστοχία 337, 2
κατζίον 337, 31.
καυνάκχης 530. 16:
χεάτας 414... 8:
κέραμος 305, 26.
κήρ 316, 27; 317, 2

Wort- und Sachregister.

| zıovig 228,7:

| κίρνον 302, 5.

κλαδαρός 339, 1. 2.

κλῆρος 336, 18.

χόλλεον 336, 14.

κομψεία 327, 15.

ἐς χόρακας 300, 32.

κοροχόσμια 514, 20.

κορύλλιον 314, 22.

κουβικουλάριος 334, 26.

χουρίας (οἱ τοῦ κλήρου
χουρίαι) 336, 18.

κράδη 30T, 13.

κρεανομία ID; 3.

κρέχειν 297, 52.

χρωβύλος 332, 19.

κυκλικοὶ ποιηταί 305, 35.

κῳδίον 297, 23.

κῶνος 302, 27.

RES 327,32; 328, 4.
λαβύρινϑος gI2, 12.
λέβης 59», 5.

λεκανοειδής 228072.
λεπαστή 327, 335 328, 5.
λῆναι ΟΡ ΟἿ;

ληναΐζειν 297, 43 307, 19.
Anvagıog 303, 33.

λῆνος 303, 952.

λιγνός 306, 5.

λιγυφωνία 331,

λόγιον 322, 3; 320, 19.
λογογράφημα 327, 17.
λορδός »»ό, 28.
λορδοῦσϑαι 336, 27.

μαγάς 296, 20.
μαϑητιᾶν 323, 15.
μανδυώδης 333, 24.
μασᾶσϑαι 336, 8.
μαυσώλειον 312,:7-. 9.
μεγαλήτωρ 3%, 28.
μεγαλόκλονος 317, 30.
μεγαλοφωνεῖν 329, 15.
μεγαλόφωνος 317, 30; 329,
14; 338, 27.
μέγαρα 302, Io.
μεγαρίζειν 302, “ό.
μελεδωνός 512, 19.
μετάλλιον 329, 26.
μέταξα 332, 31.
μεταποιεῖν 332, 27.
μεταχειρίζειν 328, 8.
μετωποσχόπος 336, το.
μηναγύρτης 304, 8.
μητραγύρτης 304, 12; 315,
253.337, IT.
μισϑοῦν 317, 29.
μισοπώγων 337, T-

πλακχουντοειδής.

μονάζουσα (Nonne) 318, 8.
uoguokvxıov 313,28;
μορμώ 315, τό.
μυραλοιφεῖν 330, 1.
μυστηριολογεῖν 297, I
μυωπίζειν 327, 19.

μύωψ 32T, 19.

γάχος 330, 16.

γνᾶνος 327, 65.337, 25.

vavovdıov FITEE

γέατος 297, 28.

νόστος 309 IT.

νυμφικός 314, 23.

γνυχϑημερινὺν διάστημα
(vgl. HSS!) 316, 5.

ξεγνίζειν 322, 6. ᾿
ξυστίς 333, 21.

ὄζειν 329, 25.

ὄλυρα 338, 9.
ὁμοξυγεῖν 317, 55.
ὁμοιωματικῶς 320, 19.
ὀμφή 308, II.
ὀπτάνειν 424." 32:
ὄργανον 29δ, ».
φργιάξειν 297, 19.
ὄρνεις Ἰνδικοί 337, 22.
ὅτι mit Inf. 296, ıı.
οὐραγεῖν 29, 10.
οὐραγία 329, 10.
ὀψαρτυτιχή 309, 24.

παγκχρατιαστής 330 26.
παιδουργός 314, 2
παλίμβολος 297, 22.
παλινῳδία 338, 30.
πανομφαῖος 308, IT.
παρά mit Acc. „von“ bei
etymologischer Abstam-
mung 313, 31; 333, 22;
334, 4; 338, 11. 14.
παραβίειν 323, τι.
παραφυλάττειν 921, 9.
παριστᾶν 324, 21; 336, 12.
παρίστασϑαι ZIT, 26.
παρολκχή 329, 22.
πασχητιᾶν 307, 10.
παταγητιχὸς 2.71, 2.
πατριάρχης 24832.
πελίος 334, 52:
πενέσται 307, 24.
περᾶν 337, 10.
περιβασώ 908,28:
περιστέγειν 335, 11.
πλαγγόνιον 329, 27.
πλαχουντοειδής 304, 3.

ἱ
|
1
Y

πολυτέλεια.

πολυτέλεια 326, 6.
πολυωρεῖν 330, 13.
πόπανα 304,3
πραχτικὴ φιλοσοφία 327,
19.
προεξανιστᾶν 336, 28.
προκχαταρχτιχός 325, 8
προύὐργιαίτερον 326, 18.
προῦφίστασϑαι 320, 34.
προχοΐς 328, 4. φ.
πτίλον 330, 18.
πυϑμήν 327, 35; 328, 1.
πυραμίς 511, 29.
πυραμοειδής 312, 2.
πυρπολεῖν 330, 21.

ῥέζειν 339, 28.
ῥόμβος 302, 28.
ὀύμβος 302, 29.

σάβανον 328, τό.
σησαμαῖ 304, I
σχοπεύειν 323, 15.
σμίνϑος 309, IT.
σοβεῖν 317, 52.
σοφιστῆς 29ό, φ
σπάλαξ ὅΖ2, δ:
στερρόψυχος 416, 13.
στηϑόχυρτος 336, 30.
στήμων 332, ZT.
στιχελεγεῖον 296, 28.

Wort- und Sachregister.

στόμιον 339, 27.
eg 2097," 35-308, 7;
319, 6
συναγωγή 333,5.
συνιζάνειν 336, 28.
συνοχεὺς 304, 30.
συσχευαστής 337, 13.
συσφίγγειν 322, 23.
σφετερίζεσθϑαι 307, 9.

| OPNX0UV 332, 23.

σχιζίας 306, 3. 5.

ταυρόμορφος 302, 12.
τηλαυγής 297, 9
τηνάλλως 297, 24.
τιμαλφέστατον 333, 15.
τίμημα 338, 33.
τοχετός 331, 20.
τολύπαι 304, 2

τοπάζειν 304, 32; 309, 35.
τορῶς 338, 27.
τριέσπερος 306, 17.
τρυγών 32T, 26.

τύλη 330, 18.

ὕβρις (als Gott) 305, 6
ὑμεδαπός 309, 22.
ὑπέχϑεσις 233, 34.
υπέρτατος 297, 10.
ὑπόϑεσις τραγῳδίας 297, 2

ως. 351
ὑποχοριστιχον 337, 24.

φαινίνδα 338, 21.
φαλλός 301, 33; 507, 1».
φανομηρίδες 334, 4
PERTERIGERIGE 320, 14. 17.
φατρία 321, 36.
φελλάτης ZIT, 19.
φενακίζειν 338, 24.
φϑοῖς 304, 5.
φιλόχομψος 226, τό.
φοινιχίς 303, ὃ.

φορεύς 337, 9:

φῦκος 335, 29.
φυσιογνώμων 5436, το.
φυτοκομία 321, 35.

χειριδωτός 334, 15.
χϑαμαλός 337, 23.

χοῖρος 308, 29.
χοιροψάλας 308, 27.
θηματίζειν 322, το; 333,15.
v χρῷ 305, το.

χυτροειδής 328, 6.
χωνοειδής 327, 36.

ψαλίς 338, 32.

ψάλλειν 308, 29.

via 336, 27.

ψυχτήρ 3271.33; 328, 6.

εἹ ὡς (Präp.) 297, 27; 298, 1.

Nachträge und Berichtigungen.

Seite

13, 2—14 vgl. H. Hepding, Attis S. 31f; 192.

13, 21—14, 1 vgl. O. Crusius, Rhein. Mus. 45 (1890) S. 265—272.

14, 7—25 vgl. Rohde, Psyche? II S. 117/8 Anm. 5; 132 Anm. 1.

15, 12—19 vgl. H. Hepding, Attis 5, 32; 191.

20, 30—21, 14 vgl. Epiph. ancor. 106 p. 208f Dind.

22, 5—23, 7 vgl. Fr. Zucker, Spuren von Apollodoros περὲ ϑεῶν bei christl.
‘ Schriftstellern der ersten fünf Jahrhunderte. Münch, Diss.

Nürnberg 1904.

22, 26f εἰδωλον vol. λ 602.

23, 5f vgl. FHG Ip. 442f.

24, 20—22 vgl. Kaibel, AdzrvAoı Ἰδαῖοι Nachr. ἃ. Gött. Ges. ἃ, W. 1901
S. 506.

28, 2f vgl. Epiph. ancor. 105 Ῥ. 207 Dind.

34 Test. Z. 1 1. p. 342f Aubert.

36, 1f; 13—15 vgl. Kaibel a. a. O. S. 503f.

37, 5—38, 4 vgl. Amelung, Revue arch6ol. 1903 II S. 177 ff.

37, 18 Ἰσίδωρος) wohl der Geograph Isidoros von Charax.

74, 28f »μὴ γὰρ — ἀνθρώπους δὲ μή.« [Plato] Minos p. 319 A.

91, 14 1. χαϑηγήσηται (R. Münzel).

94,4 1. αὑτῆς.

98, 1 1. ἀχούειν (R. Münzel).

123, 33 ἀκατονόμαστος R. Münzel, vol. Isid. v. Pelus. Ep. I 453.

133, 23—25 vgl. Isid. v. Pelus. Ep. I 344.

140, 29—141, 5 vgl. Aristot. Fr. 184 Rose? p. 144, 25—145, 2.

166, 19—23 vgl. Plutarch Lykurg 17.

188, 23 vgl. Strom. III.

192, 15 1. φιλονικία.

214, 24 1. Ἰεζεκιὴλ.

233, 14 1. φιλονικείτω.

240 App. Z. 2 1. zweimal P statt L.

244, 12 vgl. Ν 4.

276, 22 περιβλέπειν R. Foerster, Script. physiognom. II p. 307, 13.

279, 10 1. am Rand 78, 1 statt 8, 1.

286, 23 App. tilge die Klammer nach γὰρ.

—n

Eye
᾿ ᾿" ne
Ps u

ΚΣ

PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

BR Clemens, Titus Flavius
65 Clemens Alexandrinus
c6

1905

34.1

Yu el ΜῈ
“εν τα [ad

ΠΡ

δον τὸ νὰ ἐδ τ ΠΗ vbeirik:

v KR Ῥρεοψ hen
a ee ea ἐξλφον: πὰ ΜΑΙ
Ω Fr ῃ
ΡΝ
ΟΝ Be: >
Gate να ar
” DENE

ΜΝ ΠΗ
“5 8 2. δ.) ὧν Da)
PErRERRT «δ᾽ Ra AR ἰχοφοδιν e hi ah ΠΩΣ ger ‘
AEFGRER TEEN 22 Eee „an An lauckreny ζην,
αφόνρεν ὅὺ ΠΩ
ΒΕΡΕ

en su METER Ἂ
Irene en Yrkrlet
Ar j ai "δ

τῶν
ἢ ᾿ RR ER
2% Fe Bar Ἢ

Air

Red
gr fr Ban
ἐδ ΜᾺ
»

Sur hr
Σ ρου

ΠΗ
" zur SEREN ἂν
un ine

Ars

N
ΠΝ am NEBEN γι

ΠΈΣ =

Ira Dan ID
IN AST Yarh Ben us AN
ER, ἣν

va NE = Be

ὌΝ an kit >
ἐν

ΣΤΥ LIE N
νὲν δε ρὺς ἀπ ΟΥ ΒΔ πὶ Δ} Hr Sn Hua
Iuanı, jr TEN EUR 5
N IE

ke Ki
en Yard
N FIR

EHEN SHE
een
ARES, BERRSCEEN
ch Bir a "
ad Bee NR RS
IR SEE
[24 Y Ἰ
FEN er? ARSL TAN EL 5 ΩΝ
μ᾿ ΤῸΝ δ ἐν ἀν Ir N ESF ΠΝ
re ERRANG: nt ᾿ ᾿ BEN in PS
ΕΝ SER * αν ΤῈ + IRA
Sb Ἢ τλένέν μι» ᾿ Ὁ “αν ehe ὯΝ ar
τδγδυα % Τα δὰ eur ΠΩ λίαν a}
ἜΝ ἀλτ ΠΣ Si A
Ant ψ ge
ἐς ὍΝ
ns ER
Ἔλα

Keltunh Ken anf
NERLELET OST)
ἀν ῴο m
a τξξν ει 5
Η ΣΝ

τ Ἶ
Verein \
Η͂ ὁ χοὰς ἘΠ

ἐς ERS)
τ ἮΝ μὲ λ
ah a

RRRREHERRER j ἐπ οὶ : Be
RT ; Η τ ἢ ᾿ art Β f n f Μ ἢ

τ ΡΥ f chris i AUS ACH

Re ἤὰ b

ΜΉΝ
τ νΝ

ΕΣ ΕΣ ΕΣ
Degen
ers

ἽΝ Alp

Para

Yan
Δ et ar
Fe Er Fr

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Clemens Alexandrinus. Hrsg. im Auftrage der Kirchenväter-Commission der Königl. Preussischen Akademie der Wissenschaften"

See other formats